Кіріспе
Ұлыбританиядағы саяси қысым тобы – Консервативті дүйсенбілік клуб (көбінесе Дүйсенбілік клуб деп аталады) – консервативтік партиямен байланысы бар, бірақ енді оны қолдамайтын британдық саяси қысым тобы. Ол сондай-ақ Солтүстік Ирландиядағы Демократиялық юнионисттік партиясымен (DUP) және Ольстер юнионисттік партиясымен (UUP) байланыста. 1961 жылы құрылған бұл клуб премьер-министр Харольд Макмилланның Оңтүстік Родезиядағы ақ нәсілділердің үстемдігіне қарсы шығуына реакция ретінде колониялық басқыншылықтан құтылу және иммиграция мәселелеріне қатысты пікірталасқа тартылып, нәсілдік мәселенің күрделілігін айқын көрсетті, ол клубтың имиджін қалыптастырды. Клуб Британияға ақ емес иммигранттарға қарсылығымен және апартеид режиміндегі Оңтүстік Африка мен Оңтүстік Родезияны қолдауымен белгілі болды. 1971 жылы клубтың құрамында 35 депутат, олардың алтауы министрлер, және 35 пэр болды, ал мүшелер саны (филиалдарды қоса алғанда) шамамен 10 000 адамды құрады. 1982 жылы конституция қайта жазылып, консервативтік партияны қолдауға көбірек мән берілді, бірақ клуб партиядан тәуелсіз болды. Клубтың дәстүрлі торилік бағдарламасы үшін күрес 1991 жылы көптеген отставкаларға әкелді. 2001 жылы консервативтік партия клубпен қарым-қатынасын ресми түрде тоқтатты, ол маңызды ықпал етуді тоқтатты, ал толық мүшелер саны 600-ден асты.
The Conservative Monday Club (usually known as the Monday Club) is a British political pressure group, aligned with the Conservative Party, though no longer endorsed by it. It also has links to the Democratic Unionist Party (DUP) and Ulster Unionist Party (UUP) in Northern Ireland. Founded in 1961, in reaction to Prime Minister Harold Macmillan's opposition to white majority rule in Southern Rhodesia, the club became embroiled in the decolonisation and immigration debate, inevitably highlighting the controversial issue of race, which has dominated its image ever since. The club was known for its fierce opposition to non white immigration to Britain and its support for apartheid era South Africa and Southern Rhodesia. By 1971, the club had 35 MPs, six of them ministers, and 35 peers, with membership (including branches) totaling about 10,000. In 1982, the constitution was re written, with more emphasis on support for the Conservative Party, but it remained autonomous from the party. In fighting over the club's traditional Tory agenda led to many resignations in 1991. In 2001, the Conservative Party formally severed relations with the club, which has ceased to exercise significant influence, with full membership below 600.
Құрылтай және алғашқы жылдары
Клуб 1961 жылғы 1 қаңтарда Консервативтік партияның төрт жас мүшесі – Пол Бристоль (24 жастағы кеме брокері және клубтың алғашқы төрағасы, 1968 жылы клубтан кеткен), Ян Грейг (1969 жылға дейін мүшелік хатшысы), Седрик Ганнери (1992 жылға дейін қазынашы; 2023 жылғы 16 наурызда қайтыс болды) және Энтони Макларен құрды. Клуб «жергілікті партиялық ұйымдарды партия саясатын талқылауға және дебаттауға мәжбүр ету үшін» құрылған. Оның алғашқы жалпы саяси мәлімдемесі соңғы консервативтік үкіметтердің ыңғайлылыққа негізделген саясатты қабылдауға бейімділігін сынап, оның орнына торилік қағидалардың басшылыққа алуын талап етті. Олардың пікірінше, қайта жаңартпау қажеттігі бар қағидалар конституцияны және қолданыстағы институттарды сақтау, жеке адамның бостандығы, жеке меншік және Ұлыбританияның әлемдік істерде жетекші рөл атқару қажеттілігін қамтиды. Клуб Харольд Макмиллан үкіметін қозғаған ыңғайлылық, цинизм және материализмді жақтырмады. Бұған қоса, олар осы кезеңде «партияның сол қанаты саясатқа басым ықпал еткенін» және нәтижесінде консервативтік партия солға қарай жылған, сондықтан «қолжетімді сайлаушы олар мен социалистер арасындағы маңызды айырмашылықты байқамай қалған» және «шынайы консерваторлар көңілі толып, жігерсізденгенін» жақыннан қадағалады. Клубтың жарияланған мақсаттары «дәстүрлі торилік қағидалардың динамикалық қолданысын дамытуға ұмтылады» делінген. Бұл топ Родезия мен Оңтүстік Африканың қолдаушыларын біріктірді; топтың құрылуына басты түрткіс консерваторлардың жаңа отаршылдықтан айырылу саясаты болды, әсіресе Макмилланның Оңтүстік Африкада жасаған «Өзгерістің желдері» сөзіне жалпы реакция ретінде. Клуб Макмилланның «партияны солға бұрғанын» мәлімдеді, ал оның алғашқы памфлеті консервативтік партияның либерализмге қарай жылжуының белгісі ретінде осы саясатқа қарсы болды. Клуб ерікті немесе көмектесу арқылы Ұлт Достастығынан келген иммигранттарды қайта оралуына қолдау көрсету саясатын ұсынғаны үшін танымал, бұл саясат кейіннен 1970 жылғы консервативтік партия манифестіне қабылданды. Солсберидің 5-ші маркизі (1893–1972), премьер-министрдің либералды бағытына наразылық білдіріп Макмиллан кабинетінен кеткен, 1962 жылдың қаңтарында клубтың алғашқы президенті болды, ол «бүгінгідей нағыз консерватизмге мұқтаждық ешқашан болған емес» деді. 1963 жылдың соңына қарай клубта он бір парламент мүшесі болды, ал клубтың жалпы мүше саны шамамен 300 адамды құрады. Клубқа көптеген консервативтік саясаткерлер қызығушылық танытты, соның ішінде консервативтік партияның басшысы сэр Алек Дуглас Хоум, 1964 және 1969 жылдардағы клубтың жылдық кешкі ас мәжілісінде арнайы қонақ болды, және 1968 жылы сөйлеген сөзінде «Дүйсенбі клубының арқасында консервативтік партияға басқаша жағдайда одан шеттесетін көптеген адамдар тартылды» деген Енох Пауэлл. Сол жылы Алан Кларк клубқа қосылды және көп ұзамай Уилтшир филиалының төрағасы болды. 1964 жылдан 1969 жылға дейін клуб төрағасы болған Пол Уильямс, 1964 жылға дейін Сандерленд-Сауттың депутаты болды, клуб айтарлықтай өсіп, ықпал етті. Кейбіреулер клубтың консервативтік шеңберлердегі ықпалы шамадан тыс екенін, әсіресе оның алты мүшесі 1970 жылы министрлер кабинетіне кіргеннен кейін айтты. Екі рет Лейбористтік партияның премьер-министрі болған Гарольд Уилсон клубты «торилердің ар-ожданының сақшысы» деп сипаттады.
Ескі ұлан кетеді
1988–89 жылдары клубтың Сыртқы істер комитетінің төрағасы Грегори Лаудер Фрост жетекшілігіндегі ұзақ жылдар бойы мүшелік еткен топ, атқарушы кеңестің маңызды лауазымдарына сайлануға қол жеткізді, доктор Марк Мейолл төраға орынбасары, ал Лаудер Фрост саяси хатшы болып тағайындалды. 1991 жылдың қаңтар айының басында “Monday Club News” клубының жалғыз жалақы алатын лауазымы – директор (сол кезде клубтың қазынашысы, клубтың негізін қалаушылардың бірі Седрик Ганнери осы қызметті атқарған) жойылғанын хабарлады. Бұл клубтың нашар қаржылық жағдайына байланысты болғанымен, кейбіреулер одан да зымиянды әрекеттер болып жатқанын сезді. Жағымсыз жаңалықтар тарала бастады, содан кейін отставкалар күтілді. Ішкі тергеу жүргізілді. Төраға Дэвид Стори 1991 жылдың 17 қаңтарында дерлік бірауыздан сенімсіздік дауысынан өтті, ал оның мүшелігі клубтың атқарушы кеңесі 11 ақпанда “Дүйсенбі клубының мүдделеріне, беделіне, мақсаттарына және басқа мүшелеріне зиян келтіретін әрекеттер жасады; төрағалық лауазымын осы клубтан кетуге және жаңа саяси топқа қосылуға мүшелерді ынталандыру арқылы теріс пайдаланды” деген негізбен тоқтатылды. Доктор Мейолл мамыр айындағы жылдық жалпы жиналысқа (АЖМ) дейін әрекеттегі төраға болды, содан кейін ол сайлау арқылы осы лауазымға бекітілді. 1992 жылға қарай жаңа команданың ұлттық (филиалдардан өзгеше) мүше саны 1600-ден асып түсті. Лаудер Фросттың 1992 жылдың 31 мамырындағы отставкасы клубты фракциялық күреске және тұрақсыздық кезеңіне алып келді, одан әрі мүшелердің кеудесін кернеп, клубтың ықпалы төмендеді. Кейіннен жасалған сәтсіз шығару әрекеттері үлкен заңдық шығындарға әкелді, ал 1993 жылдың сәуірінде доктор Марк Мейоллдың төрағалық мерзімі аяқталғаннан кейін ол топтан кетті. Басқару тиімді түрде бұрынғы методист миссионері, кейіннен Родезия үкіметінде білім министрі болған Денис Уокердің қолына өтті. Ол клубтың рөлін қысым тобынан Консервативтік партияны қолдау тобына өзгертіп, барлық мүшелер алдымен партия мүшесі болуы керек деген ереже енгізді, бұл 1992 жылға дейін қарсылық тудырған мәселе еді.
Үй-жайлар
Ұлттық клуб Вестминстер сарайынан бірнеше минуттық жерде орналасқан 51–53 Виктория көшесінде кеңсесін ашты. Дегенмен, клуб әрқашан Консервативтік партия ұйымынан тәуелсіз, қысым тобы болып қалып келді. 1980 жыл шамасында Виктория көшесіндегі ғимаратты бұзуға дайындалып, клуб кеңсесін Лондон қаласы, EC1, 122 Ньюгейт көшесіне, Олд Бейлиге қарама-қарсы жерге көшірді. Қымбат жалдау ақысы салдарынан тағы бір көшіру қажет болды, осылайша клуб 4 Орландо жолы, Клэпхам Комонға орналасты. 1991 жылы клуб кеңсесі У. Денис Уокерге тиесілі кеңсеге көшірілді, ол Шығыс Лондондағы Уолтем Форесттегі Хигхэмс Парк теміржол станциясының қарсы бетінде орналасқан, жаңа телефон нөмірлерімен және Лондон орталығындағы жаңа пошта жәшігі нөмірімен қамтамасыз етілді. Бұл хабарламада "Лондонның ортасына қайта оралу – біздің ұзақ мерзімді мақсатымыз" делінген. Осыдан кейін клуб кеңсесі Уолкермен байланысты басқа компаниялардың ғимараттарына көшірілді, атап айтқанда 65 Чапел-Хилл, Бишоп-Стортфорд, CM23 3XR және Саутмилл сауда орталығы, Бишоп-Стортфорд, CM23 3DY. Компаниялар тізілімі мәліметінше, 2023 жылғы қаңтар айының мәліметі бойынша осы мекенжай қазіргідей болып табылады.
Филиалдар
Ұлттық клубтан өзге, сайланған Атқару кеңесі және көптеген саясат топтары немесе комитеттер арқылы қызмет еткен, сондай-ақ жартылай тәуелсіз округтік бөлімшелер, Жас мүшелердің сейсенбілік клубы және көптеген университеттердегі сейсенбілік клубтар болды, олардың ең танымал әрі белсендісі Оксфорд университетіндегі клуб еді.
Африка
Клуб Кенияның "әдемі" тәуелсіздігі деп атаған және Орталық Африка Федерациясының тарауына қарсылық білдірді, бұл мәселе 1961 жылдың қыркүйегінде өткен алғашқы ірі қоғамдық жиналысының тақырыбы болды. Клуб негізінен деколонизацияға қарсы тұрды және Оңтүстік Африка мен Родезиядағы ақ нәсілді азшылық үкіметін қорғады. Родезиядағы Біржақты Тәуелсіздік Декларациясы (UDI) кезеңінде клуб Ян Смит пен Родезия майданының ақ нәсілді үкіметін күшті қолдады, Ұлыбританиядағы олардың ең белсенді жақтастары ретінде танылды. 1963 жылдың қараша айында клуб Лондонның Говард қонақ үйінде Смит құрметіне үлкен қабылдау ұйымдастырды. Келесі жылы Клиффорд Дюпонт пен Моиз Тшембе де қабылдауға шақырылды. Клуб Оңтүстік Африкадағы ақ нәсілді азшылық үкіметін қолдауын жалғастырды, Лаудер Фрост 1989 жылдың 5 маусымында Лондон орталығында Оңтүстік Африканың апартеидке қарсы Консервативтік партиясының жетекшісі доктор Андриес Треурнихт және оның делегациясын құрметті қонақ ретінде шақырып, үлкен кешкі ас ұйымдастырды. Парламент мүшесі Тим Жанман мен лорд Сюдли де қатысты.
Қазақстан
Хорватиядағы Франхо Туджман үкіметі 1991 жылғы қазан айында Югославияның құлауына қарсы Хорватияның тәуелсіздігі үшін соғыс қызып тұрған кезде, Сербиямен болған қақтығысты бақылау үшін "Дүйсенбі клубынан" делегация шақырды. Екі тараптың әскерлері қатысқан қырқыс шайқастардың кезінде клуб делегациясы Загребтің тарихи жоғарғы қаласына Югославия әуе күштерінің бомбалауынан кейін бірнеше күн өткен соң келді. Бұл қақтығыс кезінде Хорватияға барған алғашқы британдық саяси делегациясы болды.
Еуропалық Одақ
Клуб ішінде Еуропалық Одақ туралы қызу пікір талас болды. Еуропалық экономикалық қауымдастығының (ЕЭҚ) алғашқы күндері клубтың бір депутаты, Джеффри Риппон, ЕЭҚ-ны жақтағандықтан, оны "Еуропа мырзасы" деп атады. Осы мәселе бойынша клуб ішіндегі келіспеушіліктерге байланысты, осы мәселе бойынша саясат қабылдамау туралы шешім қабылданды. Алайда, 1980 жылға қарай көңіл күй өзгерді. 1980 жылдың қазан айында клубтың талқылау құжаты "Торилердің Ұлыбританияның балық аулау флотының 80 пайызын жоюға ниеті бар ма?" деп аталып, клуб Еуропалық Одаққа (ЕО) қарсы белсенді ұстаным қабылдады. ЕЭҚ-ға қарсы депутат Тедди Тейлор клубтың ЕЭҚ істері жөніндегі саясат комитетінің төрағасы болды және 1982 жылдың желтоқсанында "Британдық балық шаруашылығын құтқару жөніндегі ұсыныстар" атты клубтың саяси құжатын жазды. Клубтың шотланд бөлімшесінің газеті "The Challenger" 1985 жылдың қыркүйегінде Тейлордың ЕЭҚ-қа қарсы "Ұлтты жұту" атты тағы бір мақаласын жариялады. Енох Пауэлл сондай-ақ 1991 жылдың 8 қазанында Блэкпулде өткен Консервативтік партия конференциясындағы Дүйсенбі клубының шеңберлік отырысында ЕЭҚ-қа қарсы сөйледі, оны Лаудер Фрост жүргізіп, сол түні BBC телеарнасының "Newsnight" бағдарламасында көрсетілді. 1992 жылы төраға, доктор Марк Мейалл, тағы бір клуб кітапшасын жазды: "Маастрихт: Еуропалық федерализмнің биік толқыны" – ЕЭҚ-қа қарсы қатал сын.
Иммиграция
1972 жылдың қыркүйегінде клуб Вестминстер орталық залында, Парламентке қарама-қарсы жерде "Иммиграцияны дереу тоқтату!" атты қоғамдық жиналыс өткізді. Жиында сөз сөйлеген Рональд Белл, Джон Биггс Дэвисон, Гарольд Сореф және Джон Хейдон Стоукс (барлығы клуб мүшелері) үкіметтен иммиграцияны тоқтатуға, Расалық қатынастар заңын (жеке Қауымдастық иммигранттары заңы 1968 жылдан өзгеше) жоюға және толық репатриациялау бағдарламасын бастауға шақырды. Жиында қарар жобасы жасалып, бекітіліп, Премьер-министр Эдвард Хитке жіберілді. Ол "үкіметтің Расалық қатынастар заңын жою ниеті жоқ" деп жауап берді. Реджинальд Модлинг Кабинеттен кеткен кезде либералдық партияның жетекшісі Джереми Торп: "Мырза Хит Дүйсенбі клубымен жалғыз күресуге қалды" деді. 1982 жылдың қазан айында Дүйсенбі клубы иммиграция жөніндегі сәл өңделген саясатын жариялады. Онда мыналар талап етілді: Расалық теңдік комиссиясы мен Қоғамдық қатынастар кеңестерін тарату. Расалық қатынастар заңдарын жою. Мемлекеттік әлеуметтік жәрдемақы мен несиелерді бөлуде нәсілдік немесе түс бойынша критерийлерді қолдануды тоқтату. Позитивті дискриминацияны тоқтату. Жаңа Ұлттар Достастығынан (New Commonwealth) ірі көлемдегі тұрақты иммиграцияны тоқтату. Оны пайдаланғысы келетін барлық азаматтарға жан-жақты көмек қорымен жақсартылған репатриациялау бағдарламасы. Деректерде бұрынғыдан нақтырақ болғанымен, саясаттың жалпы бағыты келесі жылы өтетін жалпы сайлау алдында Консервативтік партияның манифестінде жарияланған ұстанымға сәйкес келді. Клубтың иммиграция жөніндегі позициясы 1991 жылдың қазан айында Лаудер Фросттың клуб атынан The Times газетіне жазған хатында қайталанды, онда ол иммиграцияның жылдық деңгейі "қабылданбас" екенін мәлімдеді.
Scrapping of the Commission for Racial Equality and Community Relations Councils. Repeal of the race relations laws. An end to the use of race or colour as criteria for the distribution of state benefits and loans. An end to positive discrimination. To bring an end to large scale permanent immigration from the New Commonwealth. An improved repatriation scheme with generous resettlement grants for all those who wish to take advantage of them. Although more explicit in detail, the general thrust of policy accorded with that found in the Conservative Party manifesto published ahead of the general election the following year. The club's position on immigration was reiterated in a letter in The Times from Lauder Frost on the club's behalf in October 1991, in which he stated that the annual levels of immigration "were unacceptable".
Солтүстік Ирландия
1972 жылы ақпанда Гэмпшир штатының Альдершот қаласында Ирландия Республикалық Армиясының (ИРА) жасаған бомбалық шабуылынан кейін, клуб мүшесі және депутат Джилл Найт ресми ИРА мен оның саяси қанаты Синн Фейн (Ресми) ұйымдарын тыйым салуға заң қабылдауды ұсынды. Клуб Солтүстік Ирландиядағы Стормонт үкіметін таратуға және тікелей басқару режимін енгізуге қарсы болды.
Дау-жанжалдар мен сын
1968 жылы "Гардиан" газеті бұл ұйымның "американдық Джон Бирч қоғамына ең жақын британдық баламасы" болуы мүмкін екенін мәлімдеді. Оппозициялық топтар Ұлттық фронттың ұйымға белсенді түрде ену бағдарламасын бастағанын, әсіресе өңірлік бөлімшелердің саны артып келе жатқанын мәлімдеді. 1970 жылдардың басында басшылық бұл мәселені шешу үшін күш-жігерін күшейтті. Өңірлік бөлімшелердің өсуі мен қызметін орталықтандырылған бақылауға алуға бағытталған жаңа, бірыңғай ережелер мен процедуралар енгізілді. Бірнеше мүше қуылды, ал кейбір бөлімшелер таратылды. 1991 жылдың 24 ақпанында "The Observer" газеті "Аса оңшылдар Дүйсенбі клубын басып алды" деген мақала жариялады, онда клубтың бірқатар жетекші мүшелері клубты "аса оңшылдардың" "басып алуына" наразылық білдіріп, отставкаға кеткендері айтылды. Клубтың адвокаттары Рубенштейн, Каллингэм және Гейл "The Observer" газетінің редакторына мақалаға қарсы ресми хат жолдап, клубқа жауап беру құқығын талап етті. Редактор келісімін берді, ал клуб атынан жазған Лаудер Фрост келесі жексенбіде жарияланған Редакторға хатында мақаладағы айыптауларды жоққа шығарды. Ол басып алу болмағанын, клубтың саясаты өзгермегенін және оның бағыты мақсаттары мен тарихи принциптеріне сәйкес келетінін мәлімдеді. 1992 жылдың мамыр айының соңында Лаудер Фросттың кеткенінен кейін клуб ішінде фракциялық күрес болды, бұл тұрақсыздыққа және мүшелердің жоғалтуына әкелді. Клубтың беделі төмендеді.
Консервативтік партияның байланыстарды тоқтатуы (2001)
1997 жылғы және 2001 жылғы жалпы сайлаулардағы жеңілістерден кейін Консервативтік партия орталыққа қарай бағытталған нақты қадамдар жасады; 2002–2003 жылдардағы партия төрағасы және болашақ премьер-министр Тереза Мэй кейіннен сайлаушылар оны «жаман партия» деп қабылдағанын айтты. Сол кездегі партия басшысы Иэн Дункан Смит 2001 жылдың қазан айында «Дүйсенбі клубының» партиямен ұзақ жылдар бойы сақталған байланысын үзіп, оның ұйымы нәсіл және иммиграция туралы «жағымсыз» мәлімдемелер жасауын тоқтатпаса, партияның онымен ешқандай қатысы болмайтынын мәлімдеді. «Дүйсенбі клубы» Консервативтік партия ұйымының бөлігі емес, толыққандай дербес лоббилік ұйым болғанымен, Консервативтік партия төрағасы Дэвид Дэвис клубтың Ұлттық атқару комитетіне олардың арасындағы байланыс клуб бірнеше (ұзақ уақыт бойы сақталған және бекітілген) мәселелерді шешкенше үзілетінін хабарлады. Кейінірек Дэвис бұқаралық ақпарат құралдарына: «Клуб мүшелігіне қатысты бірқатар мәселелер, клуб конституциясын қарау және клубтың нәсілге қатысты саясатты жарияламауы немесе талқыламауы талабы орындалғанша, клубтың Консервативтік партиямен кез келген байланысы тоқтатылады дедім» деді. Үш депутат – Эндрю Хантер, Эндрю Розинделл және Анжела Уоткинсон клубтан шығуға бұйрық берілді.
Бүгінгі клуб
1993 жылдан бері клубтың жаңа толық мүшелері Консервативтік партия мүшесі болуы тиіс, бірақ серіктес мүшелік үшін мұндай талап қойылмайды. Денис Уокер сияқты Дүйсенбі клубының бақылаушылары Демократиялық юнионисттік партияның конференцияларына қатысқан. 2002 жылы BBC News Online клубын «торрилердің қатал оңшыл бастионы» деп сипаттады. Клубтың күн тәртібі «саяси дұрыстыққа» қарсы тұруды қоса, «дәстүрлі консервативтік құндылықтар» деп аталатын нәрсені қолдауға баса назар аударады. 2002 жылдың 10 мамырында BBC клубының Консервативтік партиямен байланысын қайта жаңартуға тырысқанын хабарлады. The Times газеті 2006 жылдың 2 маусымында клубтың «қазір ақырындап бағытын өзгертіп, көптеген мүшелері отарға оралуға уақыт келді деп санайтынын» жазды. Клуб бұрынғыдан әлдеқайда кіші ұйымға айналғаннан кейін парламентарийлерге лобби жасауды, пікірлер мен жылдық журнал жариялауды жалғастыруда. Сондай-ақ, ол Лондон қаласында кездесулер мен кешкі ас ұйымдастырады. Жақында сөз сөйлегендердің қатарында сэр Кристофер Чоп, Майкл Назир Али, Эндрю Розинделл, Арлин Фостер және Ян Пейсли кіші бар. Топтың веб-сайтында оның басымдықтары ретінде монархия мен Одақты сақтау; «отбасылық бірлікті» қорғау; заң мен тәртіпті қалпына келтіру; Ұлыбританияның Еуроодаққа мүшелігіне қарсылық; «салауатты экономиканы» және «құдіретті қорғаныс қабілетін» ілгерілету; «саяси дұрыстыққа» қарсылық және дәстүрлі құндылықтарды сақтау тізілген.