Кіріспе
АҚШ, Калифорния штатындағы мемлекеттік парк
Анза-Боррего шөлейт мемлекеттік паркі (/'//æ//n//z//ə// //b//ə//'//r//eɪ//g//oʊ/, AN zə bə RAY goh) – АҚШ-тың Оңтүстік Калифорниясындағы Колорадо шөлейтінде орналасқан Калифорния штатының мемлекеттік паркі. Парк атауын 18 ғасырдағы испан саяхатшысы Хуан Баутиста де Анзадан және испан тіліндегі "қошқар" деген мағынаны білдіретін "боррего" сөзінен алған. Сан-Диего округінің бес бөлігінің бірін қамтитын бұл парк Калифорниядағы ең үлкен мемлекеттік парк және ел бойынша үшінші ірі мемлекеттік парк болып табылады. Парк Сан-Диего округінің шығысын алып, Империал және Риверсайд округтеріне дейін созылады, Боррего Спрингс (парк штаб-пәтері орналасқан жер) және Шелтер Вэлли сияқты екі елді мекенді қамтиды.
География
Парк Мохаве және Колорадо шөлдерінің биосфералық қорығында орналасқан және Санта-Роза және Сан-Хасинто тауларының ұлттық ескерткішімен іргелес. Айналасындағы шөлдің кең алабы таулармен қоршалған, оңтүстікте Вальесито таулары, ал солтүстікте ең биік Санта-Роза таулары бар, олар жабайы аймақта, асфальтталған жолдарсыз және жыл бойы суы бар шағын арналармен ерекшеленеді. Блэр аңғары – мемлекеттік саябақтағы аңғар. Ол негізгі Блэр аңғары мен Кіші Блэр аңғарынан тұрады, оларды Foot және Walker Pass арқылы өтетін кішкентай тау тізбегі бөліп тұрады. Аңғардың батысында Гранит тауы, ал шығысында Вальесито таулары жатыр. Аңғарды топырақ жолдармен кесіп өтуге болады, мысалы, контрабандистер каньонына немесе испандықтарға дейінгі үнді өнерінің іздеріне жету үшін. "Боррего пальмалары" паркінің бас кеңсесі орналасқан және "парктегі ең танымал көрініс – құрғақ, әдемі эрозияға ұшыраған Боррего шөлейттеріне көз тастайтын жер" деп аталады. Тамариск тоғайында кемпинг орналасқан және ол Яки құдығына жақын, ол "керемет шөл темір ағаштары мен көптеген жануарларға толы тарихи суару орны".
Сапарға
title=Оңтүстік Калифорнияға саяхаттау нұсқаулығы (1974)|Anza Borrego көбінесе қатаң эрозияға ұшыраған, құрғақ балшық пен қиыршық тастан тұратын, әжімді шөл ретінде бейнеленеді, мүмкін оның шағыр құлазыған жерлері ең эрозияға ұшыраған құбылысы болғандықтан. Бірақ одан да көп нәрсе бар: салқын қарағайлы биіктіктер, бұлақтар мен ылғалды циенегалар, көктемде әдемі, бірақ қысқа ғана жапайы гүлдердің гүлдеуі, және кең таралған шалфейдің, нәзік мақтаның және одан да нәзік жердің хош иісі. Паркте 805 шақырымдық топырақ жолдар, 12 арнайы жабайы табиғат аймағы және 177 шақырымдық жаяу жолдар бар. Парк туралы ақпарат пен карталарды келушілер орталығынан алуға болады. Паркте Wi-Fi қолжетімді. Парк Сан-Диегодан солтүстік-шығысқа қарай шамамен екі сағаттық, Риверсайдтан немесе Ирвинден оңтүстік-шығысқа қарай және Палм-Спрингстен оңтүстікке қарай орналасқан. Коачелла аңғарының шығыс жағынан кіру округтік S22 және 78-ші мемлекеттік тас жолы арқылы жүзеге асырылады. Батыстық Тынық мұхиты жағынан Калифорния округінің S2 тас жолы және 78-ші мемлекеттік тас жолы арқылы кіруге болады. SR 79 Cuyamaca Rancho State Park сияқты биік және орманды Лагуна таулары арқылы өтуге мүмкіндік береді. Бұл тас жолдар жағалаудан теңіз деңгейінен 732 метр биіктікке дейін көтеріліп, содан кейін 610 метрге төмендеп, парк ортасындағы Боррего аңғарына түседі. Оңтүстіктен кіру S2 тас жолының оңтүстік бөлігі арқылы жүзеге асырылады. Келушілер орталығына жақын танымал орын – Хеллхол пальмалары, Хеллхол каньонындағы Мейденхейр шарлауының жанындағы Калифорниялық желдеткіш пальмаларының тобы. Парк сонымен қатар Тынық мұхиты жолына кіру нүктелерін де ұсынады. Anza Borrego үшін экотуризм маңызды. Орташа есеппен, Боррего Спрингс халқының саны жапайы гүлдердің гүлдеу маусымында шамамен 580%-ға артады. Бұл шамамен 3400 тұрғыннан 200 000 туриске дейін өзгеруді білдіреді.
Флора мен фауна
Тұрғындар негізінен Сонора шөлінің экорегионындағы Колорадо шөлінің экожүйесінде орналасқан. Жарым аралдық таулардың солтүстік және шығыс бөліктері Калифорнияның таулық шапаралы мен орманды экорегионында жатыр. Паркте 600-ге жуық жергілікті өсімдік түрі бар. Паркте фил ағаштары (Bursera microphylla) өседі, олар Баха-Калифорнияның кейбір аймақтарында кең таралған, бірақ солтүстік шекарадан Анза-Боррего аймағынан басқа жерде кездеспейді. Анза-Боррего мемлекеттік паркінің ең танымал көрмелерінің бірі – супергүлдер, климаттың өзгеруінің, жауын-шашын мөлшерінің және маусымдық кезеңдердің басталу және аяқталу уақытының өзгеруінің күшейе түсетін салдарының маңызды көрсеткіші болып табылады. Супергүлдер – бұл шөлдің маңызды, салауатты және табиғи құрамдас бөлігі, себебі олар туризм арқылы жергілікті экономиканы дамытады және шөлдік биомында маңызды рөл атқарады. Бигхорн қойларының санына ең үлкен қауіп – адамның әрекеттері мен климаттың өзгеруі. Адамдар Анза-Боррего шөлдік мемлекеттік паркі мен айналасындағы аумақтарды дамыту арқылы бигхорн қойларының мекендеу орындарының азаюына себеп болып отыр. Температураның күрт өсуі және жауын-шашынның азаюымен қатар, бигхорн қойлары су тапшылығымен күресіп жатыр. Бигхорн қойлары суды бұрудан бастап шу ластануы мен мекендеу орындарының фрагментациясына дейін адамдардың салдарынан қоныс аумағын жоғалтумен бетпе-бет келеді. Олар осы шөлдік биомының маңызды мүшелері болғандықтан, оларды қорғау және олардың шектеулі және бірегей ортасына тигізетін әсерімізді азайту қажеттігін мойындау өте маңызды.
Климат пен оның ландшафтқа әсері
Анза Боррего мемлекеттік паркі Мексиканың Сонора шөлінің жалғасы болып табылатын Оңтүстік Калифорнияның Колорадо шөл аймағында орналасқан. Анза Боррего шөлдік мемлекеттік паркі үшін Коппен климаттық жіктелуі BWh. Бұл климаттың сипаттамалары әдетте ыстық және құрғақ, сондай-ақ континенттік тропикалық ауа массасының салдарынан жауын-шашын жетіспеушілігі, себебі бұл ауа массасы өте құрғақ және жылы. Климаттың өзгеруі күшейген сайын, ылғалды жылдар пайда болуы мүмкін, олар қыста және көктемнің басында туризмді жандандыратын "супер гүлденуге" әкеледі. Жергілікті тұрғындар экономикасын жақсарту үшін маусымдық туризмге сүйенді, бірақ климаттың өзгеруі, ылғалды жылдармен қатар, экономикаға қауіп төндіреді, өйткені ол жақын жердегі туристік қалаларға қауіп келтіретін ұзақ құрғақшылықтарды тудыруы мүмкін. Климаттың шөлге айналуымен, қоршаған ортаның өзгеруіне байланысты жергілікті тұрғындар мен әзірлеушілер туризмді сақтаудың жолдарын іздеп жатыр, кейбіреулері курорттардың немесе жасанды оазистердің іріктелі дамуы арқылы тұрақты туризмді сақтауға тырысады. Алайда, 2020 жылы Солтүстік-Батыс Қытай шөлдерінде жүргізілген зерттеулер жасанды оазистердегі өсімдіктердің құрғақшылық жағдайларына бейімделмейтінін, және олар көп мөлшерде жер асты суларын тұтынатынын, су деңгейін төмендетіп, тамырларында су сақтайтын жергілікті өсімдіктерден басым түсетінін көрсетті. Шөлдердегі ауа райының экстремалды болуына байланысты, онда тұратын түрлер бір-біріне өте тәуелді, сондықтан шөлдерде даму немесе жасанды оазистер құру өсімдіктерге ғана емес, жануарларға да әсер етеді.
Геология және палеонтология
Анза-Боррего шөлдік мемлекеттік паркінің эрозияға ұшыраған құнарсыз жерлері аймақтың ұзақ бұрын жоғалған тропикалық кезеңіне ерекше көзқарас ұсынады. Оңтүстік-шығыс Калифорнияның ішкі аймағы әрдайым шөл болған емес. Палеонтология – ежелгі тіршілік организмдерінің қазба қалдықтарын зерттейтін ғылым, және осы тарихқа дейінгі әлемді түсінудің кілті осы ғылымда. Паркте өте бай қазбалар жиынтығы бар, оның ішінде сақталған өсімдіктер, түрлі омыртқасыздардың қабықтары, жануарлардың іздері, сондай-ақ сүйектер мен тістердің көптеген түрлері кездеседі. Паркте табылған қазбалардың көп бөлігі алты миллион жылдан жарты миллион жылға дейінгі кезеңге (плиоцен және плейстоцен дәуірлері) жатады, яғни соңғы динозаврлар дәуірі аяқталғаннан кейін шамамен 60 миллион жыл өткенге дейін пайда болған.
Геология
Анза-Боррего шөлдік мемлекеттік паркі Солтон ойысының батыс жиегіндегі ерекше геологиялық жағдайда орналасқан. Теңіз деңгейінен 200 фут (61 м) төменге түсетін бұл ірі топографиялық шұңқыл, белсенді рифт аңғарының ең солтүстік бөлігін және геологиялық континенттік плита шекарасын құрайды. Ойыс Калифорния шығанағынан солтүстікке қарай Сан-Горгонио өтегіне дейін, ал Жарым арал тауларының шығыс шетінен шығысқа қарай Коачелла аңғарының шалқарынан Сан-Андреас жарылыс аймағына дейін созылады. Соңғы жеті миллион жыл ішінде паркте, рифт аңғарының батыс жиегінде 20000 фут (6096 м) биіктіктегі қазбалы шөгінділердің толық геологиялық жазбасы жиналды. Палеонтологиялық қалдықтар кеңінен таралған және әртүрлі, олар Санта-Роза тауларынан басталып, Мексикадағы Солтүстік Баха-Калифорнияға дейін жүздеген шаршы шақырымдық эрозияға ұшыраған шөлді жерлерге шашырап жатыр. Бұл ұзақ және бай қазбалар тізімінде теңіз және құрлықтағы орталар бейнеленген. Алты миллион жыл бұрын, Калифорния шығанағы Солтон ойысын толтырып, болашақта Палм-Спрингс қаласы болатын жерге дейін солтүстікке қарай кеңейді. Бұл тропикалық сулар ірі де, ұсақ теңіз организмдерін қамтамасыз етті. Уақыт өте келе, теңіз Гранд-Каньонның пайда болуы кезінде эрозияға ұшыраған шөгінділердің көп мөлшері Солтон ойысына құйылып, орнын жойды. Бірте-бірте, ежелгі Колорадо өзені теңіз жолының бойында үлкен дельта салды. Дельталық құмдар мен оған байланысты жағажай жазықтарының қалдықтары аймақта қазіргіге қарағанда үш есе көп жауын-шашын болғандығын көрсетеді. Анза-Боррего аймағы бірте-бірте теңіздік ортадан өзара байланысты құрлықтағы тіршілік орындары жүйесіне айналды. Колорадо өзенінің дельтасының солтүстігінде және ара-арасында өзенмен толығатын көлдер мен құрғақ көлдердің тізбегі үш миллион жылдан бері сақталып келеді. Сонымен қатар, Санта-Роза таулары мен басқа да Жарым арал тауларынан эрозияға ұшыраған шөгінділер шығысқа қарай ойысқа тарады. Бұл шөгінділер жер бетіндегі қазбалардың үзіліссіз жазбасын ұсынады, ол жарты миллион жыл бұрын ғана аяқталды. Осы жерде ежелгі өзендер мен өзендердің шөгінділері жағажайлық ормандармен араласқан кең дала-саваннада мекендеген жабайы жануарлардың қалдықтарын сақтап қалды.
Қалдықтар
Бұл өзгеріп отыратын орта және мекендеу орталарының жазбасында 550-ден астам қазба өсімдіктер мен жануарлардың түрлері қамтылған, олар сақталған микроскопиялық өсімдік тозаңдары мен балдыр спораларынан бастап кит сүйектері мен мамонт қаңқаларына дейін жетеді. Көптеген түрлер жойылған, ал кейбіреулері тек осы саябақтан табылған қалдықтар арқылы ғана белгілі. Ұзақ және толық шөгінділік қабаттар тізбегімен байланысқан бұл әртүрлі қазба жиынтықтары халықаралық маңызы бар, теңдесі жоқ палеонтологиялық ресурс болып табылады. Плиоцен-плейстоцен дәуірінің шекарасы және Бланкан-Ирвингтон Солтүстік Америка құрлық сүтқоректілері дәуірінің шекарасы Анза-Боррего аймағының ұзақ геологиялық жазбасына кіреді. Осы геологиялық уақыт бөліністерімен байланысты қоршаған ортаның өзгеруі, Солтүстік Американың басқа континенттік платформа қабаттарына қарағанда, Анза-Боррего аймағындағы қазбалар арқылы жақсырақ байқалады. Бұл өзгерістер мұз дәуірінің басталуын білдіреді, ал қабаттарда қазіргі оңтүстік-батыс шөлдік ландшафттардың пайда болуы мен дамуына қатысты қазбалар кездеседі. Алғашқы қазбалар – ежелгі Калифорния шығанағының теңіз қабықшалары және қазіргі Солтон теңізінің алдағысы болған Кахуилла көлінің тұщы су қабықшалары 1853 жылы Уильям Блейкпен жиналып, сипатталды. Блейк Конгресс пен президент Франклин Пирс тапсырған Тынық мұхитына теміржол салу мақсатындағы Тынық мұхиты теміржолдарының геологы және минералогы болды. Блейк бұл аймақты алғаш рет Колорадо шөлі деп атады.
Теңіз кезеңі
XIX ғасырдың соңынан бері, көптеген ғылыми зерттеулер мен жарияланған мақалалар ежелгі Калифорния шығанағында мекендеген теңіз организмдеріне арналған. Императорлық формациядан табылған қазба жиынтығына кальцийлі нанопланктон және динофлагелляттар, фораминиферлер, маржандар, полихеттер, моллюскалар, гастроподтар, теңіз кірпілері, құм доллары, шағалалар мен креветкалар кіреді. Бұл шөгінділер акулалар мен скаттар, сүйекті балықтар, киттер, морждар және дугонгтар сияқты теңіз омыртқалыларының қалдықтарын да береді. Сыртқы және ішкі шельф, платформалық риф, жағалауға жақын жағажай және лагуна сияқты теңіз орталары Императорлық формацияда бейнеленген. Теңіздің суы қалыңдай келе, эстуарлық және тұзды теңіз жағдайлары басым болды, олар Балық ағысы бойындағы "Пілінің тізелері" деп аталатын қалың арналардағы устрица мен пектен қабықшаларының кокинасымен сипатталады. Көптеген теңіз қазбалары Кариб теңізіндегі түрлермен тығыз байланысты. Олар Панама мойнағы пайда болғанға дейінгі кезді көрсетеді, сол кезде Атлант мұхитының батысындағы жылы Гольфстрим ағыны Тынық мұхитының шығыс суларына енген.
Жердегі кезең
Солтүстік және Оңтүстік Америка шамамен үш миллион жыл бұрын байланысқан кезде, құрлықтағы жануарлар фаунасының солтүстік-оңтүстікке қарай миграциясы «Ұлы Америкалық алмасу» деп аталатын континенттік деңгейде басталды және Анза Боррегоның қазбаларында көрініс береді. Осы кезде Солтүстік Америкада алып жер қазбалары және шошқақұйрықтар сияқты жануарлар алғаш рет пайда болды. Колорадо шөліндегі ең көне құрлықтағы омыртқалы жануарлардың қазбалары Калифорния шығанағының соңғы миоценге жасаған шабуылынан бұрын пайда болған. Бұл өте сирек кездесетін қазбаларға гомпотерий (пілге ұқсас сүтқоректі), кеміргіштер, фелидтер және кішкентай түйелер жатады және олар 10–12 миллион жыл бұрынғы өзендер мен жағалау көлдерінің шөгінділерінен жиналған. Дегенмен, ең маңызды және көптеп табылған омыртқалы жануарлардың қазбалары Палм Спринг формациясының соңғы миоценнен бастап Плейстоценнің соңғы кезеңдеріне дейінгі өзендер мен су тасқыны жазықтарының шөгінділерінен, Валлесито және Фиш Крик құрғақ далаларында және Боррего құрғақ даласында ашылған Окотильо конгломератынан табылды. Бұл қазбалар жиынтығы 3,5 миллион жылдық үздіксіз стратиграфиялық реттілікте кездеседі, ол жанартау күлінің горизонттары мен палеомагниттік әдістерді қолдану арқылы мерзімделген. Осы саванна ландшафтының жануарлар дүниесіне Солтүстік Америкада мекен еткен ең ерекше жаратылыстар кіреді: Геохелон, ваннаға сыятын алып тасбақа; Aiolornis incredibilis, Солтүстік жарты шардағы ең үлкен ұшатын құс, қанаттарының ұзындығы 17 фут (5,2 м); Paramylodon, Megalonyx және Nothrotheriops, алып жер қазбалары, кейбіреулері терісінің астында сүйекті қапталмен; Pewelagus, өте кішкентай қоян; Borophagus, гиенаға ұқсас иттің бір түрі; Arctodus, алып қысқа бетті аю; Smilodon, семсер тісті мысық; Miracinonyx, Солтүстік Америкалық гепард; Mammuthus imperator, ең үлкен мамонт; Tapirus, жойылған түйе; Equus enormis және Equus scotti, екі түрлі жойылған Плейстоцен аттары; Gigantocamelus, алып түйе; және Capromeryx minor, кішкентай мүйізді мал. Мемлекеттік саябақтың ішінде Маммуттың қалдықтары, оның ішінде екі толық бас сүйектері мен жартылай қаңқасы 46 түрлі археологиялық орында табылған. Бұл орындардың көпшілігі Боррего құрғақ даласында орналасқан. Gompotherium, Stegomastodon, Mammuthus meridionalis және Mammuthus columbi – Анза-Боррего шөлді мемлекеттік паркінде табылған мамонттардың әртүрлі түрлерінің арасында. Берклидегі Калифорния университетінің палеонтология мұражайында гомпотерийдің жақ сүйегі қойылған.
Америка тумасы
Айналадағы таулар мен шөлдерде Кахуилла, Купено және Кумейяй (Дигеньо) тайпаларының ішіндегі жергілікті американдықтар өмір сүрген. Мыңдаған жылдар бойы бұл жер олардың отаны болды, ал олардың суретшілері өз мәдениеттерін көрсететін петроглифтер мен пиктограммалар түсірілген тас өнерлерін жасады. Олардың күнделікті тағамдарына Агаве шөлі, секіріп жүретін чола кактусы, жануарлардың бірі – қоян, бигхорн қойы және үнді күріш шөптері кірген. Тағамды өңдеу және жинау – еңбек пен уақытты көп қажет ететін шаруа. Қуыру орындары, тас ұнтақтау және кесу іздері, тостаған тәрізді петроглифтер және тас діңгектер – осы тұжырымды растайды. Обсидиан, пемза және балық сүйектері сияқты көптеген артефакттар табылды, олар осы қауымдастықтардың өңірлік сауда желілерінің кең екенін көрсетеді. Бұл деректер Анза-Боррего шөл даласы мемлекеттік саябағындағы Мина жуатын жер деп аталатын CA SDI 813 учаскесінде анықталды.
Парк аудармашыларының бірлестіктері
1967 жылы құрылған Анза Боррего қоры коммерциялық емес білім беру ұйымы және парктің жалғыз серіктес ұйымы болып табылады. Ол Мемлекеттік паркке келгендер орталығы мен Мемлекеттік парк дүкеніндегі барлық сатуды басқарады. Anza Borrego институты, қордың білім беру бөлімшесі, жыл сайын 100 000-нан астам келушіге арналған терең білім беру курстарын ұсынады. Институт жан-жақты далалық бағдарламаларды, бесінші сынып оқушыларына арналған экологиялық лагерьді, азаматтық ғылымға қатысты зерттеулерді және мұғалімдер мен студенттерге арналған «Парктер онлайн ресурстарын» ұсынады. Қордың мақсаты – парктің табиғи ландшафтарын, жануарлар мекендейтін ортасын және мәдени мұрасын қазіргі және болашақ ұрпақтардың пайдасы мен ләззаты үшін қорғау және сақтау.