Кіріспе

1999-2000 жылдар аралығында Шотландияның бірінші министрі болған Дональд Кэмпбелл Дьюар (21 тамыз 1937 – 11 қазан 2000) – шотланд мемлекет және саясаткері, Шотландияның тұңғыш бірінші министрі және 1999 жылдан қайтыс болған 2000 жылға дейін Шотландиядағы Лейбористік партияның басшысы. Бұрын 1997 жылдан 1999 жылға дейін Шотландияның мемлекеттік хатшысы қызметін атқарған. 1978 жылдан 2000 жылға дейін Глазго Аннисленд (бұрынғы Глазго Гарскадден) округінен Парламент депутаты болды. Дьюар сондай-ақ 1999 жылдан 2000 жылға дейін Шотландия Парламентінің депутаты (MSP) болды. Глазго қаласында туған Дьюар Глазго университетінде тарих, кейін заң оқыды. Саясатқа кірмес бұрын Глазгода заңгер болып жұмыс істеді. 28 жасында Ұлыбританияның Төменгі палатасына сайланды және 1966 жылдан 1970 жылға дейін Абердин Оңтүстігін өкілдік етті. Орындығынан айырылғаннан кейін заңгерлікке оралып, Radio Clyde радиосында жұма кешкі ток-шоу жүргізді. Дьюар 1978 жылы Глазго Гарскадден округінде өткен қосымша сайлауда қайта сайланды және 2000 жылы қайтыс болғанға дейін депутат болып қызмет етті. 1997 жылы Лейбористік партияның үлкен жеңісінен кейін премьер-министр Тони Блэр оны Шотландияның мемлекеттік хатшысы етіп тағайындады. Шотландияның мемлекеттік хатшысы ретінде Шотландияның өзін-өзі басқаруын қолдады және 1997 жылғы Шотландиядағы өзін-өзі басқару туралы референдумда Шотландия Парламенті үшін үгіт жүргізді. Сәтті науқаннан кейін Дьюар 1998 жылғы Шотландия заңының жасалуына қатысты. Дьюар Лейбористік партияның науқанын Шотландия Парламентіне өткен алғашқы сайлауда жетекшілік етті және Глазго Аннислендтен Шотландия Парламентінің депутаты болып сайланды. 1999 жылдың 7 мамырында Шотландиядағы Лейбористік партияның басшысы болып тағайындалды және Шотландиялық Либерал-демократтармен коалициялық келіссөздер жүргізді. Сәтті келіссөздерден кейін Лейбористік-Либерал-демократтық коалиция жарияланды. Дьюар 1999 жылдың 13 мамырында Парламент дауысымен бірінші министр болып сайланды және алғашқы Шотландиялық Орындаушы Кабинетін құрды. Бірінші министр ретінде Орындаушы билік үшін заңнамалық бағдарламаны белгіледі, оның ішінде: Шотландия мектептеріндегі білім стандартын жақсартуға бағытталған білім беру туралы заң жобасы; ауылдық жерлерге қол жеткізу құқығын беру үшін жер реформасы; жер иеленудің феодалдық жүйесін жою туралы заң жобасы; және Шотландияда ұлттық парктерін құру туралы заң жобасы. Ол Кельвингроувтегі орта таптық отбасында, дерматолог-консультант доктор Аласдер Дьюар мен Мэри Ховат Дьюардың (Беннет) жалғыз баласы ретінде өсті. Дьюардың ата-анасының екеуі де бала кезінде денсаулығы нашар болды; оның әкесі туберкулезге шалдықты, ал анасы жас кезінде қатерсіз ми ісігінен зардап шекті. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Дьюар Шотландия шекарасындағы шағын мектепке барды. Тоғыз жасынан бастап Мосспарк бастауыш мектебінде, содан кейін Глазго академиясында білім алды. Мектепте достары аз болды және жалғыз бала болғандықтан "ұялдылығы мен жас сәбилігіне" кінәлі деп есептеді. Кейін Либерал-демократтардың басшысы болған және Лэрг лорды Ирвин, ол Лорд-канцлер болып қызмет еткен адамдармен бірге оқыды. Ол Глазго университетінде Элисон Макнейрмен танысты, кейін 1964 жылы оған үйленді. Дьюар 1960 жылы Глазго университеті Гардиан журналының редакторы және Глазго университеті журналының сату менеджері болды. 1961 жылдан 1962 жылға дейін Университет еңбек клубының төрағасы және Глазго университетінің студенттік одағының президенті болды. Дьюар Студенттік өкілдік кеңесінің құрметті хатшысы болды. 1962 жылы ол университеттің ректоры ретінде тыйым салынған Африка Ұлттық Конгресінің басшысы Альберт Лутули үшін науқан жүргізді. 1966 жылдың 4 мамырындағы Төменгі палатадағы алғашқы сөзінде Дьюар картоп салығын көтеру ұсынысына қарсы сөйледі. Оның сөйлеген сөзі оның алғашқы саяси табысына айналды: келесі жылы салық алынып тасталды. 1967 жылы Дьюар Сауда кеңесінің президенті Энтони Крослендтің Парламенттік жеке хатшысы болып тағайындалды. Дьюар 1969 жылға дейін Білім министрлігінде сол лауазымда қызмет етті, сол жылы ол Спрингбок регби командасының Абердинге сапарына қарсылық білдірді және команданың стадионының жанында үнсіз күзеттік бекет ұйымдастырды. 1968 жылдың сәуір айында Рой Дженкинс оны мемлекеттік министр лауазымына ұсынды, бірақ тағайындалмады. 1970 жылғы жалпы сайлауда Дьюар өзінің сайлау округін Консервативті кандидат Иэн Спроатқа 1000-нан астам дауыспен жоғалтты.

Парламенттен тыс

Девар 1970-ші жылдардың көп бөлігін тағы бір парламенттік орын іздеумен өткізді. Ол Radio Clyde радиосында жұма күні кешкі ток-шоу жүргізді және 1971 жылдың маусымында Батыс Стирлингшир округіне үміткерлік жасағанда Дэннис Канаваннан жеңіліске ұшырады. Ол сол онжылдықтың көп бөлігінде адвокат болып жұмыс істеді, балалар комитеттерінде баяндамашы болып қызмет етті және Ланаркшир жергілікті әкімдігімен байланыста болды. 1975 жылы Дьюар Росс Харпер Мерфи фирмасының серіктесі атанды.

Вестминстерге оралу

Дональд Дьюар Гласгоу Гарскадден округінен үш дауыс айырмасымен сайланды, себебі Дьюардың Инженерлік жұмысшылардың біріккен кәсіби одағындағы досы, депутат Уилли Смолл күтпеген жерден қайтыс болды. Ол 1978 жылғы 13 сәуірде өткен қосымша сайлауда парламентке оралды, бұл Шотландия Ұлттық партиясының күшеуін тоқтатқан маңызды жеңіс болды. Шотландиядағы бірінші референдумда, 1979 жылғы наурызда өткен, ол консерватор Алик Бьюкенен Смит және либерал Рассел Джонстонмен бірге «Иә» деп дауыс беруді қолдады. Олар тар басымдыққа ие болғанымен, қажетті 40%-қа жетпеді, бұл 1979 жылғы мамырда Каллаган үкіметінің құлауына себеп болды.

Қарсылық

Девар Шотландия істері жөніндегі арнайы комитеттің төрағасы ретінде парламенттік трибунаға қол жеткізді. Бір жыл бойы сауалдасу дағдыларын қатайтқаннан кейін, 1980 жылдың қараша айында Майкл Фут партия басшысы болғанда шотланд істері жөніндегі өкіл ретінде алдыңғы қатарға қосылды. 1981 жылы Еңбек партиясы ішкі даулардың салдарынан одан да бөлініп кеткен кезде, Дьюар өзінің сайлау округіндегі радикалды солшыл белсенділердің тарапынан мандатын жоғалту қаупіне тап болды, бірақ ол бұл қауіптен табыслы түрде қорғанып шықты. Ол тез арада партиялық сатыны көтеріп, 1983 жылдың қараша айында Шотландия істері жөніндегі көлеңке хатшысы болды. 1988 жылдың 21 желтоқсанында Девар Pan Am 103 рейсінің бомбалануынан кейін Локербиде болды, ол Шотландия істеріне жауапты көлеңке кабинетінің мүшесі еді. 1992 жылы Джон Смит оны әлеуметтік қамсыздандыру жөніндегі көлеңке хатшысы етіп тағайындады, ал үш жылдан кейін Тони Блэр Дьюарды Еңбек партиясының бас қамшысы етті.

Шотландияның мемлекеттік хатшысы; 19971999

1997 жылғы жалпы сайлауда ол Гласгоу Аннислендтен депутат болып сайланды, бұл негізінен шекарасында шағын өзгерістер болған, сол құрамындағы сайлау округі еді. Еңбек партиясы бұл сайлауда үлкен артықшылықпен жеңіске жетті, ал Дьюарға Шотландия мемлекеттік хатшысы лауазымы берілді. Ол жылдар бойы армандаған өкілеттік беру процесін бастауға мүмкіндік алды және "Смиттің аяқталмаған ісі" деп белгілі болған Шотландия заңын жасау жөнінде жұмыс істеді. Бұл заң ратификацияланғаннан кейін Шотландияға шамамен 300 жылдан бері алғашқы Парламентін беруге тиіс болды.

1999 жылғы Шотландия парламенті сайлауы

1998 жылдың қаңтарында ол Шотландия парламентіне сайлануға ниетті екенін растады. Шотландия парламентіне алғашқы сайлау 1999 жылдың 6 мамырында өтті, онда Дьюар Шотландияның Еңбек партиясын басты қарсыластары – Алекс Салмонд басқаратын Шотландияның Ұлттық партиясына қарсы жетекшілік етті. Ол Глазго Анислиндтен Шотландия парламентінің депутаты (MSP) болып сайланды, бұл сирек кездесетін жағдай – ол бір округтен парламент депутаты және Шотландия парламентінің депутаты болды.

Шотландияның бірінші министрі

1999 жылдың 13 мамырында Дьюар Шотландия Парламентінің Шотландияның Бірінші министрі лауазымына кандидат ретінде сайланды, бұл үшін Парламент депутаттарының 71 дауысы берілді. 17 мамырда ол Холирудхаус сарайында Ұлыбритания Королевасынан тағайындау туралы Корольдік жарлығын алды және Сессиялық сотта ресми түрде қызметке кірісті.

Үкіметке кіру

Шотландиялық Лейбористер басқа партияларға қарағанда көп орын жеңіп алғанмен, олар парламентте кіші партияның көмегінсіз үкімет құруға қажетті көпшілік дауысқа ие болмады. Шотландиялық Либералды Демократтармен коалиция құру жөнінде келісімге келді, және Девар университет студенттері үшін алдын ала оқу ақысын жою талабына келісім берді. 1999 жылдың 13 мамырында Девар премьер-министр етіп ұсынылды, ал 17 мамырда Холирудхаус сарайында өткен ресми салтанатта Королева оны қызметке тағайындады. Содан кейін ол Сессиондық сотқа барып, лорд-президенттен қызметке ант берді және Шотландияның Ұлы мөрін алды.

Заңнамалық ұсыныстар

16 маусымда Дьюар атқарушы орган үшін заңнамалық бағдарламаны баяндады, оған мыналар кірді: Шотландия мектептеріндегі білім деңгейін арттатуға бағытталған білім беру туралы заң жобасы; елді мекендерге қол жеткізу құқығын қамтамасыз ету мақсатындағы жер реформасы; жерді ұстаудың феодалдық жүйесін жою туралы заң жобасы; және Шотландияда ұлттық саябақтар құру туралы заң жобасы.

Лоббигейт туралы жанжал

Шотландияның жаңа парламентіне тиген алғашқы дау-дамайлардың бірі – Beattie Media компаниясының лоббилік бөлімінің министрлерге ерекше қолжетімділікке ие болғаны туралы айыптамалар жарияланғанда болды. Осыған байланысты Дьюар стандарттар комитетінен хабарларды тексеруді сұрады. Қаржы министрі Джек Макконнелл тергеу кезінде стандарттар комитетіне шақырылды, бірақ кейіннен ол қандай да бір құқық бұзушылықтан ақталды және комитет оның Beattie Media лоббисінен әсер алғанына ешқандай дәлел жоқ екенін мәлімдеді. Дьюар сондай-ақ, Шотландияның басқа атқарушы мүшесіне қарсы бұқаралық ақпарат құралдарына ақпарат берген кез келген министрді немесе көмекшіні жұмыстан босатумен қорқытты. Бұл, Джек Макконнелл мен Денсаулық сақтау министрі Сьюзан Диконның денсаулық сақтауға бөлінген бюджет мәселесіндегі ашық пікір алмасынан кейін орын алды.

2000 жылғы SQA сынақтары туралы дау

Шотландияда 2000 жылы реформаланған емтихан жүйесі енгізілгеннен кейін, баспасөз және үкімет тарапынан бірқатар әкімшілік және компьютерлік қателерге байланысты бірнеше мың дұрыс емес Жоғары және Орта деңгейдегі сертификаттар пошта арқылы жіберілгендіктен сынға ұшырады. Дағдарысты шешуге бірнеше ай уақыт кетті, нәтижесінде Бас атқарушы Рон Так сияқты бірнеше басшылық қызметкерлер жұмыстан кетті немесе жұмысын жоғалтты.

Жеке өмір

1964 жылғы 20 шілдеде Дивар Элисон Мэри Макнейрге үйленді, олардың екі баласы болды: қызы Марион және ұлы Иан. 1972 жылы Макнейр Дьюардан ажырасып, сол кездегі лондондық белгілі шотландтық адвокат Дерри Ирвинмен қарым-қатынасқа түсті. Дьюар 1973 жылы әйелінен ажырасып, екінші рет үйленбеді. Дьюар мен Лэрг лорды Ирвин ешқашан татуласпады, тіпті кейін 1997 жылдың мамырынан 1999 жылға дейін бір кабинетте қызмет еткеніне қарамастан. 2009 жылдың қыркүйегінде Денис Канаван 1989 жылы оның ұлына тері қатерлі ісігі диагнозы қойылғанда Дьюардың беймұралықпен қабылдағанын айтты. Соңында ол қайтыс болды. Канаванның сөзінше, Дьюар: «Ой, жарайды ма! Бізге осы кем болғандай. Ол бұрын да ашулы болған, енді не істейтінін ойлағанда қорқынышпен тоқтап қалдым» деген. Дьюардың жеке байлығы 2 000 000 фунт стерлингтен асты, оның ішінде мемлекеттік коммуналдық акциялар, антиквариат және 400 000 фунт стерлингтен астам құнды өнер туындылары бар еді.

Өлім және жерлеу

2000 жылдың басында Дьюар Глазго Корольдік ауруханасына түсті, себебі Стобхилл ауруханасында жасалған тексерулер оның жүрегінде "шағын бұзылыс" бар екенін көрсетті. 2000 жылдың мамыр айында тексерулер оның аорта клапанының жұмыс істемейтінін анықтады және ол жүрек клапанының ақауын жою үшін төрт сағаттық операциядан өтті. Оның жеке өкілі Дэвид Уиттон "оның денсаулығына қатысты алаңдаушылығы барлығы сияқты" деді. Дьюар операция жасалмаса да, Жапонияға жоспарланған шетелдік сапарларды тоқтату мәселесі қатаң бақылауда болды. Дьюар үш айға демалысқа шығуға мәжбүр болды, ал Бірінші министрдің орынбасары Джим Уоллес Бірінші министрдің міндетін уақытша атқарды. Қызметіне оралғаннан кейін Дьюар "көзге түріп тұрғанша шаршаған" деп сипатталды, ал оның денсаулығына қатысты алаңдаушылықтар Бірінші министрдің сұрақ-жауап сессиясынан кейін ресми түрде жоққа шығарылды. Дьюар 2000 жылғы емтихан нәтижелеріне байланысты туындаған дау-дамайларды және жүк көлік жүргізушілерінің ереуілін реттеді, сондай-ақ Брайтондағы Лейбористік партияның конференциясына қатысты. Бірақ 2000 жылдың 29 қыркүйегінде ол Дублиндегі тарихшы Том Девинге егер денсаулығы жақсарса, бірнеше айдан кейін жағдайды қайта қарастыруға тура келетінін айтты. 2000 жылдың 10 қазанында Шотландия Кабинетінің мәжілісінен кейін Дьюар Бьют Хаусының алдында сырғақтап құлап кетті. Алғашқыда жағдайы жақсы болғандай көрінді, бірақ сол күні кешке миына қан құйылып, бұл жүрек операциясынан кейін қабылдаған антикоагулянттарының салдары болуы мүмкін еді. Сағат 19:00-де, құлаудан бес сағат өткен соң, Дьюардың жағдайы нашарлағандықтан Эдинбургтағы Батыс жалпы ауруханасына түсті. Кешкі 21:00-ге дейін ол аурухананың жансақтау бөлімінде өмірді сақтап тұруға арналған аппаратқа қосылды. Дьюардың жағдайы нашарлап, ол есін жимай қалды. 11 қазанда сағат 12:18-де 63 жастағы Дьюардың қазасы ресми түрде расталды.

Жерлеу рәсімі

Девардың қоштасу рәсімі Глазго соборында өтті, ол 2000 жылдың 18 қазанында кремацияланды және оның күлі Аргиллдегі Лохгилпхедке себілді.

Мұра

Девардың Шотландия Парламентін қайта құруға деген ұмтылысы мен 1998 жылғы Шотландия Заңындағы қажырлы еңбегі оған «Ұлт атасы» және «Төңкерістің атасы» деген лақаптарды әкелді. Шотландияның децентрализациясын қолдауы 1960 жылдары басталды, сол кезде бұл идея Лейбористік саясаткерлер арасында кеңінен танымал емес еді. Дегенмен, ол барлық партиялардың қолдауын алу үшін табандылық танытты. Девар шотланд ұлтшылдығымен байланыспаса да және тәуелсіздікке ұмтылысқа қолдау көрсетпесе де, ол «үлкен одақтас» болды және жаңа Парламентті «мақсат емес, сапар» деп қарады, бұл көптеген Лейбористтерді децентрализацияның дұрыстығына күдік тудырды. Оның басшылығы Шотландия парламенті сайлауларында жартылай пропорционалды ұсыну жүйесін басымдыққа қойды. Сол кезде көптеген адамдар бұл және децентрализация «Шотландия Ұлттық партиясының сәттілігіне нүкте қояр» деп ойлады. Алайда, 2000 жылдардың соңында Лейбористердің Шотландиядағы беделі төмендеп, SNP-нің беделі тез өсті. 2002 жылдың мамыр айында сол кездегі премьер-министр Тони Блэр Глазго қаласындағы Бьюкенен көшесінің басында Девардың ескерткішін ашты. Оның әдеттегі шалақы сырт келбетіне сәйкес, ескерткіште Девар сәл бүкілген пиджак киген күйде бейнеленген. 2005 жылдың қазан айында ескерткіш тазалау үшін демонтаждалды және желтоқсан айында вандализмнен қорғау үшін 2 метрлік тұғырға қайта орнатылды. Ескерткіштің негізіне Шотландия Заңының бастапқы сөздері жазылды: «Шотландия Парламенті болады», – бұл сөз тіркесін Девар өзі «Маған ұнайды!» деп атақты айтқан еді. Девар Эдинбургтегі Калтон төбесіндегі Ескі Корольдік орта мектебін «ұлтшылдық сөз» деп атады, себебі ол 1979 жылғы референдумда Шотландия Ассамблеясының орналасуы үшін ұсынылған еді. Девардың Калтон-Хиллге қарсылығы Холируд жерін таңдауға ықпал етті, бұл жоба қымбатқа түсті. Бірінші ScotRail Class 334 пойзы 334001 оның құрметіне Дональд Девар деп аталды. 2002 жылы Шотландияның атқарушы органы оның есімін сақтап, «Девар өнер сыйлығын» құрды. Бұл сыйлық талантты жас шотланд суретшілерін қолдайды.