Кіріспе

Клуб – ортақ қызығушылық немесе мақсатпен біріккен адамдардың бірлестігі. Мысалы, қайырымдастық клубтар ерікті немесе қайырымдылық қызметтермен айналысады. Хобби мен спортқа, әлеуметтік шараларға, саяси және діни клубтарға және тағы да басқаларына арналған клубтар бар.

Тарих

Тарихи тұрғыдан алғанда, егжей-тегжейлі мәліметтері бар барлық ежелгі мемлекеттерде клубтар кездесетін. Адамдар үлкен топтарда бірге өмір сүре бастағаннан кейін, туыстық байланысы жоқ, бірақ ортақ қызығушылықтары бар адамдардың қарым-қатынас жасауы қажет болды. Мұндай ұйымдардың көп жылдар бойы бар екенін ежелгі грек клубтары және ежелгі Римдегі қауымдастықтар (коллегиялар) көрсетеді.

Сөздің және ұғымның шығу тегі

"Клуб" сөзінің пайда болуы адамдардың тобын білдірген ма, әлде мүшелері жиналыстардың шығындарын бірлесіп төлегендігінен туындаған ма, белгісіз. Ең алғашқы ағылшын клубтары – бұл жай ғана достардың бір-бірімен тамақтану немесе ішу үшін бейресми түрде мерзімді жиналатын орындары еді. Томас Окклев (IV Генрих тұсында) өзі мүшесі болған La Court de Bonne Compagnie (Жақсы компания соты) деп аталатын мұндай клубты атап көрсеткен. 1659 жылы Джон Обри: "Қазіргі уақытта клуб сөзін мейрамханадағы [қоғам, бірлестік немесе кез келген түрдегі бауырластық] үшін қолданамыз" деп жазған.

Шекспирдің заманында

Алғашқы клубтардың ең танымал, кейінгісі, әр айдың бірінші жұмасында "Мермейд" тавернасында кездесетін "Бред Стрит" немесе "Фрайдей Стрит" клубы болды. Джон Селден, Джон Донн, Джон Флетчер және Фрэнсис Бомонт осы клубтың мүшелерінің арасында болды (дегенмен, Уильям Шекспир мен сэр Уолтер Рэли осы клуб мүшелері болған деген пікір жиі айтылады, бірақ оны растайтын құжатталған дәлелдер жоқ). Бен Джонсон құрған тағы бір клуб Лондондағы Темпл-бар маңындағы "Devil Tavern" тавернасында жиналатын.

Кофеханалар

"Клуб" сөзі, жақсы достық пен әлеуметтік қарым-қатынасты дамыту мақсатындағы бірлестік ретінде, Англияда Тэтлер мен The Spectator (1709–1712) дәуірінде кеңінен қолданыс тапты. 17 ғасырдың ортасында кофе ішудің енгізілуімен клубтар тұрақты даму кезеңіне көшті. Кейінгі Стюарт дәуіріндегі кофеханалар қазіргі заманғы клуб үйінің нағыз бастауы болып табылады. 17-шы ғасырдың соңы мен 18-шы ғасырдың басындағы клубтар, көбінесе тек көңіл көтеру немесе әдеби үйірмелер үшін құрылған бірлестіктер болғандықтан, Тюдор дәуіріндегі алдыңғы буын клубтарына ұқсас болды. Алайда, олардың көптегені саяси мақсатта жұмыс істеді, мысалы, "Рота" немесе Кофе клубы (1659) – республикалық идеяларды таратуға арналған пікірсайыс қоғамы, 1660 жылы монархия қайта орнатылғанда таратылды, "Calves Head Club" (шамамен 1693) және "Green Ribbon Club" (1675). Осы клубтардың барлық ерекшеліктері: мүшелер арасында тұрақты қаржылық міндеттеме болмады, әрбір адамның жауапкершілігі тамақтан кейін "есеп" төлеген кезде аяқталады. Тұрақты клуб үйі болмады, бірақ әр топ белгілі бір кофехананы немесе тавернаны өздерінің штаб-пәтері ретінде пайдаланды. Осы кофехана клубтары тез арада саяси қаңқу мен интригалардың ошағына айналды, және 1675 жылы король Карл II былай деп жариялады: "Оның Маjestісі кофеханаларды (әрі қарай) жабу және тарату қажет және дұрыс деп тапты", себебі "осындай орындарда түрлі жалған, қастық және ар-ұятсыз ақпараттар ойлап табылып, оның Маjestісінің үкіметіне қарсы және елдегі бейбітшілік пен тыныштыққа нұқсан келтіретіндей таратылуда". Бұл жариялама соншалықты жағымсыз болды, тіпті ол дереу алынып тасталды, және Анна патшайымның тұсында кофехана клубы Англияның әлеуметтік өмірінің маңызды бөлігіне айналды. 17-ші және 18-ші ғасырлардағы ағылшын кофеханалары туралы көріңіз.

18 және 19 ғасырлар

Клуб идеясы екі бағытта дамыды. Бірі – тұрақты мекеме, яғни, бекітілген клуб үйі болуы. Лондон кофеханалары өз мүшелерін көбейту арқылы кездесулерін өткізген кофехананың немесе тавернаның барлық жайларын өздеріне біріктірді, соның нәтижесінде бұл клуб үйіне айналды, көбінесе бастапқы қонақүй иесінің атын сақтап қалды, мысалы, Уайт, Брукс, Артур және Будл. Бұл клубтар бүгінге дейін танымал джентльмендер клубы ретінде сақталып қалды. 18-19 ғасырлардағы орта таптың көшпелі өмір салты тұрғын үй типтес клубтардың дамуына да ықпал етті, мұндай клубтарда жатын бөлмелер және басқа да жабдықтар болды. Әскери және теңіз офицерлері, заңгерлер, судьялар, парламент мүшелері және үкімет шенеуніктері империяның ірі қалаларында, әсіресе Лондонда, белгілі бір уақыт бойы тұрақтап, кейін ұзақ мерзімге кетіп, сосын қайта оралатын. Әсіресе осы қатысу маусыммен сәйкес келмеген жағдайда, қалада тұрақты мекеме (яғни, қажетті қызметкерлермен бірге меншікке алынған немесе жалға берілген үй) немесе қалалық үйді ашу (әдетте маусымнан тыс жабық) ыңғайсыз немесе тиімсіз болып көрінетін, ал қонақүйлер сирек кездесетін және әлеуметтік тұрғыдан лайықсыз саналды. Сондықтан, бірлескен үлкен үйді басқарушымен жалдау үшін, ойдағыдай достардың тобымен клуб құру ыңғайлы шешім болды. Клубтың екінші түрі белгілі бір уақытта немесе мерзімді түрде жиналады және көбінесе клуб үйі болмайды, бірақ негізінен нақты бір мақсат үшін құрылады. Мұндайларға таза спорттық, ойын-сауық клубтары, альпинизм, шахмат, яхта және мотор клубтары жатады. Сонымен қатар, әдеби клубтар (жазу үйірмесі және кітап клубын қараңыз), музыкалық және өнер клубтары, баспа клубтары бар. "Клуб" аталымы клубтар мен достық қоғамдардың арасындағы, уақытша және мерзімді сипаттағы көптеген бірлестіктерге, мысалы, шифер, қаз және Рождество клубтарына берілді, оларды Достық Қоғамдар Заңы бойынша тіркеудің қажеті жоқ.

Дүниежүзі бойынша

Ерлер клубы институты ағылшын тілді әлемге тарады. Шотландия ағартушылығына күш бергендердің көптегені Эдинбургтегі Покер клубының мүшелері болды. Америка Құрама Штаттарында клубтар алғаш рет Тәуелсіздік соғысынан кейін құрылды. Алғашқы клубтардың бірі – Хобокендегі «Тасбақалар клубы» (1797), ол 1911 жылға дейін сақталды. Бұрынғы Британ империясының Үндістан және Пәкістан сияқты колонияларында олар Гимхана деп белгілі. Еуропа құрлығындағы алғашқы клубтар саяси сипатта болды. 1848 жылы олар Австрия мен Германияда қудаланды, ал кейін Берлин мен Венадағы клубтар ағылшын үлгілерінің көшірмелеріне айналды. Францияда, «cercle» термині жиі қолданылатын, 1724-1731 жылдардағы «Клуб де л’Энтресол» клубынан кейін 1782 жылғы «Саяси клуб» құрылды, ал Франция революциясы кезінде мұндай бірлестіктер маңызды саяси күштер болып танылды (Якобиндер, Фейлянттар, Кордельелерді қараңыз). Париждегі таза әлеуметтік клубтардың ең танымалдары – Париж жокей клубы (1833), «Серкл де л’Унион», «Саяхатшылар клубы» және «Серкл Интерallié» болды.

Сатып алу клубы

Сатып алушылар клубы немесе сатып алу клубы – мүшелерінің ұжымдық сатып алу күшін біріктіру үшін құрылған клубтар. Олар әрбір тауар үшін қалыпты бағадан төмен бағамен сатып алуға немесе әйтпесе алуға қиын боларлық тауарларды сатып алуға мүмкіндік береді. Көптеген заңды сатып алу клубтары бар, мысалы, азық-түлік сатып алу клубтары. Бірақ, олардың көпшілігі рұқсатсыз несие картасы арқылы төлемді қолғабыс ету схемалары болып табылады, онда клиент сатып алушы клубының мүшелігіне тегін сынап көруге итермеленеді, ал сынақ мерзімі біткеннен кейін күтпеген есеп ұсынылады.

Ауылдық немесе спорттық клуб

Спорттық және спорт клубтарының екі түрі бар: спортпен айналысушылар үшін құрылғандар (оларға спорт клубтары мен ауылдық клубтар кіреді) және негізінен команданың жанкүйерлері үшін. Спорттық және ауылдық клубтар өз мүшелеріне бір немесе бірнеше демалыс спортымен айналысуға арналған жайлар ұсынады. Мұндай клубтар әлеуметтік шаралар мен мүмкіндіктерді де ұсына алады, ал кейбір мүшелер әлеуметтік өмірге қатысу үшін оларға қосылуы мүмкін. Ауылдық клубтар өз мүшелеріне түрлі демалыс спортымен айналысуға арналған жайлар ұсынады және әдетте қала шетінде немесе ауылдық жерлерде орналасқан. Көптеген ауылдық клубтарда гольф ойнауға мүмкіндік бар. Бассейндер, теннис корттары, поло алаңдары және жаттығу залдары да жиі кездеседі. Ауылдық клубтар әдетте мүшелері мен қонақтарына тамақтануға мүмкіндік береді және көбінесе тойлар сияқты арнайы шараларды өткізеді. Қалалық аймақтардағы ұқсас клубтарды көбінесе "спорт клубтары" деп атайды. Бұл клубтарда әдетте жабық спорт түрлері болады, мысалы, жабық теннис, сквош, футзал, баскетбол, волейбол, бокс және жаттығу залдары. Команданы қолдайтын спорт клубтарының мүшелері спортпен кәсіби түрде айналыспайтын жанкүйерлер – мысалы, көптеген велосипед клубтарында спортпен айналысу үшін жиналатын топтар – немесе кәсіби спортшылар болуы мүмкін; футбол клубтары жақсы жалақы алатын ойыншылар мен мыңдаған жанкүйерлерден тұрады. Спорт клубына қатысушылар (міндетті түрде бәсекелеспеуі мүмкін) немесе жанкүйерлер, немесе екеуі де кіре алады. Кейбір ұйымдардың аты мен қызметі арасында үйлесімсіздік болуы мүмкін. Жокейлер клубы жокейлерге арналған клуб емес, ат жарысын реттеумен айналысады; Мэрилебон крикет клубы бұрын крикетті реттеуші орган болды және т.б. Спорт клубтарын фитнес залдарымен және денсаулық орталықтарымен шатастырмау керек, олар да мүшелерге ғана арналған болуы мүмкін.

Бауырластықтар мен қыздар қауымдастықтары

Бауырластықтар мен қарындастықтар – орта және жоғары білім алушы студенттердің әлеуметтік клубтары. Мүшелікке қабылдау көбінесе шақыру арқылы жүзеге асырылады.

Әуесқойлық клубы

Хоббилер ақшалай сыйлық емес, қызығушылық пен ләззат алу үшін жасалады. Мысалдарға ғылыми фантастика клубтары, радио әуесқойлары, модельдік теміржол, коллекция жинау, шығармашылық және көркемдік ізденістер, қолөнер, техникалық жұмыстар, спорт және ересектерге арналған білім беру кіреді. Қатысушылар хоббистердің бас қосуын ұйымдастыру, осы қызметке қатысты қызметтер ұсыну (мысалы, үстел ойындары клубы мүшелері үшін ойын кітапханасын құру) немесе сатып алу клубы ретінде әрекет ету үшін ұйым құра алады.

Кәсіби бірлестіктер

Бұл ұйымдардың бір бөлігі әлеуметтік, бір бөлігі кәсіби сипатта болып табылады және мамандарға біліктілігін арттыруға мүмкіндік береді, сондай-ақ қазіргі зерттеулер бойынша презентациялар, іскерлік байланыстар, мамандықтарын қолдау және басқа да артықшылықтар ұсынады. Мұндай ұйымдардың мысалдарына медициналық қауымдастықтар, ғылыми қоғамдар, автограф клубы және адвокаттар алқасы жатады. Кәсіби қоғамдар көбінесе ұйымдық құрылымның бірнеше деңгейлерін қамтиды, олар өңірлік, ұлттық және халықаралық деңгейде жұмыс істейді. Жергілікті бөлімдер әдетте жиі жиналады және ұлттық жиналыстарға қатыса алмайтын студенттерді де қабылдайды.

Мектеп клубы

Бұл студенттердің сабақтан тыс іс-әрекеттері. Мұндай клубтар мектеп немесе университет білімінің қалыпты оқу жоспарынан тыс болуы мүмкін, немесе пән бойынша ұйымдастырылған клубтар (мысалы, кәсіби ұйымдардың студенттік бөлімшелері) сияқты, бейресми жиналыстар мен кәсіби тәлім беру арқылы оқу жоспарын толықтыруы мүмкін.

Құпия клуб

Құпия қоғам – қызметі, шаралары, ішкі құрылымы немесе мүшелігі жасырылған клуб немесе ұйым. Қоғам өзінің бар екенін жасыруға тырысуы да, тырыспауы да мүмкін. Бұл термин көбінесе барлау агенттіктері немесе партизандық соғыс көтерілістері сияқты, өз қызметін және мүшелерін жасыратын, бірақ сонымен қатар белгілі бір деңгейде ашық болатын топтарды қамтымайды.

Қызмет клубы

Қызмет клубы – мүшелері әлеуметтік шараларға қатысу және қайырымдылық жұмыстарын жасау үшін – тікелей еңбек ету арқылы немесе басқа ұйымдарға қаржы жинау арқылы үнемі жиналатын ерікті ұйым түрі.

Әлеуметтік қызмет клубы

Әлеуметтік іс-шаралар клубтары – бұл басқа да клуб түрлерінің қазіргі заманғы үйлесімі және бүгінгі қоғамның сан алуандығы мен әртүрлілігін көрсетеді. Бұл клубтар клуб мүшелеріне қалада немесе клуб орналасқан аймақта қолжетімді іс-шараларға бағытталған. Осы клубтардың мақсаты әлеуметтік байланыс пен іс-шараларға қатысудың арасында бөлінгендіктен, клубтарда отбасылы мүшелерге қарағанда жалғыз мүшелер көп кездеседі; кейбір клубтар мүшелікті бір топқа ғана шектейді, ал кейбіреулері гомосексуалды және лесбиянды жандарға арналған. Мүшелікке қатысу тегін немесе ақылы болуы мүмкін, сондай-ақ іс-шаралар да. Көптеген клубтар белгілі бір талаптарға сәйкес келетін шектеулі мүшелікке ие және мүшелердің қауіпсіздігін арттыру үшін іс-шараларды мүшелерге ғана шектейді, осылайша бірлестік пен жақындық сезімін күшейтеді. Әлеуметтік іс-шаралар клубтары коммерциялық немесе коммерциялық емес болуы мүмкін, ал кейбіреулері осы екеуінің аралас түрінде (мысалы, коммерциялық клубтың ішінде қайырымдылық ұйымы бар).

Әлеуметтік клуб

Кейбір әлеуметтік клубтар шахмат немесе бридж сияқты бәсекелестік ойындар негізінде ұйымдастырылады. Басқа клубтар белгілі бір әлеуметтік топтарға мүше болуға ынталандыру мақсатында құрылған. 1940, 1950 және 1960 жылдары әлеуметтік клубтар Чикагодағы Hamburgs сияқты қылмыстық топтардың алғашқы атаулары болды. Латын Америкасынан келген иммигранттар мен жастар өздерін Black Eagles, Flaming Arrows, Paragons және Young Lords сияқты әлеуметтік клубтар ретінде ұйымдастырды. Элиталық топтардан құралған клубтар көбінесе джентльмендер клубы (стрип-клубтармен шатастырмау керек) және елдік клубтар деп белгілі (олардың спорттық функциялары да бар, жоғарыда қараңыз). Джентльмендер клубына мүше болу үшін үлкен мүшелік жарна төлеу қабілеті және өмір салты, моральдық принциптері сияқты жеке критерийлерге сай келетін жаңа мүшелерді іздейтін қолданыстағы мүшелердің шақыруы қажет. Аз элиталық, бірақ кейбір жағдайларда эксклюзивті жұмысшылар клубы да бар. Әскери базаларда офицерлерге немесе қатардағы әскерлерге арналған клубтар жұмыс істейді. Қазіргі джентльмендер клубы кейде жеке меншік болып табылады, яғни жеке тұлғаның немесе жекелеген компаниялардың меншігінде болып, пайда табу мақсатында жұмыс істейді, бірақ көбінесе мүшелеріне тиесілі болып, басқаруды комитетке тапсырады. Мұндай клубтардың дамуы алғаш рет Лондонда жоғары деңгейге жетті, онда Сент-Джеймс ауданы ұзақ жылдар бойы "Клубленд" деп аталады. Қазіргі Лондонның жеке меншік клубтарына 1995 жылы құрылған Soho House және 1985 жылы "дәстүрлі клубқа қарсы құрал" ретінде ашылған Soho's Groucho Club кіреді. Осы рухта клуб Граучо Маркс атымен аталып, оның өзі мүшелікке ие болған клубқа қосылғысы келмейтіні туралы әйгілі сөзіне сілтеме жасады.

Саяси клуб

Саяси клуб – бірдей саяси идеологияны ұстанатын немесе белгілі бір саяси партияны қолдайтын адамдардың тобы, ол партияның жергілікті ұйымы ретінде жұмыс істей алады. Мысалы, сайлау округінің Лейбористік партиясы – белгілі бір сайлау округінде тұратын Ұлыбританияның Лейбористік партиясы мүшелерінің бірлестігі. Ал қарсыласы консерваторлар «Консервативтік қауымдастықтар» деп аталатын ұйымдарға ие. Көптеген канадалық саяси партиялар да осыған ұқсас сайлау округтік қауымдастықтарға құрылған.