Кіріспе

Тропикалық жаңбырлы ормандарда кездесетін топырақ түрі – Оксизольдер. Бұл USDA топырақ таксономиясындағы топырақ реті, экватордың солтүстігі мен оңтүстігінде 25 градусқа дейінгі аралықтағы тропикалық жаңбырлы ормандарда кең таралған. Топырақ ресурстарының әлемдік анықтамалық базасында (WRB) олар негізінен ферралсольдарға жатады, бірақ кейбіреулері плинтозолдар немесе нитизолдар болып жіктеледі. Ал кейбір оксизольдер бұрын латерит топырақтары деп аталған.

Құрылу

Топырақтағы оксисольдің қалыптасуының негізгі процестері – ыдырау, гумус пайда болу және жануарлардың әрекетінен туындайтын педотурбация. Осы процестер топырақтың ерекше профилін жасайды. Олар барлық тереңдікте он проценттен аспайтын ыдырайтын минералдарды және төмен катион алмасу қабілетін қамтитын топырақтар ретінде сипатталады. Оксисольдер әрқашан темір(III) және алюминий оксидтері мен гидроксидтерінің жоғары концентрациясына байланысты қызыл немесе сары түсті болады. Олардың құрамында кварц пен каолин, сондай-ақ басқа да аз мөлшердегі саз минералдары мен органикалық заттар кездеседі.

Этимология

"Оксизол" сөзі "оксид" сөзінен туындаған, боксит сияқты оксид минералдарының басымдығымен байланысты. Топырақ ресурстарының әлемдік анықтамалық базасында оксизолдер ферральсольдер деп белгіленеді.

Пайда болуы

Қазіргі оксисольдер тропикалық аймақтарда, Оңтүстік Америка мен Африкада, көбінесе өте тұрақты континенттік кратондарда кездеседі. Оңтүстік-Шығыс Азияда оксисольдер Кимер микроконтинентінің қалдықтарында және Шан-Тай теренінде табылған. Таиландта Ясотон топырақтары деп аталатын родостық ферральсольдар, ерте Терциар дәуірінде ылғалды тропикалық жағдайларда, кейін Хорат жазықтығын құрау үшін көтерілген кең жазықта пайда болған. Жарқын қызыл түске ие бұл реликт топырақтар оңтүстік жиектің үлкен жартылай шеңберіндегі жоталарда орналасқан, олармен байланысты шағыл горизонттары бар, олардың құмдары термиттердің ұзаққа созылған және әлі де жалғасып жатқан биотурбация процесінде тазартылған делінеді. Хорат және Удон сериясының ксантикалық ферральсолдары, ашық сарыдан қоңыр түске дейін сипатталады, ортаңғы жерлерде әлі зерттеліп жатқан процестерде дамыды; сондай-ақ, Еуропаның қоңыр топырақтарына ұқсас жазық топырақтарды құраушылар да бар. Австралияда бұрын жаңбырлы ормандармен жабылған кең аумақтар соншалықты құрғап кетті, оксисольдер қатты темір тас қаптамасын құрады, оның үстінде тек қаңқа топырақтары ғана қалыптаса алады.

Жаратылыс

Атмосферада 2,2 миллиард жыл бұрын еркін оттегінің алғаш пайда болуымен байланысты қалдық оксизолдар белгілі. Мезозой және палеоцен сияқты жылы кезеңдерде оксизолдар қазір суық климатқа ие аймақтарға дейін, Солтүстік Америка мен Еуропаға қарай кеңістікке тараған. Оксизолдар ультисольдер мен альфизольдерге қарағанда кейінірек өсімдік жамылғысымен жабылған деп саналады, бұл өсімдіктердің оксизолдардың құнарсыздығына бейімделуіне көп уақыт кеткенімен байланысты.

Тарих

Ғалымдар бастапқыда тропикалық жаңбырлы ормандардың тығыз өсімдігі мол қоректік заттармен қамтамасыз етеді деп ойлаған, бірақ жаңбыр ормандағы төсеніш арқылы өтетін кезде қышқылданып, жоғарғы топырақ қабаттарынан минералдарды шайып алып кетеді. Бұл өсімдіктерді қоректік заттарды шіріген жапырақтардан алуға мәжбүр етеді, себебі оксисольдердің құнарлылығы төмен, себебі оларда органикалық заттар жеткіліксіз және ылғалды климаттың салдарынан ерігіш минералдардың көбі шайылып кеткен.

Қолданылуы

Оксизольдер көбінесе какао және каучук сияқты тропикалық дақылдар үшін қолданылады. Кейбір жағдайларда, оларда күріш өсіріледі. Төмен кірісті аймақтарда оксизольдерді тұрақты түрде өңдеу қиын, себебі олардың катион алмасу қабілеті төмен және темір мен алюминий оксидтерінде фосфордың жоғары бекітілуі байқалады (лиганд алмасу механизмі; фосфатпен ішкі сфералық кешен). Дегенмен, көптеген оксизольдерді ылғалдылықтың кең ауқымында өңдеуге болады. Осы себепті, оксизольдер кейбір өңірлерде ауыл шаруашылығы үшін қарқынды түрде пайдаланылады, мұнда қазіргі заманғы ауыл шаруашылығы тәжірибесін қолдауға жеткілікті қаржы бар (әк пен тыңайтқыштарды үнемі қосуды қоса алғанда). Бразилиядағы соя өсіру – қазіргі заманғы әдістермен пайдаланудың соңғы мысалы.