Кіріспе

Шотланд саясаткері Вилли МакРей (18 мамыр 1923 – 7 сәуір 1985) – шотландтық заңгер, шешен, теңіз офицері, саясаткер және ядролық қаруға қарсы күрескер. Екінші дүниежүзілік соғыста ол Ұлыбритания армиясында, содан кейін Корольдік Үндістан теңіз күштерінде қызмет етті. Ол Үндістанның тәуелсіздік қозғалысын қолдады және өмірінің көп бөлігінде Шотландия Ұлттық партиясының (SNP) мүшесі болды. Макрей Шотландияның таулы аймағында автокөлігі апатқа ұшырағанда қаза тапты. Оның басынан револьвермен атылған. Ресми тұжырымдама бойынша, бұл өз-өзіне қол жұмсау деп танылды.

Өмір

МакРей Фолкирк қаласының Каррон ауданында дүниеге келді, оның әкесі электрик болған. МакРей Глазго университетінде тарих факультетінде оқығанда бір уақытта Грангемут қаласындағы жергілікті газеттің редакторы болып жұмыс істеді, одан үздік дипломмен бітірді. Екінші дүниежүзілік соғыста ол Сифорт-Хайленд полкіне офицер болып тағайындалды, бірақ кейін Корольдік Үндістан теңіз күштеріне ауыстырылды, онда лейтенант-коммандер дәрежесіне жетіп, адмирал Лорд Маунтбеттеннің көмекшісі болды. Ол Үндістанның тәуелсіздік қозғалысын қолдады. Соғыстан кейін МакРей Глазго университетіне оралып, енді заң мамандығын бітірді. 1974 және 1979 жылғы жалпы сайлауларда ол Росс және Кромарти округінен SNP партиясынан парламентке кандидат болды. 1974 жылғы қазанда ол консерватор Хамиш Грейге бар болғаны 633 дауыспен жеңіліп қалды, бірақ 1979 жылы Грейдің басымдығы 4735 дауысқа дейін өсті. Сол жылы ол SNP партиясының төрағалық лауазымына да үміткер болды, үш үміткердің арасында Стивен Максвеллдің 117 дауысына, ал жеңімпаз Гордон Уилсонның 530 дауысына қарсы 52 дауыс жинап үшінші орынға таңылды. МакРей британдық ядролық лоббидің өткір сынышысы болды. 1980-ші жылдардың басында ол Ұлыбританияның Атом энергиясы агенттігінің Галлоуэй тауларындағы Муллварчар ауданына ядролық қалдықтарды орналастыру жоспарына қарсы науқанның негізгі ұйымдастырушысы болды. SNP партиясынан қоғамдық тыңдауда сөз сөйлеген МакРей UKAEA өкілдеріне қиын сұрақтар қойды және бір кездесуде "Ядролық қалдықтарды Гай Фокстың ұнтақ сақтаған жеріне қою керек" деп мәлімдеді. Агенттіктің жоспары қабылданбады, ал МакРей аймақтың ядролық қалдықтар полигонына айналуына "жеке күшімен" тосқауыл қойды деп есептелді.

Өлім

1985 жылғы 5 сәуірде Макрей сағат 18:30-да Глазгодағы пәтерінен шығып, Росс графтығының Дорни қаласына жақын Арделведегі шатырында демалыс күндерін өткізуге кетті. Оны келесі күні таңертеңгі сағат 10:00 шамасында екі австралиялық турист – австралиялық әуежол компаниясының ұшқышы Алан Кроу мен оның әйелі Барбара көрді. Олар оның бордо түсті Volvo седан көлігін A887 және A87 жолдарының Бун Лойн қиылысынан, Гленмористон, Инвернесс графтығынан алыс емес бір шұңқырда тапты. Көлік табылған жерден 18 метр қашықтықтағы өзенде келесі күні қару табылды. Бұл Smith & Wesson .22 калибрлі револьвері болды, ішінде екі қолданылған патрон және бес патрон қалған.

Дау

Сол кездегі билік МакРэйдің өлімінің себебі анықталмаған деп шешкенімен, тергеудің кейбір аспектілері күмәнді болып қала береді. Бірқатар адамдар мылтық МакРэйдің көлігінен алыс жерде табылғаны және оның үстінде ешқандай із қалмағаны себепті, оның өз-өзіне қол жұмсағанына сенбеді. Ол қайтыс болған кезде МакРэй Дунрей ядролық қуатты дамыту орталығынан теңізге радиоактивті қалдықтарды төгу жоспарларына қарсы күресіп жатқан еді. Өлімінен бұрын үйіне бірнеше рет қарақшылық шабуылдары болғандықтан, ол үнемі Дунрейдегі жұмысына қатысты құжаттардың көшірмесін өзімен алып жүретін. Олар оның өлімінен кейін табылған жоқ, ал кеңсесінде сақталған жалғыз көшірме ұрланған кезде ұрлыққа ұшырады, басқа ешқандай зат алынбады.

Салдары

Уинни Юинг – сол кездегі SNP президенті және өзі тәжірибелі заңгер – SNP Ұлттық атқару комитетінің (NEC) тапсырмасымен партия ішінде тергеу жүргізуге кірісті, мақсаты – «Юингтің оның өзіне сенімді ме, әлде ресми тұжырымдама бойынша, оның өзіне-өзі қол жұмсағанына қанағаттанбағандығына» көз жеткізу болды. Тергеу материалдарына қол жеткізуден бас тартылып, Лорд-адвокат пен Прокурор Фискаль жеке, құпия кездесулер өткізуге тырысқанда одан бас тартылған соң, Юинг, кейін жазғандай, «тіке қабырғаға соқтығысты». 2005 жылы Винни Юингтің ұлы Фергус, сол кездегі MSP, Шотландияның солитор-генералы Элиш Анжиолинимен кездесуді сұрады, онда Макрейдің қайтыс болған кезде бақылауда болғаны туралы айтылған күдіктер талқыланды. Анжиолини оның бақылауда болмағанын және іс мұқият тергелгеніне сенімді екенін айтып, өтінішті қабылдамады. 2006 жылдың шілдесінде зейнеткер полиция қызметкері Иэн Фрейзер, Макрей қайтыс болған кезде жеке тергеуші болып жұмыс істеген, оның өліміне бірнеше апта қалғанда оны жасырын бақылауға алғанын мәлімдеді. 2006 жылдың қарашасында шотланд телешоуының бір бөлімінде Макрейдің өліміне қатысты жағдайлар зерттелді. 2010 жылдың қарашасында Джон Финни, сол кездегі SNP тобының жетекшісі және бұрынғы полиция қызметкері, Лорд-адвокатқа Макрейдің өлімін қайта тергеп, осы уақытқа дейін жасырылған барлық мәліметтерді жариялауға шақырды. Финнидің сұранысы Дэвид Келлидің өліміне қатысты қосымша мәліметтердің өткен айда жариялануымен байланысты болды. 2011 жылдың қаңтар айында Корольдік кеңсесі Солтүстік полициядан іс материалдарын сұрады. Сондай-ақ 2010 жылдың қарашасында бұрынғы Стратклайд полиция қызметкері Дональд Моррисон Макрейдің Арнайы бөлімше мен MI5 тарапынан «бақылауда» болғанын мәлімдеді. Моррисон бұрынғы әріптесі Иэн Фрейзермен Макрейдің өлімі туралы көбірек білу үшін ынтымақтастық жасайды. Моррисон Макрейдің өліміне қатысты тергеуді талап етті және оған MI5-тің қатысы бар екендігін жазбаша куәлік ретінде беруге уәде берді. Бір пьесада оның ядролық қаруға қарсы күресі, ұлтшыл радикалдармен байланысы және Арнайы бөлімше мен MI5 оны бақылап отырғаны туралы айтылды. 2014 жылдың қарашасында «Scottish Sunday Express» газетінің бірінші бетінде Макрейдің 1980 жылдары Вестминстерде педофильдік сақинаның дәлелдерін тапқаны жазылған. Мақалада оның өлтірілген болуы мүмкін және оның қолындағы дәлелдер өлімі кезінде ұрланған болуы мүмкін деген пікір айтылды. Петицияға ақыры 13 000-нан астам қол қойылды және ол 2015 жылдың маусым айында тапсырылды. Корольдік кеңсе өлім-жітім оқиғасын тергеуді өткізу ұсынысын қабылдамады. 2015 жылдың сәуір айындағы Пасха демалысында, Макрейдің қайтыс болуының 30 жылдығына орай, «Scotland on Sunday» газеті Макрейдің «Volvo» көлігін Солтүстік полициясы оқ табылғанға дейін көліктің орны ауысқандығын жасыру үшін апат орнына қайтаруға тырысқанын мәлімдеді. Сол күні журналистердің бірі «30 жыл үнсіздік» атты кітап шығару үшін жаппай қаржы жинауды бастады. Патшалық кеңсесі өлім-жітім оқиғасын тергеу туралы өтінішті қабылдамағаннан кейін Марк МакНикол «Уилли үшін әділдік» науқанын құрды. Науқан ресми тергеу жүргізілмегендіктен өз тергеуін бастауға шешім қабылдады. Олар екі жеке тергеушіні шақырып, Уилли Макрейдің өліміне қатысты куәгерлерді қайтадан сұраққа тартып алды. Нәтижелері 2016 жылдың қарашасында жарияланды, бірақ науқан өзіне-өзі қол жұмсау туралы ресми тұжырымды жоққа шығаратын жаңа дәлелдер таба алмады. 2018 жылдың қазан айында Абердиндегі Форстерхилл ауруханасында Уилли Макрейді емдегенін мәлімдеген медбике ресми тұжырымға күмәнді жаңа күдіктер келтірді. Кэтрин Макгонигал, өлтіруші жарақаты оң жақ жақын жерге тигені туралы мәлімдемеге қарсы шығып, оның артқы мойынға тигенін айтты.