Кіріспе
Космос-954 – Кеңес Одағының 1977 жылы ұшырған барлау спутнигі. Ғылыми-техникалық бұзушылықтың салдарынан оның бортындағы ядролық реакторы қауіпсіз түрде бөлініп шыға алмады. Спутник келесі жылы Жер атмосферасына қайта кірген кезде, Канаданың солтүстігіне радиоактивті қалдықтар шашырады, ал қалдықтардың бір бөлігі Форт-Резолюция, Солтүстік-Батыс территориясының жанындағы Ұлы құл көліне түсті. Бұл "Таңғы шам" операциясы деп аталған, бірнеше жылға созылған кең ауқымды тазалау жұмыстарын бастауға себеп болды. Канада үкіметі Сыртқы ғарыш туралы шарттың талаптарына сәйкес, Кеңес Одағына 6 миллионнан астам канад долларын есептеуге жіберді. Аталған шарт мемлекеттерді олардың ғарыш объектілері салған зиян үшін жауапкершілікке тартады. КСРО ақырында 3 миллион канад долларын өтемақы ретінде төледі.
Kosmos 954 ([[wikt:cosmos) was a reconnaissance satellite launched by the Soviet Union in 1977. A malfunction prevented safe separation of its onboard nuclear reactor; when the satellite reentered the Earth's atmosphere the following year, it scattered radioactive debris over northern Canada, some of the debris landing in the Great Slave Lake next to Fort Resolution, NWT. This prompted an extensive multiyear cleanup operation known as Operation Morning Light. The Canadian government billed the Soviet Union for over 6 million Canadian dollars under the terms of the Outer Space Treaty, which obligates states for damages caused by their space objects. The USSR eventually paid 3 million Canadian dollars in compensation.
Ұшыру және пайдалану
Бұл спутник КСРО-ның РОРСАТ бағдарламасының бір бөлігі болды. Бұл бағдарлама мұхит қозғалысын, соның ішінде су бетіндегі кемелер мен ядролық суасты қайықтарын белсенді радар көмегімен бақылайтын барлау спутниктерінің сериясын қамтыды. 1978 жылғы 28 қаңтардағы "Saturday Night Live" бағдарламасында апатқа ұшыраған спутниктің радиоактивті қалдықтарынан АҚШ-тың шығыс жағалауына бет алған алып, мутант лобстерлер пайда болды деген әзіл ойнатылды. Оқиға олардың шоу соңында телестудияға шабуыл жасауымен аяқталды. 2022 жылдың қараша айында CBC "Таңғы жарық операциясы" деген 8 бөлімді подкаст жариялады. Подкасты Йелоунайф қаласында тұратын тәжірибелі Dené хабар тарату журналисі Денезе Накехко жүргізді, ал Алия Пабани жасатты. Подкаст Космос-954 спутнигінің қалдықтары түскен жер мен сол жерде тұратын халыққа тигізген әсері мен салдары туралы айтады.