Кіріспе
Muir Woods National Monument) - Ұлттық парктер қызметі басқаратын және табиғатты зерттеуші Джон Мьюрдің есімімен аталған АҚШ Ұлттық ескерткіші. Ол Калифорния штатының оңтүстік-батысындағы Марин округінің Тынық мұхитының жағалауындағы Тамалпайс тауында орналасқан. Ескерткіш Голден Гейт ұлттық демалыс аймағының бір бөлігі болып табылады және Сан-Францискодан солтүстікке қарай 19 шақырым қашықтықта жатыр. Ол Сан-Франциско шығанағы аймағында сақталған санаулы ескі өсімдіктердің бірі – жағалау секвоясы (Sequoia sempervirens) орманды қорғайды.
Muir Woods National Monument is a United States National Monument managed by the National Park Service and named after naturalist John Muir. It is located on Mount Tamalpais near the Pacific coast in southwestern Marin County, California. The Monument is part of the Golden Gate National Recreation Area, and is 12 mile (19 km) north of San Francisco. It protects , of which are old growth coast redwood (Sequoia sempervirens) forests, one of a few such stands remaining in the San Francisco Bay Area.
Экожүйе
Мьюр Вудс ұлттық ескерткіші – жағалаулық ежелгі секвоя орман. Тынық мұхитының жанында орналасқандықтан, орманды жағалау теңіз тұманы үнемі жабады, бұл өсімдіктердің қарқынды өсуіне қолайлы ылғалды ортаны құрайды. Секвоялардың өсуі үшін де тұман өте маңызды, себебі олар құрғақшылық кезеңінде, әсіресе құрғақ жазда тұманнан ылғалды пайдаланады.
Климат
Ескерткіш жыл бойы салқын әрі ылғалды болып қалады, күндізгі температура орташа есеппен 40 және 70 градус Фаренгейт (4 - 21 °C) аралығында сақталады. Қыс айларында жауын-шашын көп болады, ал жаз айларында тұманның ағаштар арқылы өтуінен пайда болатын тұман тамшыларынан басқа құрғақ болады. Парктегі жылдық жауын-шашын мөлшері төменгі аңғарда 39,4 дюйм (1000 мм) болса, тау беткейлерінде 47,2 дюймге (1200 мм) жетеді.
Топырақ пен тау жыныстары
Қызылшалар қоңыр, гумусқа бай, құнарлы топыраққа өседі, ол шағыл, тасты немесе құмды болуы мүмкін. Бұл топырақ әрқашан еңіс жерлерде кездесетін Centissima сериясына жатқызылған. Ол жақсы кеуекті, орташа тереңдікте және сәл немесе орташа қышқылды. Ол Францискан формациясындағы араластың нәтижесінде пайда болған. Парктің көбірек ашық аумақтарында Барнаб сериясының беткі қабатты шағыл топырағы немесе Кронхит сериясының терең, тығыз топырағы бар.
Тарих
150 миллион жыл бұрын Америка Құрама Штаттарының бүкіл аумағында секвойя және гигант секвойя ағаштарының ата-бабалары өскен. Бүгінде секвойя sempervirens тек Калифорния штатының Монтерей округінен оңтүстікке қарай Орегон штатына дейінгі тар, салқын жағалау жолағында ғана кездеседі. Калифорнияда ағаш өңдеу өнеркәсібі пайда болғанға дейін, жағалау бойындағы тар аймақта өсетін секвойялар бар, шамамен 2 миллион акр (8,000 км²) көлемінде ежелгі орман болған. 20 ғасырдың басында осы орманның көп бөлігі кесіліп тасталды. Сан-Франциско шығанағының солтүстігінде Редвуд каньоны деп аталатын бір аңғар, негізінен, оның салыстырмалы түрде қол жетімсіздігіне байланысты, кесілмей сақталды. Бұл туралы Калифорнияның болашақ саясаткері, кейін АҚШ Конгресіне сайланатын Уильям Кент байқады. Ол әйелі Элизабет Тачер Кентпен бірге секвойяларды және олардың үстіндегі таулы аймақты қорғау мақсатымен Тамалпайс жер және су компаниясынан 45 000 долларға жер сатып алды. Бұл мәмілені банкир Ловелл Уайт және оның белсенді әйелі Лора Лайон Уайт жеңілдетті. 1907 жылы жақын маңдағы Саусалито қаласындағы су компаниясы Редвуд өзенін бұғып, аңғарды су басуды жоспарлады. Кент жоспаққа қарсылық білдірген кезде су компаниясы оны заңсыздықпен қорқытып, жобаны жүзеге асыруға мәжбүрлеу үшін сотқа берді. Кент су компаниясының жоспарына тойтарыс берді: ол секвойя орманының бөлігін федералды үкіметке сыйға берді, осылайша жергілікті соттарды айналып өтті. Мьюр Вудс 1908 жылы ұлттық ескерткіш мәртебесін алды, бұл Ұлттық саябақтар қызметі құрылғанға дейін болды. Бұл мәртебеге Антикварлар туралы заңға президент Теодор Рузвельт қол қою арқылы қол жеткізілді. Бұған дейін Мьюр Вудс Кент отбасы сатып алғанға дейін "Редвуд каньоны" деп аталған. Отбасы осы аймақты қорғау және сақтау үшін сатып алды және президент Рузвельтті оны ескерткіш деп жариялауға ықпал етті. Мьюр Вудсты қорғау үшін жазылған заңда ол "орманның бастапқы сипаты, ағаштардың ерекшелігі, жасы және мөлшеріне байланысты ерекше ғылыми қызығушылық пен маңызға ие" деп сипатталған. Ұлттық ескерткіш мәртебесін алғаннан кейін Мьюр Вудс бірден қорғауға алынып, АҚШ үкіметінің қамқорлығына берілді. Ежелгі мұралар туралы заң – табиғи ресурстарды қорғауды қамтамасыз еткен алғашқы заң болды. Ескерткіштің бастапқы ұсынылған атауы – Кент ескерткіші, бірақ Кент ескерткішті табиғатты зерттеуші Джон Мьюрдің есімімен атауды талап етті, оның экологиялық науқандары Ұлттық саябақтар жүйесін құруға көмектесті, ал президент Рузвельт бұл ұсынысқа келісті. Кент пен Мьюр жабайы табиғатты сақтау туралы ортақ көзқарастарының арқасында дос болды, бірақ Кенттің кейіннен Хетч-Хетчи аймағын су басуын қолдауы Мьюрдің достығын тоқтатуға себеп болды. 1928 жылдың желтоқсан айында Ферн каньонындағы Кент ағашының жанында Кенттің ескерткіші орнатылды. Бұл ағаш – қызылша емес, Дуглас шыршасы – Кенттің сүйіктісі деп есептелді. Оның 85 метр биіктігі және беткейде орналасқандығына байланысты, ағаш 100 жылдан астам уақыт бойы аңғарға қарай еңкейген. 1981 және 1982 жылдары Ел-Ниньо жылдарындағы дауылдар ағашты одан да көп еңкейтіп, оның жоғарғы 12 метрін сындырып түсірді. 2002-2003 жылдары қыста болған көптеген дауылдар Мьюр Вудсқа қатты жел әкелді, нәтижесінде ағаш соншалықты еңкейді, 2003 жылдың қаңтарында жарық пайда болды. Бұл жарық ағаштың баяу еңкейіп, кейбір жолдардың жабылуына әкелді. 2003 жылдың 18 наурызында сағат 20:28 шамасында ағаш құлап, жақын маңдағы бірнеше ағаштарға зиян келтірді.
Флора
Мьюр ормандарының басты тартымдылығы – жағалау секвойялары (Sequoia sempervirens). Олар биіктігімен әйгілі және Сьерра-Неваданың алып секвойяларымен туыс. Секвойялар шамамен 115 метрге дейін өсе алады, бірақ Мьюр ормандарындағы ең биік ағаш 79 метр (258 фут) биіктікте. Ағаштардың тұқымы помидор тұқымынан да кішкентай. Мемориалдағы секвойялардың көпшілігі 500-800 жыл аралығында. Ең ескісі кем дегенде 1200 жылға жетеді. Секвойя тоғайларының төменгі қабаттарында басқа да ағаш түрлері өседі. Олардың арасында ең көп кездесетіні – Калифорния лавры, үлкен жапырақты клен және таноак. Бұл түрлердің әрқайсысы күн сәулесінің аз мөлшеріне бейімделуге қабілетті. Калифорния лаврының күшті тамыр жүйесі бар, ол ағашқа жапырақ қаптамасындағы ашық жерлерге қарай иілуге мүмкіндік береді. Аты айтқандай, үлкен жапырақты кленнің жапырақтары клен түрлерінің ішінде ең үлкені. Бұл үлкен жапырақтар оған орманның сирек жарығын көп мөлшерде сіңіруге көмектеседі. Таноактың жапырақтарының ерекше ішкі құрылымы бар, ол жапырақ қаптамасы арқылы өтетін жарықты тиімді пайдалануға мүмкіндік береді.
Балық
Redwood Creek кохо немесе күміс ласось (Oncorhynchus kisutch) және стальбалық (Oncorhynchus mykiss) үшін маңызды шағылысу және өсіру ортасын қамтамасыз етеді. Стальбалық Central California Coast ерекше популяция сегментінде қорғауға алынған түрлер тізіміне енгізілді (2011). Кохо ласосы өздерінің эволюциялық маңызды бірлігі бойынша жойылу қаупі бар түр ретінде тізімделген (2011). Бұл өзен кохоның табиғи мекендеу аймағының оңтүстік шегіне жақын орналасқан және балықтар ешқашан жасанды түрде көбейтілмеген, сондықтан олардың ерекше ДНК-сы бар. Redwood Creek ласосы – Орталық жағалау кохо ласосы, ол 2006 жылдың қазанынан бері федералды деңгейде қорғауға алынған түрлер тізіміне, ал 2005 жылдың маусымында жойылу қаупі бар түрлер тізіміне енгізілген. Кохолар мұхиттан тұщы суға көшіп, көбейіп кету үшін бір ғана мүмкіндікке ие, әдетте, мұхитта екі жыл өткеннен кейін. Шағылысу көші-қоны қыркүйек айының соңында немесе қысқы жаңбырлар Мьюр жағажайындағы құмды тосқаны бұзғаннан кейін басталады, бұл балықтарға ағысқа қарсы жүзуге мүмкіндік береді (әдетте желтоқсан және қаңтар айларында). 2007–2008 жылғы қысқы шағылысу маусымында да, 2008–2009 жылғы қысқы шағылысу маусымында да лосось байқалмады. Дәлелдерге сүйенсек, шағылысқа дайындалған буыршықтар өзенде қыстағанда, үлкен ағаш қалдықтары мен жас ласосьтар демалатын терең ойыстардың жоғалғанына байланысты әлсіреп қалған. 2009 жылдан бастап Ұлттық саябақтар қызметі Мьюр жағажайын қалпына келтіру жұмыстарын бастады, мақсаты – функционалды, өзін-өзі қамтамасыз ететін экожүйе құру және келушілерге қолайлы жағдай жасау. Бұл араласу шарасы тым кеш болды, себебі кохоның өмір сүру ұзақтығы үш жыл ғана. Бірақ 2010 жылдың қаңтарында, үш жылдан бері алғаш рет, шамамен 45 кохо Redwood Creek өзеніне жүзіп келіп, 23 жұмыртқа салды. 2011 жылы 11 тірі ересек кохо және 1 кохоның денесі, сондай-ақ үш жұмыртқа тобы байқалды, бұл 2007–2008 жылғы шағылысу маусымымен салыстырғанда шамалы артық. Штат бойынша кохо популяциясы 1940 жылдардағы деңгейдің 1%-ын құрайды және бұл балықтар бұрынғы мекендеу орындарының 90%-ынан жоғалып кеткен. Marin су алабы альянсы 2014 жылы ешқандай лосось шағылысу үшін қайтып келмегенін хабарлады, бұл балықтың өзеннен толығымен жойылуы мүмкін деген алаңдаушылықты тудырды.
Құстар
Мьюр Вудс орманында 50-ден астам құс түрі қоныстанады. Бұл салыстырмалы түрде аз сандың себебі – жәндіктердің жетіспеушілігі. Ағаштардағы танин жәндіктерді қайтарады, ал қызыл секвойялардың көлеңкесінің әсерінен төменгі қабаттағы өсімдіктердің гүлдер мен жемістерінің өндірілуі шектеледі. Орман ішінде кейде солтүстік нүктелі сүңгіқұстарды немесе қанатты тоқылдақтарды көруге болады. Басқа жерлерде саны азайып бара жатқандықтан, бұл сүңгіқұстар ескерткіште және аймақтағы басқа мәңгі жасыл орман аймақтарында жақсы өркендеп жатқандай көрінеді. Ұлттық саябақтар қызметі ескерткіш аумағында осы сүңгіқұстарды бақылау жобасын жүргізіп жатыр. Жоба нәтижесінде ересек сүңгіқұстар жұптасып, балаларын жетілгенше өсіріп, олардың өздері де жаңа балаларды өршітуде.
Сүтқоректілер
Ескерткіште әртүрлі сүтқоректілер мекендейді, олардың мөлшері кішкентай, төрт дюймдық американдық құмтық егесінен (shrew mole) бастап, елік бұғысының (mule deer) қара құйрықты (black tailed) Odocoileus hemionus columbianus қосымша түріне дейін жетеді. Ескерткіштің көптеген сүтқоректілері түнгі жануарлар немесе жер астында немесе орман төсегінің тығыз өсімдік қалдықтарында тіршілік ететін жануарлар. Ең көп кездесетіні – Сонома сүңгісі (chipmunk) және батыс сұр қоян (squirrel). Бұл аймақта бұрын аюлар мекендеген, бірақ олардың көп бөлігі мекендеу орындарының жойылғандығынан құрытылып кеткен. 2003 жылы Марин округінің әртүрлі аймақтарында, соның ішінде Мьюр Вудста, қара аюдың еркегі байқалды. Ескерткіште 11 түрлі жарғанат (bat) мекендейді, олар көбінесе бұрынғы өрттерден пайда болған қызыл ағаштардың ойықтарын аналық колония ретінде пайдаланады. 2010 жылдың қараша айында Redwood Creek лагунасының жаңа арнасында жүзіп жүрген теңіз суыры (sea otter, Enhydra lutris) байқалды. Қазіргі уақытта тұрақ орындары өте шектеулі, көбінесе таңертең толып кетеді. Округ және Ұлттық саябақтар қызметі 2018 жылдың басында Мьюр Вудсқа кіруге және тұраққа рұқсат етілген көліктер санын шектейтін алдын ала брондау жүйесін енгізді. Жақын орналасқан Милл Вэлли тұрғындары қосымша тұрақ салу жоспарларына қарсылық білдірді және "Mount Tam Task Force" тобымен бірге шатл автобус станциясының салынуын болдырмау үшін сотқа жүгінді. Ескерткіш тек күндізгі уақытта пайдалануға арналған. Жанындағы Тамальпайс тауы мемлекеттік саябағында кемпингтік жайлар бар.
Түсіндіру құралдары
Кіреберіс алаңында орналасқан Келушілер орталығында секвойя ағаштарының экологиясы және оларды сақтау туралы тұрақты және алмасатын көрмелер, сондай-ақ кітаптар мен сыйлық заттары сататын дүкен бар.
Жаяу және велосипедпен жүру
Қасқалған / ағаш төселген негізгі жол кіреберіс алаңында басталады (Жол картасы) және Редвуд өзенінің жанымен ежелгі секвоя орманына жетеді. Басқа асфальтталмаған жаяу жолдары негізгі жолдан басталып, ескерткіштің шекарасынан тыс жерде орналасқан Mt. Тамалпайс мемлекеттік саябағының жолдарымен қосылады. Велосипедтерге тек арнайы белгіленген өртке қарсы жолдарда ғана рұқсат етіледі.
Спорттық жарыстар
Жыл сайынғы Дипси жарысы, Милл Валли мен Стинсон Бич арасында өтетін жаяу жүгіру жарысы, маусымның екінші жексенбісінде Мьюр Вудс арқылы өтеді. Маусымның соңындағы "Қос Дипси" және қараша айындағы "Төрт Дипси" жарыстары да осы бағытты ұстанады.
Қоршаушылардың бастамасымен жүргізілетін іс-шаралар
Рейнджерлер мен еріктілер штат мүмкіндігі болғанда 15 минуттық түсіндіру лекцияларын және бір сағаттық экскурсияларды ұсынады. Бағдарлама тақырыптарына секвоя ағаштарының экологиясы мен қорғау шаралары, климаттың өзгеруінің әсері және Мьюр Вудстың тарихы кіреді. Айына бірнеше рет ұзақ серуендер немесе басқа арнайы бағдарламалар ұйымдастырылады, оларға қатысу үшін алдын ала тіркелу қажет.
Үйлену тойы мен арнайы шаралар
Ескерткіште тойлар, коммерциялық түсірілімдер мен арнайы шаралар тиісті рұқсатсыз өткізілмейді.
Оң
2018 жылы 17,5 миллионнан астам келуші Алтын қақпа ұлттық демалыс аймағына, Мьюр Вудс ұлттық ескерткішіне және Форт-Пойнт ұлттық тарихи орнына барып, саябақтарға жақын қауымдастықтарда 1,2 миллиард доллар жұмсады. Федералды үкіметтің осы аймақтарға берген қорғауы, оларды табиғи туристік орындар ретінде қалыптастыруға көмектесті, соның нәтижесінде айналағы қауымдастықтардағы бизнес өсімі сияқты оң сыртқы әсерлер туды. Ұлттық саябақтар қызметінің мәліметінше, осы келушілер арқылы аймаққа әкелінген шығындар мен ақша ағыны 12 658 жаңа жергілікті жұмыс орнын құрды және қосымша 1,6 миллиард доллар кіріс әкелді. АҚШ Геологиялық қызметінің экономистері Кэтрин Томас және Эган Корначионе, сондай-ақ Ұлттық саябақтар қызметінің Линн Кунц келушілердің шығындарын сараптап шықты. Есепте ұлттық саябақтан 60 миль радиустағы қауымдастықтарда 318 миллионнан астам саябақ келушілерінің тікелей шығындары 20,2 миллиард долларды құрағаны көрсетілген. Бұл шығындар ел бойынша 329 000 жұмыс орнын қамтамасыз етті, оның 268 000-ы осы «қақпа» қауымдастықтарында орналасқан. АҚШ экономикасына тиген жалпы пайда 40,1 миллиард долларды құрады.
Теріс
Мьюр Вудстың туристік орын ретіндегі танымалдылығы екі қатарлы Калифорния штатының 1-ші тас жолында үлкен қанағатсыздық пен кешігулерге әкеп соқты. Осының салдарынан Мьюр Вудсқа жақын тұратын көптеген азаматтар мен тұрғындар ұлттық ескерткішке баратын жолдағы қозғалыстың артуына байланысты Ұлттық саябақтар қызметіне өз алаңдаушылықтарын білдірді. Жауап ретінде, Мьюр Вудстың салдарынан туындаған жағымсыз сыртқы факторлармен күресу үшін паркингті брондау жүйесі, жол жиегіндегі паркинг шектеулерін нақтылау және паркинг бақылауын күшейту саясаты жасалды. Дегенмен, Мьюр Вудстың тудырған қозғалыс мәселесін шешу үшін құрылған Маунт Там жұмыс тобының пікірінше, мәселені шешуге бағытталған саясат нәтижесіз болып шықты. Барлық паркинг орындары мен шаттлдарды брондауға мүмкіндік беретін веб-сайттың іске қосылуы қозғалысты белгілі бір деңгейде жеңілдетуге көмектесті. Мьюр Вудсқа келушілердің саны төмендесе де, паркинг және қанағатсыздық туристер мен жергілікті тұрғындар үшін мәселе болып қалуда.
Қоршаған экожүйелер
Ұлттық парктерді қорғау қауымдастығының мәліметінше, Муир Вудстың жануарлар дүниесі мен қоршаған ортасын қорғау мақсатында, оған Антикварлық заң бойынша белгілі бір қорғаныс берілген. Сондықтан, парк шекарасынан тыс жатқан және парк ішіндегі жануарлар мен экожүйелерге әсер ететін аймақтардың экожүйесін күту қажет. Осыған байланысты, парк Голден Гейт ұлттық демалыс аймағы басқаратын Бандучи гүл шаруашылығы орналасқан Редвуд-Крик және Мьюр жағалауындағы ескерткіштен тыс жердегі Үлкен лагунада экожүйені жақсарту және лосось тұқымдас балықтардың мекенін қалпына келтіру жұмыстарына қатысады. Мұндай жұмыстарға әдетте Ұлттық парктер қызметі, федералды, мемлекеттік және жергілікті билік органдары, тіпті жеке меншік иелерінің бірлескен күші қажет. Муир Вудстың айналасындағы аумақтарды қалпына келтіру шаралары жабайы жануарлар мен балықтардың, мысалы, кохо лососі мен солтүстік дақылды бүркіттің мекенін қорғауға және жаңартуға көмектесті. Ұлттық парктер қызметі мен «Голден Гейт» ұлттық парктерін сақтау қоры бірлесіп Редвуд-Криктің Тынық мұхитына құятын соңғы 1/2 милінің қалпына келтіру жұмыстарын жүргізді. Қалпына келтіру жұмыстарынан бұрын Редвуд-Криктің сағасы тоғыз шаршы мильдік су алабынан мұхитқа су мен шөгіндіні жеткізуде тиімсіз болды. Ұлттық парктер қызметінің мәлімдемесіне сәйкес, 100 жылдан астам уақыт бойы ауыл шаруашылығы, орман шаруашылығы және жол салу эрозияны күшейте түсіп, өзенді бұзды. Осының салдарынан, жергілікті кохо лососі мен стальголов балығының түрлеріне қауіп төнді. Сонымен қатар, Редвуд-Криктің нашар күйіне байланысты, тіпті орташа және жеңіл дауылдар да су тасқынына алып келді, тұрғындар су астында қалды және жергілікті жолдармен қатынау қиын болды. Техникалық тұрғыдан Муир Вудстың қорғалатын аймағында болғанымен, Редвуд-Криктің нашар жағдайы жануарлар дүниесіне және Муир Вудсына бару мүмкіндігіне кері әсер етті. Редвуд-Крикті қалпына келтіру жұмыстары Муир Вудсты мемлекеттік қорғаудың айналасындағы аймаққа оң әсер ететінін көрсетеді.
Музыка
1993 жылы американдық клавишашы және композитор Джордж Дьюк «Муир Вудс» сюитын жазды. Бұл ірі оркестрлік шығарма Монтрё джаз фестивалінде тұсаукесерін өткізіп, тікелей жазбаға түсірілді. Жапон композиторы Тору Такемицу 1995 жылы «In the Woods» атты үш бөлімнен тұратын классикалық гитараға арналған сололық шығарма жазды. Шығарманың үшінші бөлімі «Муир Вудс» деп аталады және оған осы орман шабыт берді.
Көркем шығармаларда
Джеймс Стюарт пен Ким Новак ойнаған кейіпкерлер Альфред Хичкоктың 1958 жылғы «Вертиго» фильмінде Мьюр Вудс ұлттық ескерткішінде болады; алайда, бұл сахна шындығында Биг-Бассен Редвудс мемлекеттік саябағында түсірілген. Бұл ескерткіш «Адамзат планетасының көтерілуі» (2011), «Адамзат планетасының таңы» (2014) және «Адамзат планетасы үшін соғыс» (2017) фильмдерінің бірінші бөлімінің түсірілім орны болған, бірақ осы үш фильмнің барлығы да Британдық Колумбияда түсірілген. Джек Керуак 1958 жылы жазған «Дхарма балуандары» романында Мьюир Вудс орманды аралап жүру туралы айтады. Ол сондай-ақ «Биг Герой 6: Серия» анимациялық сериалында да пайда болады, онда Сан-Франциско қаласы 1906 жылғы жер сілкінісінен кейін жапондықтардың күшті ықпалында болған тарихи нұсқада «Муирахара Вудс» деп аталады.