Кіріспе
Фаллужа (ٱلْفَلُّوجَة al Fallūjah) – Ирактың Әл-Анбар провинциясындағы қала. Евфрат өзенінің жағасында орналасқан, ол Бағдадтың батысында шамамен орналасқан. 1947 жылы Фаллужа салыстырмалы түрде аз халқы бар шағын қала болды, бірақ 2018 жылға қарай халық саны 250 900 адамға жетті. Ирак ішінде қаланың өзінде де, оны қоршаған ауылдарда да 200-ден астам мешіт болғандықтан, ол "мешіттер қаласы" деп белгілі. Ирак соғысын басталған Америка бастаған Иракқа басып кіруден кейін, Фаллужа қаласы ирактық бүлікшілер кезінде қарсылықтың маңызды орталығына айналды. АҚШ, Ұлыбритания және Ирактың Уақытша үкіметі қаладағы бүлікшілермен екі рет қатал қалалық шайқастарға қатысты. Фаллужаның бірінші шайқасы бүлікшілерді ығыстыра алмады, нәтижесінде Фаллужаның екінші шайқасы болды, онда американдық коалиция қаланың бақылауын сәтті алды. Дегенмен, осы екі шайқастағы ауыр шайқастар Фаллужаны қиратып, 2011 жылға дейін коалицияның оккупациясында қалдырды. 2014 жылдың қаңтарында, АҚШ Ирактан шыққаннан кейін үш жыл өткен соң, Фаллужаны Ислам мемлекеті (ИМ) басып алды, бұл халықтың көптеп қырылуына әкелді. 2016 жылдың 23 мамырында Ирак үкіметі қаланы басып алған ИМ жауынгерлеріне қарсы ірі әскери операция басталғанын жариялады, нәтижесінде үшінші Фаллужа шайқасы болды. 2016 жылдың 26 маусымында Ирак қарулы күштері Фаллужа толық азат етілгенін және жауынгерлердің бақылауынан босатылғанын мәлімдеді.
Fallujah (ٱلْفَلُّوجَة al Fallūjah ) is a city in Al Anbar Governorate, Iraq. Situated on the Euphrates River, it is located roughly to the west of the capital city of Baghdad. In 1947, Fallujah was a small town with a relatively small population but had grown to a population of about 250,900 people by 2018. Within Iraq, it is known as the "city of mosques" due to the 200+ mosques that can be found throughout the city as well as in the surrounding villages. Following the American led invasion of Iraq, which triggered the Iraq War, the city of Fallujah became a major centre of resistance during the Iraqi insurgency. The United States, the United Kingdom, and the Iraqi Interim Government twice engaged in fierce urban combat with insurgents throughout the city; the First Battle of Fallujah failed to dislodge the insurgents, triggering the Second Battle of Fallujah, in which the American led coalition successfully took control of the city. However, heavy fighting from these two battles left Fallujah severely damaged, though it remained occupied by the coalition until 2011. In January 2014, three years after the American withdrawal from Iraq, Fallujah was captured by the Islamic State (IS) and suffered a major population loss. On 23 May 2016, the Iraqi government announced the beginning of a large scale military offensive against the IS militants occupying the city, resulting in the Third Battle of Fallujah. On 26 June 2016, the Iraqi Armed Forces stated that Fallujah had been fully liberated and was free from militant control.
Анбардағы сасанидтер мен Нехардиядағы яһудилер
Фаллуджа аймағы ежелгі Сасанид Персиясының Анбар қаласына жақын орналасқан. Анбар сөзі парсы тілінен шыққан және "қойма" деген мағынаны білдіреді. Сасани дәуірінде ол Фируз Шапур немесе Перисапора деп аталған. Фаллуджадан солтүстікке қарай 2 километр жерде Анбар қаласымен байланысты кең ауқымды қиратылыстар бар. Анбар, Евфрат өзенінің Патша каналымен (қазіргі Сақлавия каналы) қосылған жерде орналасқан, ерте ислам дәуірінде ол Нахр Иса, ал көне заманда Нахр Малка деп аталған. Евфрат өзені арнасының кейіннен өзгеруі нәтижесінде, ол ежелгі Паллакоттас каналының бағытын ұстанды. Бұл жердегі қала еврей деректерінде Нехардея деп белгілі болған және 259 жылы Пальмира билеушісі Оденатус бұрын жойғанға дейін Вавилон яһудилерінің басты орталығы саналған. Орта ғасырлық еврей саяхатшысы Бенджамин Тудела 1164 жылы "Нехардеядағы Пумбедита" деп аталатын "Эль-Анбарға" сапар шегіп, онда 3000 яһуди тұрғанын мәлімдеді.
Пумбедита иешивасы
Бұл аймақ бірнеше ғасыр бойы ең маңызды яһуди академияларының бірі – Пумбедита академиясына бейімделді, ол 258 жылдан 1038 жылға дейін Сурамен (әр Хира) бірге әлемдегі яһуди білімінің ең маңызды екі орталығының бірі болды.
Осман және ағылшын билігі
Осман империясы тұсында Фаллужа Бағдадтан батысқа қарай шөл арқылы өтетін елдің маңызды жолдарының біріндегі шағын тоқтау болды. 1920 жылдың көктемінде Осман империясы құлағаннан кейін Иракты бақылауға алған британдықтар, лейтенант-полковник Джерард Личманды, белгілі зерттеуші және жоғары шенді отарлық шенеунік, жергілікті басшы Шейх Даримен кездесуге жіберді, мүмкін шейхке берілген қарызын кешіру үшін. Дереккөздерге байланысты оқиғаның мән-жайы әртүрлі, бірақ арабтардың айтуынша, Джерард Личманды шейх сатқан, ол өз ұлдарын Личманның аяқтарына оқ атқызып, содан кейін семсермен басын алған. 1941 жылғы ағылшын-ирак соғысында ирак армиясы Фаллужа маңындағы шайқаста британдықтардан жеңілді. 1947 жылы қалада шамамен 10 000 адам тұрды. Ирак тәуелсіздік алғаннан кейін елге мұнай байлығының келуімен қала тез өсіп дамыды. Бағдадтан шығатын маңызды жолдардың бірінде орналасқандықтан, қаланың маңызы арта түсті.
Баас билігі мен Саддам Хусейн
1979 жылдан 2003 жылға дейін Иракты басқарған Саддам Хусейннің кезінде Фаллужа, АҚШ әскері "Сүнни үшбұрышы" деп атаған аймақтың қалған бөлігімен бірге, режимді қолдаудың маңызды орталығына айналды. Көптеген тұрғындары, негізінен сүнниттерден құралған қаланың, Саддам үкіметінің қызметкерлері және жақтастары болды, ал Баас партиясының көптеген жоғары лауазымды шенеуніктері осы қаланың түлектері еді. Саддам заманында Фаллужада ірі өнеркәсіптік даму орын алды, бірнеше ірі зауыттар салынды, олардың бірі 1990 жылдары Біріккен Ұлттар Ұйымының арнайы комиссиясы (UNSCOM) тарапынан жабылды, және ол химиялық қару жасау үшін пайдаланылған болуы мүмкін. Саддамның инфрақұрылымдық жобаларының бір бөлігі болған жаңа тас жолдар жүйесі Фаллужаны айналып өтіп, Ирак соғысына дейін қаланың ұлттық маңызы азайды.
Перс шығанағындағы соғыс (1990-1991)
Перс шығанағы соғысы кезінде Коалицияның әскери ұшақтары Фаллуджадағы, ирактық әскери жабдықтау желісінің бір бөлігі болған көпірге бірнеше рет шабуыл жасады. 1991 жылдың 14 ақпанында Корольдік әуе күштерінің (RAF) истребителі көпірге бағытталған екі лазерлік басқарылатын зымыранды атып жіберді, бірақ олардың жұмысы дұрыс болмады және орнына Фаллужаның ең ірі базар алаңына (тұрғын ауданда орналасқан) түсті, салдарынан 50-ден 150-ге дейін бейбіт азаматтар қаза тауып, көптеген адамдар жараланды. Оқиға жариялы болғаннан кейін RAF өкілі, топ капитаны Дэвид Хендерсон, зымыранның істен шыққанын мәлімдеді, сонымен қатар Корольдік әуе күштерінің қателік жасағанын мойындады. Кейін Коалиция ұшақтары көпірге тағы бір шабуыл жасады, бір зымыран нысанаға тисе, екеуі өзенге құлады, ал төртіншісі лазерлік басқару жүйесінің қайтадан істен шығуына байланысты Фаллужадағы тағы бір базарға түсті.
Ирак соғысы (2003-2011)
Фаллужа 2003 жылы АҚШ бастаған коалиция басып алғаннан кейін Ирактың ең аз зардап шеккен аймақтарының бірі болды. Осы аймақта орналасқан Ирак әскерінің бөлімдері өздерінің позицияларын тастап, жергілікті халық арасына жасырынды, артында қорғалмаған әскери техника қалды. Фаллужада "Dreamland" деп аталатын баастық демалыс орны да болды, ол қаладан бірнеше шақырым қашықтықта орналасқан. Алғашқы шабуыл кезінде қалаға келтірілген зиян Саддам Хусейн үкіметінің құлдырауынан пайдаланған тонаушылардың зардабымен жоққа шығарылды. Ұрлаушылар бұрынғы үкіметтік нысандарды, "Dreamland" кешенін және жақын маңдағы әскери базаларды нысанаға алды. Бұл жағдайды Фаллужаның аты шулы Әбу Грейб түрмесіне жақын орналасуы да қиындатты, Саддам өзінің соңғы әрекеттерінің бірі ретінде барлық тұтқындарды босатты. 2003 жылы сәуірде АҚШ әскері қалаға кіргенде, олар бос қалған Баас партиясының штаб-пәтерінде орналасты. АҚШ басқарған ирактықтар Фаллужаның қорғаныс күшін құрды. 2003 жылдың 28 сәуірінде кешке шамамен екі жүз адам америкалықтардың коменданттық сағатқа қарсы шығып, әскери штаб ретінде пайдаланылатын орта мектептің сыртына жиналып, оны қайта ашуды талап етті. 82-ші әуе десантының сарбаздары ғимараттың төбесінде орналасқан, көпшілікке оқ атып, 17 бейбіт тұрғындарды өлтіріп, 70-тен астам адамды жарақаттады. Америка әскерлері көпірдің алдындағы атысқа жауап бергенін айтады, ал ирақтық куәгерлер бұл мәлімдемені жоққа шығарады. Human Rights Watch американдықтардың мәлімдемесін де жоққа шығарды және дәлелдер АҚШ әскерлерінің кемсітусіз атыс жасағанын және шамадан тыс күш қолданғанын көрсетеді деп мәлімдеді. 2004 жылдың 31 наурызында Фаллужадағы ирак көтерілісшілері ESS тамақ жеткізушілеріне азық-түлік жеткізуді жүргізген Blackwater USA компаниясының төрт американдық жеке әскери мердігерлері бар конвойды тосқауылға алды. Қарулы мердігерлер Скотт Хелвенстон, Джерри (Джерко) Зовко, Уэсли Баталона және Майкл Тиг машиналарынан сүйреп шығып, ұрып-соғып, өртеп жіберді. Содан соң олардың жанған денелерін көшелер арқылы сүйреп өтіп, Евфрат өзенінің бойындағы көпірден іліп қояды. Бұл көпірді коалициялық күштер "Blackwater Bridge" деп атайды. Бұл оқиғаның суреттері әлемнің барлық жаңалық агенттіктеріне таратылды, бұл АҚШ-та ашу туғызып, қалаға американдық бақылау орнату науқанын жариялауға түрткі болды. 2004 жылы 21 желтоқсанда Чесно және Малбрунотты ұстап алған Ирактың Ислам армиясы босатты. АҚШ әскері алдымен Фаллужада ақ фосфорды жеке құрамға қарсы қару ретінде қолданғанын жоққа шығарды, бірақ кейіннен бұл жоққа шығарып, өрт сөндіруші затты шабуылға арналған қару ретінде қалада қолданғанын мойындады. Джордж Монбиоттың айтуынша, 2004 жылғы қарашадағы оқиғалардан кейін шыққан хабарларда АҚШ қызметкерлерінің соғыс қылмыстары, адам құқықтарын бұзу және қырғын жасағаны туралы айтылған. Бұл көзқарас 2005 жылы түсірілген "Фаллужа, жасырын қырғын" атты деректі фильмде көрсетілген. 2011 жылдың 17 мамырында AFP агенттігі қала ортасындағы әл-Маахиди зиратындағы жаппай қабірден латын қарпімен таңбаланған әріптер мен сандар салынған қара дене мүшесі бар жиырма бір адамның денесі табылғанын хабарлады. Фаллужаның полиция бастығы бригадир генерал Махмуд әл-Эссауи олардың көздері байланған, аяқтары байланған және оқпен жарақатталғандығын айтты. Қала әкімі Аднан Хусейни олардың өлтіру тәсілі, сондай-ақ дене мүшесі АҚШ күштері кінәлі екенін көрсетті деп мәлімдеді. Әл-Эссауи де, Хусейни де өлгендердің 2004 жылы өлтірілгеніне келісті. АҚШ әскері бұл туралы пікір білдіруден бас тартты. Тұрғындарға 2004 жылдың желтоқсан айының ортасында биометриялық идентификациядан өткеннен кейін қалаға қайта оралуға рұқсат берілді, егер олар өз ID карталарын үнемі киіп жүрсе. АҚШ-тың ресми өкілдері "Фаллужаның 39000 үйінің жартысынан астамы Операция Фантом Фурия кезінде зақымданды, ал олардың он мыңға жуығы жойылды" деп хабарлайды. NBC хабарлауынша, 9 мың үй қираған, мыңдаған үй зақымдалған, ал 32 мың талап-арыздың тек 2500-і 2005 жылдың 14 сәуірінде төленген. "Гардиан" газетінде жазылған Iraq Occupation Focus-тың Майк Маркузидің айтуынша, "Фаллужаның өтемақы комиссары қаланың 50 мың үйінің 36 000-ы, 60 мектеп, 65 мешіт және ғибадатханалар қирағанын хабарлады". Қайта құру негізінен қатты зақымдалған аумақтардағы үйінділерді тазалаудан және негізгі коммуналдық қызметтерді қалпына келтіруден тұрады. 2005 жылдың қаңтар айының ортасына дейін оралмандардың 10%-ы, ал 2005 жылдың наурыз айының соңына дейін 30%-ы...
Ислам мемлекетінің бақылауы (2014-2016 жж.)
2014 жылдың қаңтар айында әртүрлі дереккөздер қаланы «әл-Қаида» және/немесе Ирак пен Леванттың Ислам мемлекеті (ИИМ; кейде ИСИЛ деп аталады) бақылап отырғанын хабарлады. Ұлттық қоғамдық радионың «Барлық нәрсе қарастырылды» бағдарламасында Таяу Шығыс сарапшысы Кирк Соуэлл ИИМ қаланың бір бөлігін басып алғанымен, жоғалған аумақтың көп бөлігі Ирак үкіметі мен «әл-Қаидаға» қарсы шыққан тайпалық жасақтарына тиесілі екенін айтты. Ирак полициясы мен тайпа мүшелері Анбар провинциясындағы екі қаланың бөліктерін басып алған жанкештілермен шайқасқанда 100-ден астам адам қаза тапты. Сол күні Ирак армиясы Фаллужа қаласын сунниттік күштер мен тайпалық адамдардан қайтарып алу үшін минометтермен атқылады, нәтижесінде кем дегенде сегіз адам қаза тапты, деп тайпа басшылары мен шенеуніктер мәлімдеді. Фаллужадағы медициналық дереккөздер армияның оқ жаудыруынан тағы 30 адам жарақат алғанын хабарлады. Көтерілістің артында ИИМ тұр деген түрлі хабарларға қарамастан, The Christian Science Monitor журналисі Дэн Мерфи бұл айыптаманы жоққа шығарды және ИИМ жауынгерлері қалада болғанын, бірақ ұлтшылдық идеяларын қолдайтын және Ирак үкіметі мен ИИМ-ға қарсы болған түрлі тайпалық жасақтары Фаллужадағы аумақтың басым бөлігін бақылағанын мәлімдеді. Al Arabiya басылымы да бұл пікірді қолдады және тайпа мүшелері мен ИИМ жанкештілері арасындағы қарым-қатынас тек логистикалық сипатта болғанын айтты. 14 қаңтарда провинцияның түрлі тайпа басшылары Фаллужа мен Анбардың басқа бөліктеріндегі көтерілістің артында «революциялық тайпалар» тұрғанын мойындады және егер Малики тайпаларға қарсы әскери қимылдарды тоқтатуға келіспесе, оларды қолдайтындарын мәлімдеді. 2014 жылдың мамыр айының соңында атын жарияламау шартымен Анбардағы Ирак үкіметінің қауіпсіздік қызметкері Human Rights Watch ұйымына ИИМ Фаллужаның оңтүстік-шығысындағы бірнеше аудандарды, сондай-ақ солтүстік және оңтүстік аймақтарды бақылағанын, ал Анбар әскери кеңесіне адал жергілікті жасақтары қаланың орталық және солтүстік аудандарын бақылағанын айтты; алайда, Human Rights Watch бұл мәлімдемені растай алмағанын мәлімдеді. Қаланың бастапқыда қай топтардың бақылауында болғаны туралы пікірталасқа қарамастан, Фаллужа көбінесе ИСИЛ/ИИМ бақылауында деп есептелді. 2015 жылдың шілдесінде Анбар провинциясын ИСИЛ-ден азат ету науқанын бастағаннан кейін, 2016 жылдың ақпанында Ирак армиясы және оның одақтастары Фаллужа қаласын қоршау кезінде қаланы толық қоршауға ала бастады. 2016 жылдың 22 мамырында Фаллужаны қайтару үшін «Терроризмді жою» операциясы басталды, бұл Фаллужа шайқасының басталуын білдірді.
Фаллужаның үшінші шайқасы
2016 жылдың 22 мамырында Ирак армиясы Фаллужа қаласындағы қалған тұрғындарға қаланы қайтарып алу жоспарларын хабарлады және олар эвакуациялануы керек немесе, мүмкін болмаса, үйлерінің шатырына ақ ту тігуі керек екенін мәлімдеді. Келесі бірнеше күнде армия қалаға қарай жылжып, қала шетіндегі бірнеше ауылдарды басып алды. 2016 жылдың 1 маусымына дейін барлығы шамамен 270 ИМ жауынгері, кем дегенде 35 ирактық әскери қызметкері, шамамен 40 бейбіт тұрғын және 1 Басидж мүшесі қаза тапты. 2016 жылдың 30 мамырында әскерилер Фаллужа қаласына кіре бастады, бірақ 1 маусымда ИМ мүшелеріне шабуыл жасауға тырысып, қала ішіндегі ондаған мың тұрғындардың қауіпсіздігін қамтамасыз етуге тырысқандықтан қиындыққа тап болды. Дегенмен, 3 маусымда олар қалаға қарай тағы да алға жылжып, 62 ИМ содырларын жойды. 26 маусымда Ирак армиясы қала толық азат етілгенін хабарлады, бірақ Фаллужаның солтүстік-батысындағы шағын аймақтарда ИМ бақылауындағы шайқастар жалғасуда.
География
Фаллуджаның батыс шекарасы – Евфрат өзені. Евфрат батыстан (Рамади) Фаллуджа арқылы өтіп, Бағдад аймағына құяды. Өзен Фаллуджаның батыс шетіне жеткенде солтүстікке бұрылып, кейін шапшаң оңтүстікке қарай бұрылады, осылайша жалпыға белгілі «жарым арал» аймағы қалыптасады. Фаллуджада Евфрат өзенінен өтетін екі көпір бар. Қаланың шығыс шекарасы – 1-тарау автожолы, Бағдадтан Фаллуджа арқылы батысқа қарай созылатын, төрт жолақты, бөлінген магистраль. 1991 жылғы Перс шығанағы соғысынан кейін БҰҰ санкциялары салдарынан осы автожол ел үшін басты жабдықтау арнасына айналды. Сауд Арабиясы, Иордания және Оңтүстік Сириядан келген жүк көліктері мен саяхатшылар Шығыс Әл-Анбар облысына кірмес бұрын осы автожолға қосылады. Автожол Фаллуджаның шығыс шетінде 10-тарау автожолымен ерекше «күлтегін жапырағы» түйіскен жерге ие. 10-тарау автожолы да Фаллуджа арқылы өтеді. Бұл Фаллуджа ішінде екі жолақты автожолдан төрт жолақты автожолға айналатын магистраль. Автожол Бағдадтан шығыс-батыс бағытында Фаллуджа арқылы, содан кейін батысқа қарай Рамадиге дейін созылады. «Күлтегін жапырағы» түйіскен жері 1-тарау автожолына кіру және одан шығуға мүмкіндік береді. Автожол негізінен қаланы солтүстік және оңтүстік екі бөлікке бөледі. Солтүстік шекарасы – қаланың солтүстік жиегімен шығыс-батыс бағытында жүретін теміржол желісі. Желі қаланың солтүстік жиегінде, 1-тарау автожолын кесіп өтетін жерді қоспағанда, 3-4 метрлік үйірмемен (берм) биіктеп жатыр. Фаллуджада үш ірі аурухана орналасқан. Басты аурухана (бұрынғы Саддам атындағы Бас аурухана) қала орталығында, батыс жағына жақын орналасқан. Екіншісі – Евфрат өзенінен өтеді, Фаллуджаның батыс бөлігіндегі, пішініне байланысты «жарым арал» деп аталатын аймақта орналасқан. Үшінші аурухана – 10-тарау және 1-тарау автожолдарының қиылысынан шығысқа қарай орналасқан Иорданиялық далалық аурухана.
Ирак соғысының денсаулыққа әсері
2010 жылы жүргізілген академиялық зерттеу 2004 жылдан бері "барлық қатерлі ісіктердің саны төрт есеге, ал балалардың қатерлі ісіктерінің саны 12 есеге артқанын" көрсетті. Бұған қоса, есепте қатерлі ісіктердің түрлері "бомбадан және радиоактивті түсіндірілген ураннан иондаушы сәулеленуге ұшыраған Хиросимада аман қалғандардағыдай" екені айтылды, ал ерлер арасындағы тууының көрсеткіші 18%-ға төмендеді (әдеттегі 1050-ге қарағанда 1000 әйел бала тууына 850 ер бала шамасында), бұл Хиросима бомбалаудан кейін байқалған жағдайға ұқсас. Авторлар "нәтижелер Фаллужадағы мутацияға байланысты денсаулыққа қатысты ауыр әсерлердің болуын сапалық тұрғыдан қолдайды, бірақ осындай зерттеулердің құрылымдық мәселелеріне байланысты, нәтижелерді сандық тұрғыдан интерпретациялауда сақтық таныту қажет" деп ескертті.