Калифорнияның таулы жағалауы: Биг Сур аймағы

Кіріспе

Калифорния штатының жағалау аймағы, Биг Сур – АҚШ-тың Калифорния штатының Орталық жағалауындағы Кармель және Сан-Симеон арасында орналасқан, Санта-Люсия тауларының Тынық мұхитынан тік көтерілген қалың және таулы аймақ. Ол әсем пейзаждарымен жиі мақталады. Биг Сур «АҚШ-тың ең ұзын және көркем әлі дамымаған жағалауы» деп аталады, бұл «ұлттық қазына, оны дамытудан қорғау үшін ерекше шаралар қажет» және «дүниедегі ең әдемі жағалаулардың бірі, аңызға толы репутациясы бар оқшауланған жол» делінеді. Көркем көріністері, секвойя ормандары, жаяу серуендеуге арналған жолдар, жағажайлар және басқа да демалыс мүмкіндіктері Биг Сурды әлемнің түкпір-түкпірінен келген туристер үшін танымал бағытқа айналдырды. Жыл сайын 4,5-7 миллионға жуық келушіні қабылдайтын Биг Сур АҚШ-тың үздік туристік орындарының бірі болып саналады, оны Йосемити ұлттық паркімен салыстыруға болады, бірақ қызмет көрсету деңгейі, тұрақ орындары, жолдар мен инфрақұрылым жағынан айтарлықтай кем. Биг Сур ауылы – жол бойында орналасқан шағын дүкендер мен үйлердің жиынтығы, сондай-ақ төрт кішкентай елді мекенге шашырап орналасқан аз ғана қонақ үйлер. 18 жылдық құрылыстан кейін 1937 жылы Кармель-Сан-Симеон тас жолы (қазіргі 1-ші мемлекеттік трассаның бөлігі) аяқталғанға дейін бұл аймақ Калифорнияның және АҚШ-тың ең қол жетімсіз аймақтарының бірі болып келді. Теңіз көріністерімен қатар, биік жартастардың арасынан өтетін бұл қисық, тар жол Биг Сурға келген туристердің басты әсерін қалдырады. Тас жол 55-тен астам рет көшкіннен жабылып, 2017 жылдың мамырында Салмон-Крикке жақын Мад-Криктегі көшкін Сан-Луис-Обиспо округінің шекарасындағы жолды жауып тастады. Жол 2018 жылдың 18 шілдесінде қайта ашылды. Аймақ Биг Сур жергілікті жағалау жоспарымен қорғалады, ол оны «ашық кеңістік, шағын тұрғын үй қауымдастығы және ауыл шаруашылығы» ретінде сақтайды. 1986 жылы бекітілген бұл жоспар штаттағы ең шектеулі жергілікті пайдалану бағдарламаларының бірі болып есептеледі және оны осы сипаттағы ең шектеулі құжаттардың бірі деп санайды. Бағдарлама тас жолдан және көптеген бақылау нүктелерінен көріністерді қорғайды және дамудың тығыздығын қатаң шектейді. Жағалау аймағының шамамен 60%-ы мемлекеттік немесе жеке ұйымдарға тиесілі, олар ешқандай дамуға рұқсат бермейді. Ішкі аймақтың көп бөлігі Лос-Падрес ұлттық орманының, Вентана даласының, Сильвер Пик даласының немесе Форт Хантер Лиггеттің құрамына кіреді.

Орналасқан жері

Биг Сур – тіркелген қала емес, Калифорнияның Орталық жағалау аймағындағы ресми шекаралары жоқ аймақ. Бұл аймақ көбінесе Кармельден оңтүстікке қарай 42 шақырым (26 миль) жерде, Биг Сур өзенінің аңғарындағы ғимараттар мен қызметтердің шағын елді мекенімен шатастырылады. Жергілікті тұрғындар оны кейде Биг Сур ауылы деп атайды, бірақ ресми түрде оны Биг Сур деп атайды. Оңтүстік шекарасы Сан-Луис-Обиспо округіндегі Сан-Карпофоро арнасы деп есептеледі.

Ішкі аумақ

Көптеген келушілер Биг Сурдың әсерлі жағалауын ғана көреді және Биг Сур аймағының Санта-Люсия тауларының жағалау бойындағы бөліктерінен ғана тұратынын ойлайды, олар әртүрлі жерлерде ішкі аймақтан басталады. Кейбір жергілікті тұрғындар шығыс шекараны Лос-Падрес ұлттық орман, Вентана және Сильвер Пик жабайы табиғат аймақтарын, немесе Санта-Люсия тауларының шығыс етегіне дейінгі адам қоныстанбаған кең ішкі аймақтардың шекарасында деп белгілейді. Автор және жергілікті тарихшы Джефф Норман Биг Сурдың Тынық мұхитына су құятын суайдындарды қоса, ішкі жағына қарай кеңейгенін айтқан.

Этимология

"Биг Сур" атауының бастауы осы аймақтың ерте испан тарихына саяды. Портола экспедициясы Жоғарғы Калифорнияны зерттеу кезінде 1769 жылдың 13 қыркүйегінде қазіргі Сан-Симеонның жанындағы Сан-Карпофоро шатқалына жеткен. Жағалау бойындағы қиын жерге енуге мүмкіндік таппағандықтан, олар Монтерей шығанағына жеткенше Сан-Антонио және Салинас аңғарлары арқылы ішкі аймаққа бұрылып, Монтерей қаласын құрып, оны провинцияның астанасы етіп жариялады. Испандықтар Монтерейдің оңтүстігіндегі кең және салыстырмалы түрде зерттелмеген жағалау аймағын el país grande del sur деп атады, яғни "оңтүстіктің үлкен елі". Бұл көбінесе el sur grande, "үлкен оңтүстік" деп қысқартылды. Осы жағалау бөлігін кесіп өтетін екі ірі өзен "Эль Рио Гранде дель Сур" және "Эль Рио Чикито дель Сур" деп аталды. Америкада "Сур" атауын алғаш рет 1851 жылы АҚШ Жағалауды зерттеу қызметі қолданды, ол испандықтарға Morro de la Trompa және Punta Que Parece Isla деп белгілі, аралға ұқсайтын және керней пішіндес жерді Point Sur деп атады. Ағылшын тілінде сөйлейтін қоныс салушылар Вашингтондағы АҚШ поштасына Арболадо пошта бөлімінің атын Биг Сурға өзгерту туралы өтініш білдірді, ал осы атаумен мөрленген резеңке штамп 1915 жылдың 6 наурызында қайтарылды, осылай Биг Сур атауының орнықтыруына кепілдік берілді.

Көркемдік атаулары

Биг Сур арқылы өтетін 1-ші тас жолдың бөлігі АҚШ-та, тіпті әлемдегі ең көркем жолдардың бірі деп есептеледі. Осы көріністердің арқасында Биг Сур TripAdvisor-дың 2008 жылғы «Саяхатшылар таңдауы» сыйлығында АҚШ-тың барлық бағыттары ішінде екінші орынға ие болды. Табиғаттың таза сұлулығының сақталуына Биг Сурда қатаң даму жоспарларының үлкен үлесі бар; тас жол бойында жарнамалық стендтерге және жарнамаларға рұқсат берілмейді, ал кәсіпорындардың таңбалары қарапайым және ауылдық стильде болуы керек, Биг Сур аймағына сәйкес келуі тиіс. Калифорния штаты 1965 жылы Камбриядан Кармель-Хайлендсқа дейінгі 72 мильдік (116 км) тас жол бөлігін Калифорнияның алғашқы көркем тас жолы деп жариялады. 1966 жылы Бірінші ханым Леди Берд Джонсон Биксби Крик көпірінде ресми түрде көркем жолды белгілеу салтанатын өткізді. CNN Traveler McWay Falls-ты Калифорниядағы ең әдемі орын деп атады.

Халықтың сүйіктілігі

1-ші тас жол бойындағы саяхат "Жер бетіндегі ең керемет саяхаттардың бірі" деп сипатталған және АҚШ-тағы 10 үздік мотоцикл саяхатының бірі саналады. 2014 жылы Америка Автомобиль қауымдастығы 1-ші тас жолды Калифорниядағы ең танымал саяхат маршруты деп атады. Бұл аймаққа Йосемити ұлттық паркіне қарағанда кем емес, кейде одан да көп саяхатшылар келеді. Ұлттық парк бір мекемемен басқарылатын болса, Биг Сур аймағын бірнеше мемлекеттік және жеке меншік иелері басқарады, мұнда тек сирек автобус қатынасы, шектеулі тұрақ орындары, аздаған дәретханалар және жағалаудың тік құрлыстарында бойлық қатар орналасқан екі жолақты тар жол бар. Жазғы маусымда және мерекелік күндерде солтүстікке қарайғы қозғалыс Биг Сур ауылынан Кармель-Хайлендсқа дейін жиі тоқтап қалады. Жаз айларында саяхатшылардың көптігіне байланысты Кармель мен Пост арасындағы тығын мен баяу қозғалыс қалыпты жағдайға айналуда. 1981 жылы Монтерей округінің басшылары бекіткен Биг Сур аймақтық жағалау жоспарында бұл аймақ саяхатшылардың соңғы бағыты емес, олардың өтетін жері болуы керек делінген. Сондықтан, кез келген құрылыс қатаң шектеледі.

Көрікті жерлер

Биг Сурда қара жолдан көрінетін жерлерден басқа, жаяу серуендеу мен табиғатта демалуға да мүмкіндік бар. Мұнда көптеген мемлекеттік және федералды жерлер мен саябақтар бар, соның ішінде Джулия Пфайффер Бернс мемлекеттік саябағындағы МакУэй шарлауығы – Калифорниядағы тікелей мұхитқа құлайтын екі шарлауықтың бірі. Шарлауық 1940 жылы Латроп пен Хелен Хупер Браун салған, жартасқа орналасқан әсем тас үйдің іргесіне жақын орналасқан. Бұл аймақтағы алғашқы электр қуаты бар үй болды. Дегенмен, тұрақ орындары өте шектеулі және көбінесе жазғы демалыс күндері мен мерекелерде бос болмайды. Тағы бір маңызды орын – Point Sur Lightstation, Калифорниядағы жұртшылыққа ашық тоғызыншы ғасырға жататын толық сақталған маяк кешені. Эндрю Молера мемлекеттік саябағының жанындағы Вентана жабайы табиғат орталығында тегін Discovery Center бар, ол келушілерге Калифорнияның Кондорды қалпына келтіру бағдарламасы және басқа да жануарлар туралы білуге мүмкіндік береді. Генри Миллер ескерткіш кітапханасы – 1981 жылы жазушының құрметіне ашылған коммерциялық емес кітап дүкені және өнер орталығы. Миллер 1944 жылдан 1963 жылдың ақпанына дейін Биг Сурда тұрды және өзінің «Биг Сур және Иероним Бош апельсиндері» кітабында осы аймақ туралы жазды. Бұл жергілікті тұрғындардың жиналатын орны, сонымен қатар әдебиетке құштар адамдардың бас қосатын, Миллердің өмірі мен шығармашылығына арналған мәдени орталық және туристер арасында танымал орынға айналды.

Жағажайлар

Бұл жерде халық серуендеуге қолайлы, бірақ суға түсуге жарамсыз бірнеше шағын, көркем жағажайлар бар. Олардың себебі – болжаусыз ағыстар, суық температура және қауіпті толқындар. Sand Dollar Beach-тен 3 шақырым оңтүстікке орналасқан Jade Cove жағажайы да кейде келушілерге танымал. Swiss Canyon Beach – ұзын, құмды жағажай, ол Andrew Molera мемлекеттік саябағындағы Big Sur өзенінің сағасынан солтүстікке қарағанда көрінеді. Жағажайдың шығыс жағы жеке меншік жермен шектеледі. Жағажайға оңтүстік жағынан, жарыққа байланысты кіруге болады. Кейбір жағажайлар жеке меншік жермен қоршалған. Little Sur өзенінің сағасында Big Sur жағалауындағы ең үлкен құмды төбелер орналасқан. Little Sur өзенінің сағасы, құмды төбелер және 1 шақырымға созылған Little Sur River Beach El Sur Ranch шегінде орналасқан және жұртшылыққа қолжетімді емес. Ranch иесі қоршауды күзетіп, 1 тас жолы бойындағы қоршауға заңдық нормаларға сәйкес «Жеке меншік» және «Өтуге тыйым» белгілерін орнатқан. Жағажайдың орташа ең жоғары толқын деңгейінен төменгі бөлігі жұртшылыққа ашық болғанымен, заң жеке меншікке рұқсатсыз кіру арқылы жағажайға жетуге тыйым салады. Жағажайға рұқсатсыз кіргендер анықталған. Халыққа қолжетімді емес басқа жағажайлардың қатарында Point Sur Beach бар, ол Point Sur Lighthouse-тың астында және солтүстігінде орналасқан, ұзын құмды жағажай. Rocky Point маңындағы шағын жағажай жеке меншік жермен қоршалған, сондықтан оған қол жеткізу мүмкін емес. McWay Falls-тың табанындағы жағажайға жағалаудан физикалық түрде жетуге болмайды. Оңтүстікке қарай, округ шекарасына жақын орналасқан Pfeiffer Beach-тен оңтүстікке қарайғы Wreck Beach-ке кіруге болмайды. Monterey және San Luis Obispo округтерінің шекарасына жақын Gamboa Point Beach жұртшылыққа жабық.

Жаяу жүру

Пайн Ридж жолы (USFS 3E06) – Вентана даласына ең танымал жаяу жүру маршруты. Жаяу жүргіншілер оны даланың ішіндегі көптеген кемпингтерге, оның ішінде Вентана кемпингісіне, Террас Крикке, Барлоу Флэтске, Сайкске және Редвуд кемпингтеріне жету үшін пайдалана алады. Ашық болған кезде Биг Сур станциясынан қол жетімді. Жол, қосылатын жолдар және оның бойындағы кемпингтер 2016 жылдың шілдесінде Соберенс өрті кезінде жабылды. Олар өрттен зақымданды және келесі қыстағы ауыр жаңбырдан одан әрі зақымдалды. 2017 жылдың мәліметі бойынша, жол төрт ірі су ағынымен және жол бойындағы 100-ден астам құлаған ағаштармен тосылған. Жолды қайта ашу үшін экологиялық бағалау қажет, және мүмкін жолды толығымен қайта жоспарлау қажет болады. Тау Мануэль жолы (USFS 2E06) Пфайффер Биг Сур мемлекеттік паркінің ішінде басталады. Бұл жол солтүстік-шығыс бағытта Тау Мануэльдің беткейлерімен жоғары көтеріледі. Осы маршрут бойынша жаяу жүргіншілер Вадо, Лаунц Крик және Тин Хаус кемпингтеріне жете алады. Ол Little Sur өзенінің суайдысына қол жеткізуді қамтамасыз ететін Little Sur жолымен байланысады. Жол күтілмейді. Солтүстік жағалау жолы (USFS 20S05) Вентана Иннға баратын жолдан және тікелей оңтүстіктен Лаймкилн мемлекеттік паркі арқылы қол жетімді. Тұрақ солтүстікте, Вентана Инн жанындағы Кадиллак Флэтте орналасқан. Вентана Инннен бастап жол жағалаулық қырқаның шыңына тік көтеріледі және Коун шыңына дейін оңтүстікке қарай шамамен 48 шақырымға (30 миль) дейін созылады. Саяхаттың көп бөлігінде барлық бағытта кең көріністер ашылады. Ол бірнеше жолдармен байланысады, оның ішінде Террас Крик жолы (2018 жылдан бері жабық), Боронда жолы, Деангуло жолы, Биг Сур жолы, Марбл Пик жолы, Би Кэмп жолы, Лост Вэлли Коннектор жолы, Родео Флэт жолы және Арройо Секо жолы. Ол Timber Top және Cold Spring кемпингтеріне қол жеткізуді қамтамасыз етеді. Ол Андерсон шыңының (4099 фут (1249 м)) және Марбл шыңының (4031 фут (1229 м)) жанынан өтеді, содан кейін Насименто Фергюсон жолына және Конус шыңы жолына қосылады. Көлік және велосипедтерге рұқсат етілмейді. 2018 жылдан бастап жол жабық. Гаррапата мемлекеттік паркі, Эндрю Молера мемлекеттік паркі, Пфайффер Биг Сур мемлекеттік паркі және Джулия Пфайффер Бернс мемлекеттік паркінің барлығында қысқа жаяу жүру жолдары бар. 2018 жылдан бастап, осы парктерінің 1-ші тас жолдың шығыс жағындағы жолдардың көп бөлігі Соберенс өртінен және келесі қыстағы ауыр жаңбырдан келген зақымдарға байланысты жабық. 1-ші тас жолдың батыс жағындағы кейбір жолдар ашық.

Ойлану орындары

Келушілерді қызықтыратын орындардың бірі – бұрынғы қарсы мәдениет, ал қазір жоғары деңгейлі Эсален институты. Эсален "Жаңа дәуір" қозғалысының көптеген өкілдерін қабылдады және 1960 жылдары АҚШ-та Шығыс философиясын, "Адамдық әлеует қозғалысын" және гештальт-терапиясын танымал етуде маңызды рөл атқарды. Эсален атауы осы жерде мыңдаған жылдар бойы табиғи ыстық суларда жиналған жергілікті американдықтардың құрметіне берілген. Жағалаудан шалқары орналасқан Лос-Падрес ұлттық орманындағы Тассахара Зен тау орталығына 19 шақырымдық тік, тар топырақ жолмен жетуге болады және ол жаз айларында ғана қонақтарға ашық. Биг Сурда сонымен қатар католик монастыры – Жаңа Камалдоли Эрмитажы да орналасқан. Биг Сурдағы Эрмитаж 1957 жылы құрылған. Онда тыныш медитация мен ой-толғаныспен айналысқысы келетін келушілерге қарапайым бөлмелер жалға беріледі. Көбінесе барлық ретриттер үнсіз және ешқандай бағытталмаған түрде өтеді.

Арнайы іс-шаралар

Биг Сур халықаралық марафоны – жыл сайын өткізілетін марафон, ол Пфайффер Биг Сур мемлекеттік саябағының оңтүстігінде басталып, Кармель-де-Мердегі Crossroads сауда орталығында аяқталады. Марафон 1986 жылы құрылған және жыл сайын шамамен 4500 қатысушыны қамтиды. Биг Сурдағы қоғамдық лидерлер Биг Сур ерікті өрт сөндіру бригадасы мен Биг Сур денсаулық орталығына қаржы жинау мақсатында жыл сайын қазан айында жарыс ұйымдастырады. 1971 жылы құрылған Big Sur River Run деп аталатын жарыстан бері екі ұйымға 1 025 104 доллардан астам қаржы сыйланды. 2016 жылы Соберенс өртіне және 2017 жылы қысқы дауылдарға байланысты секвоялар арасынан өтетін жарыс тоқтатылды. Биг Сур халықтық фестивалі 1964 жылдан 1971 жылға дейін өтті. Ол 1964 жылдың маусым айында әнші Джоан Баездің досы Нэнси Карлен Есален институтында «Жаңа халық музыкасы» атты семинар ұйымдастырғанда кездейсоқ пайда болды. Олар жексенбі күні кешке барлық көршілерді тегін концертке шақырды. Осылайша алғашқы фестиваль өтті. Фестиваль жыл сайын Есален институтының аумағында өткізілді, тек 1970 жылы Монтерей округінің жәрмеңке алаңында ұйымдастырылды. Тіпті Кросби, Стилс, Нэш және Янг немесе Бич Бойз сияқты танымал артистер өнер көрсеткенімен, шара мақсатты түрде шағын форматта, бірнеше мың адам қатысымен өткізілді.

Шамадан тыс пайдалану мәселелері

Жаздың көптеген демалыс күндері мен барлық маңызды мерекелерде Биг Сурда тығырық аса зор болады.

Келушілердің саны артуда

Биг Сурға келушілер саны 1978 жылы шамамен 1,5 миллионнан 1980 жылы шамамен 3 миллионға дейін, ал 2014 және 2015 жылдары шамамен 4-5 миллионға дейін өсті, бұл Йосемити ұлттық паркіне келушілер санымен салыстырылады немесе одан да көп. Йосемитиден айырмашылығы, оны бір ғана федералдық мекеме басқарады, ал Биг Сурдағы жердің шамамен төрттен бірі жеке меншікте, ал қалғаны федералдық, штаттық, жергілікті және жеке агенттіктердің біріккен басқаруында. Йосемитиде 5400 тұрақ орыны және күнделікті тегін, бүкіл паркті қамтитын автобус қызметі бар. Биг Сурда жаз айларында күніне үш рет қатынайтын бір ғана қоғамдық автобус пен бейсенбіден жексенбіге дейін Биг Сур стансасынан Пфайффер жағажайына жүретін бір шаттл бар. Непенте мейрамханасының иесі 2017 жылы келушілер санының 2011 жылдан бері 40%-ға артқанын бағалады. Биг Сур тұрғындары мен кәсіп иелері келушілердің аймаққа тигізетін әсеріне алаңдаушылық білдіреді. Жазғы және мерекелік демалыс күндері жол және тұрақ мәселесі үнемі нашар болады, сондай-ақ кейбір келушілер заңдарды бұзады. Тұрғындар 1978 жылдан бастап магистраль бойында шаттл автобустарын, жол төлемін қабылдау пункттерін және магистральдағы жеке көліктердің санын шектеу қажеттілігін талқылай бастады. Келушілер жол басындағы тұрақ орыны үшін 15 доллар төлеп, 14 орындық микроавтобуспен Пфайффер жағажайына баруға тиіс. Монтерей және Биг Сур аймағында түсірілген "Үлкен кішкентай өтіріктер" телесериалы аймаққа келушілер ағынын арттырды.

Қоғамдық көлікпен қатынауға шектеулер

Монтерейге және Монтерейден Монтерей-Салинас транзиті арқылы қоғамдық көлікпен баруға болады. Жазғы кесте Мемориал күнінен Еңбек күніне дейін күніне үш рет іске қосылады, ал қысқы кестеде автобус қызметі тек демалыс күндері ғана ұсынылады. Жол, желдің күшті болуы және ауа райының нашарлауына байланысты тоқтатылуы мүмкін.

Шектелген көлік құралдары қызметі

Биг Сур аймағында 1-ші тас жол бойында, оңтүстіктегі Раггдо Пойнттан солтүстіктегі Кармель-Хайлендске дейін барлығы алты ғана жанармай құю станциясы бар. Олардың үшеуі солтүстікке қарай, Биг Сур аңғарының жанында орналасқан. Биг Сур өзені маңындағы қонақүй мен мейрамханадағы жанармай станциясы жергілікті тұрғындарға айтарлықтай жеңілдік ұсынады. Гордадағы жанармай станциясы АҚШ-тағы ең қымбаттарының бірі, себебі ол электр желісінен шалқары орналасқан және автожағармай бағасының бір бөлігі дизель генераторын іске қосуға жұмсалады. Олардың бәрі тек белгілі бір жұмыс сағаттарында ғана жұмыс істейді және дизель отынын сатпайды. Пост жанында үш Tesla зарядтау станциясы бар.

Дәретхананың болмауы

Жыл сайын шамамен 5 миллион келушіні қабылдау үшін бүкіл жағалау бойында бар болғаны 16 қоғамдық дәретхана бар. Келушілер саны қолда бар дәретханалар санынан әлдеқайда асып түседі, және көптеген дәретханалар туристер жиі баратын жерлерде орналасқан жоқ. Бірақ көптеген дәретханалар 1-ші тас жолдан көрінбейді. Бұл, ішінара, 1-ші тас жол бойындағы дәретханалардың көрсеткіштерінің эстетикалық себептермен алынып тасталғанына байланысты. Жағалау мүлік иелері қауымдастығының атқарушы директоры Буч Кронлунд дәретханалардың жетіспеушілігін сынады. Ол: "Бұл – көркем тас жол, оның бойында зиянды қалдықтар үйіліп жатыр", – деді. 1976 жылғы Калифорния жағалау заңы 1-ші тас жол бойында қоғамдық дәретханалар, қоқыс жәшіктері тіпті жаңа жол көрсеткіштерін орнатуды өте қиын етеді. Бірнеше федералдық, штаттық және жергілікті агенттіктер Биг-Сурда билікке ие, және олардың барлығы тұрғындар мен келушілерге қатысты шешімдерге өз үлесін қосуы керек.

Кішкене қонақтарға арналған қызметтер

Биг Сурдың табиғи сұлулығын сақтауға арналған жерді пайдалану шектеулері келушілерге арналған тұру орындарының шектеулі болуына, көбінесе қымбатқа және жазғы маусымда орындардың тез толуына себеп болады. Қалалық аймақтар жоқ, тек үш шағын жиынтық – Биг Сур өзені аңғарындағы Посттар, Лимекильн мемлекеттік паркіне жақын Лусия және оңтүстік жағалаудағы Гордада орналасқан мейрамханалар, жанар май станциялары, мотельдер мен кемпингтер бар. Бұл шалғай елді мекендердің арасында тоғыз шағын азық-түлік дүкені, бірнеше сыйлық дүкені орналасқан, бірақ тізбекті қонақүйлер, супермаркеттер немесе жылдам тамақ беру орындары жоқ, сондай-ақ жаңа нысандар салу немесе сауда орындарын ашу жоспарланбаған. Орсон Уэллс пен Рита Хейворттың ойсырап сатып алған үйінің төңірегіне салынған сәнді Вентана қонақ үйі, Пост Ранч және Непенте мейрамханасы – тұруға және тамақтануға болатын орындардың қатарында.

Шектелген орын

Сан-Симеон мен Кармель арасындағы 145 шақырымдық 1 тас жолда 300-ден аз қонақ үй бөлмесі бар. Орналасу орындарына бірнеше коттедждер, мотельдер, кемпингтер және жоғары санаттағы курорттар кіреді. Қысқа мерзімге жалға берілетін пәтерлер де бар, бірақ олардың заңдылығы әлі шешілген жоқ.

Заңсыз кемпинг

Кейбір әлеуметтік желілердегі сайттар жол бойында тегін кемпинг орнатуға болатыны туралы хабарлайды, бірақ кез келген түрдегі кемпинг жасау немесе тас жолдар мен жергілікті жолдарда түнде тұрақтап қалу заңсыз, және бұзушылар үнемі айып төлейді. Автокөлікте ұйықтау заңсыз және 1000 доллар айыппұл көзделеді. Кездейсоқ кемпинг жасаушылар кейде Насименто-Фергюсон жолындағы барлық кең жайды заңсыз кемпингке айналдырып жіберген, бірақ онда дәретхана да, от жағу орындары да жоқ. Жергілікті тұрғындар заңсыз от жағу, жол бойында санитарлық ережелерді сақтамай ластау туралы шағымданады. 2016 жылдың 22 шілдесінде кемпингке рұқсат етілмейтін Гарапата мемлекеттік саябағында жаққан заңсыз от бақылаудан шығып кетті. Нәтижесінде "Соберенес" өртінен 57 үй мен 11 шаруашылық ғимараты өртеніп, бульдозер операторы қаза тапты. Оны сөндіруге үш айға жуық уақыт кетті және оны тоқтатуға шамамен 236 миллион доллар жұмсалды. 2017 жылдың қазан айында Флоридадан келген бір келуші заңсыз от жаққандығы үшін ұсталды.

Қарастырылып жатқан шешімдер

Биг Сурдың қоғамдық бірлестігі (бұрынғы Биг Сур мүлік иелері қауымдастығы) бірқатар шешімдер ұсынады. Олар Биксби-Криктегі тұрақ орнын бір жылға жабуды ұсынып отыр, бұл келушілерді қоғамдық көлікпен жүруге ынталандыру үшін жасалып жатыр. Сонымен қатар, олар жергілікті еріктілерден туристерді көпірге шығуын болдырмауды сұрастыруды қарастырып жатыр, себебі мұндай әрекет қауіпті әрі заңсыз. Пфайффер Бичін бір қатарлы, шағын 65 орындық тұраққа дейін баратын туристер алдын ала брондау арқылы тұрақ үшін төлем жасауы керек немесе шаттлмен жүруі тиіс. Танымал МакУэй Шарларындағы тас жол бойында тұрақтап, 10 долларлық тұрақ ақысынан қашуға тыйым салынады. Тағы бір қарастырылып жатқан идея – өрт кезеңінде ұлттық орман ішінде шашыраңқы кемпинг жасауға тыйым салу, «жеткілікті арт жақ мониторингі мен қадағалау жүйесі құрылғанға дейін». 2017 жылы заңсыз от жаққаннан 57 үй өртеніп, бір өрт сөндіруші қаза тапты. Орман шаруашылығы қызметінде бұрын бірнеше арт жақ күзетшісі болған, бірақ қазір мұндай қызметкерлер жоқ. Биг Сурда болған кезде Миллер, авангардты музыкант Гарри Парч және Жан Варда Андерсон Крик Бандасы деп белгілі болған богемалардың жергілікті тобының құрамында болды, олардың көпшілігі Андерсон Крик сағасының жанындағы бұрынғы тас жол жұмыстары лагерінде тұрды. Миллер 1946 жылы ол жерде шатырда тұрды, ал 1947 жылы Партингтон қырқасындағы үйіне қайтып келді. 1957 жылы жазған эссе/мемуар/романы «Биг Сур және Иероним Босхтың апельсиндері» атты еңбегінде Миллер қазіргі заманғы өмірдің «кондиционерленген қорқынышынан» қашудың қуаныштары мен қиындықтарын сипаттады.

Богемиялық бедел

Хантер С. Томпсон 1961 жылы Биг Сур Хот-Спрингс курортында сегіз ай бойы күзетші және қараушы болып жұмыс істеді, Эсален институты сол жерде құрылғанға дейін. Сол жерде ол Big Sur-дің қолөнерші және богемалық мәдениеті туралы алғашқы мақаласын «Rogue» ерлер журналында жариялады. Мақалада ол богемиялық имидж тұрғындарды ашуландырған адамдарды қалай тартып тұрғанын сипаттады:

Жергілікті дүкен иесі Дик Хартфордты әр апта соңында «жыныстық оргиялар», «жабайы мас кешулер» немесе «Генри Миллердің үйіне жол» іздеген адамдар мазалап қоятын. Олар Миллерді тауып алса, қалғандары өзінен-өзі шешілетінін ойлаған. Бірақ енді бұл орын Америкадағы ең усақ-түйек жерлердің бірі емес; Біздің заманда Биг Сур «ашылды». «Life» журналы оны «Қатаң, романтикалық, бөлек әлем» деп атап, оны дәлелдеу үшін тоғыз беттік суреттер ұсынды. Содан кейін үміт қалмады.

Кейде апта соңында олардың жеті миллионы осы жерде болып, сұрақтармен мазалайды: «Суретшілер колониясы қайда? Мен оған қосылу үшін Теннессиден келдім». «Айтшы, жігіт, нудистер колониясын қайдан табамын?» Немесе Миллерді ақылдан шығарып жіберген: «А-а! Олай болса, сіз Генри Миллерсіз! Менің атым Клод Финк, мен секс пен анархия культіне қосылуға келдім». Биг Сур басқа жазушылар мен суретшілерді де тартып, олардың ішінде Эдвард Уэстон, Ричард Браутиган, Эмиль Норман және Джек Керуак болды. Осы жаңа келгендердің арқасында Биг Сур богемалық беделге ие болды. Керуак Миллердің соңынан Биг Сурға келді және оның екі романының көп бөлігіне қатал жағалауды енгізді. 1960 жылдың басында ол Біксби каньонындағы әріптесі, ақын Лоренс Ферлингеттидің үйінде бірнеше күн өткізді және «Big Sur» романын сол кездегі өміріне негіздеді.

1-ші шосседегі соққы

Калифорнияның 1-ші мемлекеттік тас жолы салынбастан бұрын, Калифорнияның Кармельдің оңтүстігіндегі және Сан-Симеонның солтүстігіндегі жағалауы штаттың ең шалғай аймақтарының бірі болды, сол кезде Америка Құрама Штаттарындағы кез келген аймаққа жету қиындығымен теңестірілді. 19 ғасырдың басында Монтерейден Биг-Сур аңғарындағы Пфайффер ранчосына дейін 48 шақырымдық сапар арбамен үш күнге созылуы мүмкін еді. Бұл қазіргі Биг-Сур ауылының аяғына дейін жететін, қыста өткісіз болатын қиын жол еді. Пфайффер ранчосынан әрі жол болған жоқ, тек оңтүстікке орналасқан шаруашылықтарды жалғастыратын ат жолы болды. Пфайффер ранчосынан Сан-Карпофоро шатқалына дейінгі тікелей қашықтық шамамен 97 шақырымды құрады, бірақ атпен үш есе ұзаққа созылар еді. 1911 жылы жағалау бойы атпен саяхат жасаған Дж. Смитон Чейз хабарлағандай, Постс (сол кезде Арболадо деп аталған) станциясынан Монтерейдегі Эверетт қонақ үйіне жолаушыларды дүйсенбі, сәрсенбі және жұма күндері эстафетамен тасыған. Тас жолды алғаш рет 1894 жылдың 21 сәуірінде Кармель-де-Мерден оңтүстікке қарай 40 шақырым қашықтықта орналасқан Пойнт-Сур маяғының жанында құлаған S. S. Los Angeles (алғашқыда USRC Wayanda) кемесінің апаттан аман қалғандарын емдеу үшін шақырылған дәрігер Джон Л. Д. Робертс ұсынған. Оның екі дөңгелекті, атпен жегілетін арбамен сапарына 3,5 сағат кетті, сол күнгі шапшаң сапар еді. Құрылыс 1921 жылы басталды, 1926 жылы қаржы жетіспеуіне байланысты екі жылға тоқтады, ал 18 жылдық құрылыстан кейін Кармель-Сан-Симеон тас жолы 1937 жылы аяқталды. Бұл тас жол мемлекеттік тас жолдар жүйесіне енгізіліп, 1939 жылы 1-ші тас жол деп қайта аталды. Тас жол Биг-Сур жағалауының ерекше белгісі болып табылады, ол негізгі қолжетімділік және көлік құралдарын қамтамасыз етеді. Биг-Сурдың 1-ші тас жолының бөлігі, әдетте, Кармель таулы аймағына жақын Малпасо сағасы арасындағы Биг-Сурдың бекітілмеген аймағын қамтиды деп есептеледі. Көрністер, секвойя ормандары, жаяу серуендеу, жағажайлар және басқа да демалыс мүмкіндіктері Биг-Сурды бір күндік сапармен жете алатын 4,5 миллионнан 7 миллионға дейінгі адам және әлемнің басқа жерлерінен келген қонақтар үшін танымал мекенжайға айналдырды. Тас жол 55-тен астам рет көшкіннен жабылды, ал 2017 жылдың мамырында көшкін Сан-Луис-Обиспо округінің шекарасына жақын Салмон сағасының солтүстігіндегі Мад-Криктегі тас жолды жауып тастады, Горданың оңтүстігіне қарай. Жол 2018 жылдың 18 шілдесінде қайта ашылды, бірақ ауа райы нашар болғанда жабылуы мүмкін.

Испандық барлау және қоныстану

Биг Сурды алғаш рет 1542 жылы Хуан Кабрилло бастаған испан теңізшілері көрді, олар жағалаумен келіп, жағаға түспеді. Кабрилло жағалаудан өтіп бара жатқанда, жағалық тауларды "көкке тірелетін таулар" деп сипаттады, сондай-ақ "теңіз оларға соғылады; жағаға жақыннан өтетін кемелерге олар құлайтын сияқты көрінеді" деді. Олар оңтүстікке қарай зерттеуге тырысқанда, барлаушылардың жолы "бізді жағалаудан кері қайтарған және таулар арқылы өтуге мәжбүрлеген сол жармен" тосылды.

Бірінші зерттеу

1886 жылы АҚШ Жағалауды зерттеу қызметі жағалауды алғашқы рет зерттеу кезінде, зерттеуші былай деп мәлімдеді:

Үй иелері

Биг Сурдағы алғашқы еуропалық қоныс салушы Джон Дэвис болды, ол 1853 жылы қазіргі Маунт-Мануэл жолының басталуына жақын жерде шатыр салды. Ол мексикалық азаматтыққа өтіп, католицизм дінін қабылдады және крещение рәсімінде испанша есім алды. Ол үнді қызы Энкарнасьон Вальехоға үйленді және көп жерге ие болды, соның ішінде Ранчо Эль-Сур да бар еді, онда ол 1861 жылдың сәуірінде немесе мамырында шатыр тұрғызды. Купердің үйі Биг Сурдағы ең көне сақталған құрылыс. Уильям Б. Пост 1848 жылы Калифорнияға келді және 1867 жылы бір бөлмелі шатыр салғанда Соберенес ранчосының бригадирі болды. Оның ұлы 1877 жылы отбасы толықтай көшіп келгенде шатырды кеңейтті. Пост үйі тарихи ескерткіш және Вентана Инн курортының жерінде орналасқан. Майкл Пфайффер, оның әйелі және төрт баласы 1869 жылы Биг Сурға оңтүстік жағалауға қоныстанды. Олар Сикомор каньонына жеткен соң, оны өздеріне ұнады және қалуға шешім қабылдады. Кейіннен олар тағы алты бала сүйді. Басқа да маңызды пионерлік дәуірдегі тарихи ескерткіш – Пало-Колорадо каньонының аузында орналасқан 19 ғасырдың соңындағы Светнам / Троттер үйі. 1862 жылы қабылданған федералды "Хомстед" заңынан кейін, бірнеше батыл қоныс салушылар 160 акр (65 га) тегін жерге ие болу мүмкіндігімен тартылды. Жерге талапкер тіркелгеннен кейін, бес жыл бойы тұрғаннан кейін немесе алты ай ішінде гектарына 1,50 доллар төлегеннен кейін толық иеліке алды. Әрбір талап 160 акрды, яғни мемлекеттік жердің төрттен бір бөлігін құрады. 1920 жылы Джон Юнге бір бөлмелі секвойядан жасалған шатыр салды. Лайм-Крик сағасының аузында орналасқан Джон Литтл штатының табиғи қорығында табиғатты қорғаушы Элизабет К. Ливермордың 1917 жылғы бастапқы шатыры сақталған. Осы кезеңдегі қоныс салушылардың есімдерімен аталатын көптеген жерлер бар: Ботчер, Куперс-Пойнт, Гамбоа, Андерсон, Партингтон, Дани, Харланс, Маккуадес, Росс және Маквей – бұл жер аттарының бірнеше мысалы.

Индустриялық дәуір және алтынға шабу

Жергілікті өнеркәсіптер жұмыс орындарын көбейтіп, қазіргіге қарағанда халықты көп қамтамасыз еткен. Жұмыс түрлеріне ағаш және таноак қабығын жинау, алтын өндіру және әк тас өңдеу кірген. 1860 жылдардан ХХ ғасырдың басына дейін ағаш кесушілер жағалау бойындағы қол жетімді қызыл ағаштардың көп бөлігін кесіп тастады. Ішкі аймақтардағы қызыл ағаштарды жинау қиын жер бедері мен ағаштарды нарыққа тасымалдаудың қиындығына байланысты шектелген. Қызыл ағаш әк тас пештерінде пайдалану үшін көп мөлшерде кесілді. Екі компания ірі көлемде әк тас өндіру және өңдеумен айналысты. Монтерей Лайм компаниясы Биксби сағасының шығысында, Лонг Ридж маңында, ал Рокленд Лайм және Ламбер компаниясы оңтүстікте, кейін Лимекилн сағасы деп аталған жерде пештерді пайдаланды. Уильям Ф. Нотли Литтл-Сур өзенінің шатқалында Танбарк еменінің қабығын жинауды бастағандардың бірі болды. Танбарк қабығы ел ішіндегі оқшауланған ағаштардан жиналып, кептіріліп, байланыстырылып, қашырлармен немесе "го дьяволдарымен" тасымалданды. "Го дьявол" – алдында екі дөңгелегі, артқы жағында сүйреуге арналған рельсі бар шана. Пало-Колорадо жолындағы бір тұс әлі де "Жоғар" деп аталады, себебі тік беткейге танабарк пен ағаштарды арбамен көтеру үшін блоктар мен арқандарды (tackle) жұмсау қажет болды. Бұрынғы блоктар мен арқандардың орнатылған тірегі пошта жәшіктерінің арасында сақталған. Монтерейден Пфайффер ранчосына дейінгі 48 шақырымдық сапар арбамен бір күндік жол болды. Жол жағдайы нашар болғанда, көліктік қызметкерлер жеңіл серіппелі арбаны пайдаланды. Соңғы нүкте Биг Сур өзені бойындағы Пфайффер курортында орналасқан. Қыста жол келуге жарамсыз болуы мүмкін еді. Нотли Пало Колорадо өзенінің сағасында "ит ойығы" портын салды, ал 1898 жылдан 1907 жылға дейін бүгінгі Нотлидің қонысы деп белгілі болған шағын ауыл пайда болды. Биксби өзінің жеріне арақ кесетін зауыт салып, ағаш пен әкті нарыққа жеткізу үшін сол кездегі Миллс-Крик, бүгінгі Биксби-Крик деп аталатын жерде ұқсас "ит ойығы" портын салдырды. Бүгінде тек "ит ойығы" порттарының іргетастары ғана қалды. Қала 200 тұрғыннан, төрт дүкеннен, бір мейрамханадан, бес салоннан, би залынан және қонақ үйден тұрды, бірақ ХХ ғасырдың басында тастап кететін болды және 1909 жылы толығымен өртеніп кетті. Кеншілер кеннің бар болған кезеңінде шамамен 150 000 долларлық алтын өндірді. Тауарларды жағажайға және кері тасымалдау үшін "жеңілдету" (lightering) әдісі қолданылды. Ұлы халық кемеге май, бал, бұршақ, жүн, тері және басқа да өнімдерді тиеу үшін жиналды. 1800 жылдардың соңында Вентана электр компаниясы қазіргі Пфайффер Биг Сур мемлекеттік паркінің жанында арақ кесетін зауытты пайдаланды. Олар Вентана сағасы мен Биг Сур өзендерінің қосылған жерінен төменгі ағыста Биг Сур өзенінде бөгет салуды жоспарлады. Олар электр қуатын Монтерей қаласына сатуды көздеді. Олар Биг Сур өзені бойында су бұру арнасын салды, бірақ 1906 жылғы Сан-Франциско жер сілкінісі компанияны банкротқа ұшыратты және жоба тоқтатылды. Су бұру арнасының тас жұмыстары әлі де көрінеді. Бұл қысқа өнеркәсіптік кезеңнің көптеген белгілері жоқ. Қиын, оқшау жағдайлар ең мықты және өзін-өзі қамтамасыз ете алатын қоныс салушыларды ғана қабылдады. Пост ранчосының оңтүстігіне барушы саяхатшылар жағалаудағы әртүрлі шаруашылықтарды байланыстыратын жолмен атқа мінетін. 1900 жылғы Монтерей округінің сайлау тізілімінде Биг Сур аймағында 61 еркек сайлаушы тіркелгені көрсетілген. Көпшілігі (47) фермерлер немесе малшылар болды. Басқа кәсіптерге бағбан, ара бағушы, жеміс өсіруші, ағаш кесуші, жұмысшы, маяк ұстасы, темірші, жер өлшегіш, шахташы және жүк тасымалдаушы кірді. Ағаш өңдеумен байланысты кәсіптерге қабық қабығын сызушылар, ағаш кесушілер және ағашқа қараушылар кірді.

Теңіздің әсері

Калифорнияның орталық және солтүстік жағалауының көп бөлігі сияқты, Биг-Сурда да жаз айларында жиі қалың тұман болады. Жазғы тұман мен жауын-шашынның аз болуы сол маусымда теңіз жағасында Солтүстік Тынық мұхитының жоғары қысым аймағының болуына байланысты. Бұл жоғары қысым жаңбырдың түсуін бөгеп, солтүстік-батысқа қарайғы ауа ағынын тудырады. Солтүстік-батыстан соғатын басты жазғы желдер мұхит бетіндегі суды сәл жағадан алшақтатады (Экман эффектісі арқылы), нәтижесінде суық терең қабаттардан су көтеріледі. Жағалауға жақын салқын мұхит суының үстінен соққан жылы ауа салқындап, жер бетінде инверсия қалыптастырады. Әдетте, тұман күндіз теңізге қарай тарап, түнде жақындап келеді, бірақ кейде күні бойы жағалауды қалың тұман жауып тұрады.

Тарихи өрттер

Өрт Big Sur аймағының тауларының жоғарғы беткейлерінің экологиясында маңызды рөл атқарады, онда шапарраль ландшафтқа басымдық етеді. Американың жергілікті тұрғындары шапарральды азық-түлік өндірісін арттыру және матаға қолданылатын шөптесін жерлерді дамыту үшін өртеп жібергені мәлім, бірақ Санта-Люсия тауларындағы өрттің табиғи жиілігі туралы көп мәлімет жоқ. Джуньперо-Серра шыңындағы қант жаңғақтарындағы өрттің іздерін зерттеу 1790 және 1901 жылдар аралығында аймақты кем дегенде алты рет өрт шалғанын көрсетті. Еуропалық қоныс аударушылар да осы дәстүрді жалғастырып, жағдайға қарай әр қыста бақыланатын өрттер жақты. 1800-жылдардың соңында аймақтан жергілікті американдықтардың көшірілуінен кейін Big Sur аймағында бірнеше ірі өрт оқиғалары тіркелді. 1894 жылы өрт Big Sur аймағындағы ірі өзендердің жоғарғы су алаптарында бірнеше апта бойы жанып тұрды. 1898 жылы тағы бір үлкен өрт болды, онда азаматтар оны сөндіруге тырыспады, тек ғимараттарын сақтап қалды. 1903 жылы Chews Ridge маңындағы қараусыз қалған лагерь отынан бастау алған өрт үш ай бойы жағалауға дейін 6 миль (10 км) енінде өрт өткел жасады. 1906 жылы Пало-Колорадо каньонында лагерь отының қалдықтарынан туған өрт 35 күн бойы жанып, маусымның алғашқы жаңбырымен толығымен сөндірілді. 1907 жылы АҚШ Орман шаруашылығы қызметі жерді басқаруды бастағаннан кейін өрттердің саны азайды. 1977 жылы Marble Cone өрті, 1985 жылы Rat Creek Gorda кешендік өрті, 1999 жылы Kirk кешендік өрті, 2008 жылы Basin кешендік өрті, 2013 жылғы желтоқсандағы Pfeiffer өрті және 2016 жылғы Soberanes өрті аймақты өртеп жіберді. Basin кешендік өрті Big Sur-дың сегіз күндік эвакуациясына және 2008 жылғы 4 шілде мерекесі алдында 1-ші тас жолдың жабылуына әкеп соқты. Бұл өрт Калифорния штанында осы кезеңде болған көптеген шағын өрттердің арасындағы ең ірісі болды. Өрттің салдарынан адам өміріне зиян келмесе де, 27 үй қирады, ал туристік экономика жазғы маусымда күтілген табысының үштен бірін жоғалтты. 2013 жылғы 17-20 желтоқсандағы Pfeiffer өрті Pfeiffer Ridge Road және Sycamore Canyon Road маңындағы 34 үйді өртеп, жойды. 2016 жылғы шілдедегі Soberanes өртіне Garrapata Creek су алабында заңсыз лагерь отын жаққан және бақылаудан шығарған белгісіз адамдар себепкер болды. Garrapata және Palo Colorado Canyon аймақтарында 57 үй өртенгеннен кейін өрт сөндірушілер Big Sur қауымының бір бөлігін қоршауға алды. Palo Colorado Canyon-да түнгі операция кезінде бульдозер операторы жабдығы аударылып қаза тапты. 1-ші тас жолдың шығысындағы жағалау тұрғындары қысқа мерзімге эвакуацияланды, ал өрт сөндірушілерге кері өрт жасау операцияларын жүргізуге мүмкіндік беру үшін 1-ші тас жол бірнеше күнге жабылды. Бұл аймаққа келушілер азайды, туристік кірістер бірнеше апта бойы төмендеді. 2022 жылғы сәуір айында Иван Гомес 2020 жылғы 18 тамызда Lime Creek маңында қасақана өрт сөндіргені үшін, соның ішінде 16 қылмыстық құқық бұзушылықтар бойынша сотталды. Dolan өрті Монтерейдің Ventana Wildlife Society ұйымы басқаратын Big Sur Condor Sanctuary арқылы өтіп, оншалықты қауіпті Калифорния кондорларының ондаған өкілін қырып салған. Өрт басталғаннан кейін төрт айдан астам уақыт өткен соң, 31 желтоқсанда толығымен сөндірілді.

Рекуд ағаштарына әсері

Төменгі биіктіктер мен каньондарда Калифорниялық секвоя жиі кездеседі. Оның қалың қабығы және жерден жоғары басталатын жапырақтары түрді оттан және жәндіктердің зиянынан қорғайды, бұл жағалау секвоясының ұзақ өмір сүруіне себеп болады. Өрт секвояға пайдалы болып көрінеді, өйткені ол бәсекелес түрлерді жояды. 2010 жылғы зерттеу өрттен кейінгі секвоя мен оған қатысты түрлердің тірі қалуын және жаңаруын салыстырды. Онда барлық деңгейдегі өрттер секвояның салыстырмалы мөлшерін арттырады, ал жоғары деңгейдегі өрттер ең көп пайда әкеледі деген қорытынды жасалды.

Климат

Биг Сур әдетте жұмсақ Жерорта теңізі климатына ие, онда күн шуақты, құрғақ жаз және күз, ал қыс салқын және ылғалды болады. Маусымнан қазанға дейін жағалау температурасы түнде 10-15°C (Фаренгейт бойынша 50-лер), күндіз 21-26°C (Фаренгейт бойынша 70-тер) аралығында, ал қарашадан мамырға дейін 4-15°C (Фаренгейт бойынша 40-тар мен 60-тар) аралығында өзгереді. Мұхиттың әсерінен алыс, құрлықтың ішкі бөлігінде температура әлдеқайда өзгермелі. Жарасымының тіктеу болуының әсерінен ауа райы кең ауқымда өзгереді, көптеген микроклиматтар қалыптасады. Рекордтық ең жоғары температура 2020 жылдың 7 қыркүйегінде, ал рекордтық ең төменгі температура 2009 жылдың 9 ақпанында тіркелген. Қыс айларында Биг Сур Калифорниядағы ең көп жауын-шашынға тап болады. Жылдық жауын-шашынның 70 пайызы желтоқсан мен наурыз айлары аралығында жауады. Жаз әдетте құрғақ болады. Санта-Люсия таулары 1760 метрден биікке көтеріледі, ал биіктік көтерілген сайын және ауа салқындаған сайын жауын-шашын мөлшері артады, бірақ жауын-шашын мөлшері таулардың жаңбыр көлеңкесінде күрт төмендейді. Ғалымдардың пікірінше, орта есеппен қырқалардың жоғарғы бөлігіне 230 см (90 дюйм) жауын-шашын жауады. Бірақ нақты көрсеткіштер айтарлықтай өзгеше болуы мүмкін. Монтерей округі су тасқынын болжау үшін Mining Ridge тауында, Коун Пигінен 6 шақырым солтүстік-шығысқа қарай, 1200 метр биіктікте (4000 фут) алыс жаңбыр өлшегішін орнатып ұстайды. Бұл өлшегіш Монтерей және Сан-Франциско шығанақтарындағы кез келген өлшегіштен көбінесе көп жауын-шашын жазады. Ең жауын-шашынды қыс мезгілі 1982–1983 жылдары болды, онда 452 см (178 дюймнан астам) жаңбыр жауды, бірақ жаңбыр өлшегіш істен шыққандықтан жалпы сомасы белгісіз. Жаңбыр жауған ең ылғалды жыл 1982–1983 жылдары болды. Ең көп жаңбыр жауған ай 1955 жылдың желтоқсан айы болды. Пфайффер–Биг Сур мемлекеттік паркінде жауын-шашынның орташа жылдық мөлшері 1914 жылдан 1987 жылға дейін шамамен 109 см (43 дюйм) құрады. 1975–1976 жылдары паркте жаңбыр 39 см (15 дюйм) ғана жауды, ал 1982–1983 жылдары 216 см (85 дюйм) жауды.

Флора мен фауна

Биг Сурдың алуан түрлі климаты жоғары биологиялық әртүрлілікке алып келеді, оның ішінде көптеген сирек және жойылу қаупі төнген түрлер бар, мысалы, Пиперия ядони жабайы орхидеясы, ол тек Монтерей түбегінде және Лос-Падрес орманның Роки қырқасында ғана кездеседі. Құрғақ, шаңды шапаралмен жабылған төбелер, ылғалды су жағалаулық ормандарға жақын жерде орналасқан. Форт Хантер Лиггет Калифорниядағы барлық туле бұғыларының шамамен төрттен бірін қонақ етеді және ақбас бүркіттер мен жойылу қаупі төнген кондорларға ұялау орындарын ұсынады. Бұл жерде сондай-ақ, жақсы сақталған жасыл алап және көк еменнің ең сау тоғайлары да бар.

Қызылша ағаштарының оңтүстік шекарасы

Жағалаудағы биік таулар бұлттардан ылғалды ұстап тұрады: жазда тұман, жаңбыр және қыста қар Big Sur аймағында кездесетін жағалау секвойясы (Sequoia sempervirens) үшін қолайлы орта жасайды. Олар мұхит жағасында, каньондердің түбінде немесе ішкі каньондерде, өзендер мен ағыстар бойында және олардың салқындатылған температура мен ылғалға қатысты талаптарын қанағаттандыратын басқа да жерлерде кездеседі. Биг Сур аймағындағы құрғақ жағдайларға байланысты ағаштардың биіктігі шамамен 200 футқа (61 м) жетеді, бұл солтүстікке қарай таралған түрлерінен кішірек. Биг Сурдағы секвойялар бұрынғыда әлдеқайда кеңірек болған тоғайлардың қалдықтары болып табылады. Көптеген ескі өсімдіктер Вентана электр компаниясымен кесілді, ол қазіргі Пфайффер Биг Сур мемлекеттік паркінің жанында 1800-жылдардың соңынан 1906 жылға дейін жұмыс істеді. 1906 жылғы Сан-Франциско жер сілкінісі олардың қызметін тоқтатты. Джон мен Флоренс Пфайффер 1910 жылы Пфайффердің ранчо курортын ашқанда, олар диірменде кесілген ағаштан қонақ үйлер салды. 1920 жылдары 1-ші тас жол салынып жатқанда диірмен қайта іске қосылды. Ол жұмысшыларға арналған үйлерді салу үшін ағашпен қамтамасыз етті. Көптеген ағаштар кесілгенімен, бірнеше қол жетімсіз жерлерде ағаш кесілген жоқ. Кіші Сур өзенінің солтүстік саласы бойында үлкен тоғай орналасқан. Уильям Рэндольф Херст кесілмеген секвойя орманын сақтап қалуға мүдделі болды және 1921 жылдың 18 қарашасында Санта-Крус қаласындағы Эберхард пен Крон тері өңдеу компаниясынан шамамен 50 000 долларға сатып алды. Кейін ол жерді 1954 жылы Пико Бланко лагерінің құрылысын аяқтаған Американың бойскауттар ұйымының Монтерей шығанағы кеңесіне сыйлады. 2008 жылы ғалым Дж. Майкл Фэй бүкіл секвойя ареалы бойынша жүргізген зерттеулеріне негізделген ескі өсімдік секвойяларының картасын жариялады. Табиғи түрде өсетін ең оңтүстік секвойя тоғайы Биг Сур аймағындағы Оңтүстік секвойя ботаникалық аймағында орналасқан, бұл Кіші секвойя шатқалының суайдынында орналасқан қорық. Ол Salmon Creek бастапқы нүктесінен солтүстікке қарай орналасқан. Ең оңтүстік ағаш 1-ші тас жолдан шамамен 5 метр қашықтықта, шамамен координаттарда орналасқан.

Өсімдік түрлері

Санта-Люсияның сирек кездесетін шыршасы (Abies bracteata) тек Санта-Люсия тауларында ғана өседі. Көп тараған "сырттан келген" түр – Монтерей қарағайы (Pinus radiata), ол XIX ғасырдың соңына дейін Биг Сурда сирек кездесетін, бірақ оның негізгі табиғи ареалы Монтерей түбегіндегі жел бағытынан бірнеше шақырым жерде орналасқан. Көптеген үй иелері желден қорғану үшін осы тез өсетін ағашты отырғыза бастағаннан кейін ғана ол кеңінен таралды. Бұдан басқа, таноак (Lithocarpus densiflorus), жағалаулық иле қарағайы (Quercus agrifolia) және Калифорния лавры (Umbellularia californica) сияқты көптеген жапырақты ағаштар да кездеседі. Жаңбырдан қорғалған аймақта орман жоғалып, өсімдік жабыны ашық еменді ормандарға айналады, ал одан кейін өртке төзімді Калифорния шапаралы бұталарына өтеді.

Теңіз қорғалатын аймақтары

Биг Сур жағалауының аймағы Монтерей шығанағының ұлттық теңіз қорығымен қорғалады. Осы қорықтың ішінде басқа да қорғау аймақтары мен саябақтар бар. Тынық мұхитына тік құлайтын құрлықтық топография теңізде де жалғасады, мұнда тар континенттік шельф бірнеше шақырымда континенттік беткейге түседі. Мұхиттың тереңдігі жағалаудан небәрі 80 шақырымда 3658 метрден асып түседі. Биг Сур жағалауының жанындағы шельфке екі терең су асты каньоны ойылып кірген: Су асты каньоны, Point Sur-дан оңтүстікке қарай 13 шақырымда 3000 метрге дейін жетеді, ал Partington су асты каньоны Grimes Canyon-нан 11 шақырым қашықтықта осындай тереңдікке жетеді. Құрылыс салуға жарамды жердің шектеулі болуы және қолжетімді жерге салуға қажетті шығындар Биг Сурды салыстырмалы түрде дамытылмаған күйде сақтап келді. Биг Сур сауда палатасының мәліметінше, бизнестің шамамен жартысы қонақжайлылық саласынан табыс табады, ал олар жергілікті экономиканың 90 пайызын құрайды.

Халық саны туралы мәліметтер

АҚШ Биг Сур деп аталатын халық санағында белгіленген жерді анықтамайды, бірақ солтүстікте Малпасо ағысынан басталып, Люсияның оңтүстігінде аяқталатын Биг Сур жағалауының көп бөлігін қамтитын 115-ші санақ учаскесін анықтайды. Бұл жерге Нью Камолди шіркеуі, Горда және Раггд Пойнт кірмейді, онда бірнеше ондаған адам тұрады, сондай-ақ Лос Падрес ұлттық орман ішіндегі жеке, оқшауланған жерлер де кірмейді. Оған ішкі жағалаудың көп бөлігі, батысқа қарай Тассажара Дзен орталығына дейін кіреді. 1977 жылы 1813 тұрғын және 846 тұрғын үй тіркелді. 2018 жылы Халық санағы бюросы 1728 тұрғын (1125 ақ, 525 латиноамерикандық немесе испандық), 892 тұрғын үй, 639 шаруашылық, 253 бос немесе жалға берілетін тұрғын үй тіркеді; меншік иесіндегі тұрғын үйлердің орташа құны 877 100 долларды құрады. Адам басына шаққандағы табыс 34 845 доллар, орташа табыс 63 843 доллар, жалпы табыс 81 766 доллар болды. Бұл аймақтың нәсілдік құрамы: 87,6% ақ, 1,1% афроамерикандық, 1,3% американдық индейлер, 2,4% азиялық, 0,0% Тынық мұхиты аралдарынан, 5,5% басқа нәсілдер және 3,0% екі немесе одан көп нәсілдер. Кез келген нәсілге жататын латиноамерикандықтар немесе испандар халықтың 9,6% құрады. 93920 ZCTA-да халықтың жас құрамы кеңінен тараған: 20,2% 20 жасқа дейін, 4,5% 20-дан 24 жасқа дейін, 26,9% 25-тен 44 жасқа дейін, 37,0% 45-тен 64 жасқа дейін және 11,2% 65 жастан асқан. Орташа жас 43,2 жас. 2000 жылы 93920 ZCTA-дағы шаруашылықтың орташа табысы 41 304 доллар, ал отбасының орташа табысы 65 083 доллар болды.

Өртке қарсы қорғаныс

Екі жергілікті ерікті өрт сөндіру бөлімі аймақта төтенше жағдайларға жауап береді. CalFire-дің ең жақын станциясы Биг Сур ауылынан солтүстікке қарай 53 шақырым (33 миль) жерде орналасқан. АҚШ Орман шаруашылығы қызметінің Nacimiento Ranger станциясы жағалау жолынан 11 шақырым (7 миль) қашықтықтағы Nacimiento Fergusson Road-та орналасқан. 2020 жылғы Долан өртінен кейін болған қысқы дауылдар кезінде Насименто Фергюсон жолының бірнеше бөліктері жойылды және содан бері жабық күйде. 2022 жылдың қаңтарында АҚШ өкілі Джимми Панетта жолды жөндеу және өртте қираған USFS Nacimiento Ranger стансасын қайта құру үшін Федералдық тас жол басқармасынан 126 миллион доллар қаражат алғанын хабарлады. Бұл қаражат өрт сөндіру станциясын, казарманы, машиналар гаражын және сорғы станциясын жаңартуға, сондай-ақ су құдығы, күн энергиясымен жабдықтау және кіру жолдары сияқты бірқатар коммуналдық желілерді қамтиды. Аймақтың қашықтығына байланысты, жедел жәрдем қызметкерлерінің төтенше жағдайға жауап беруіне бір сағаттан астам уақыт қажет болуы мүмкін. Алғашқы жауаптан кейін және орналасқан жеріне байланысты, ең жақын ауруханаға дейін бір сағатқа дейін барады. Өте ауыр жағдайларда, науқастардың жарақаттары мен ауа райына қарай, оларды әуемен жедел жәрдеммен эвакуациялау мүмкін. 1979 жылдың маусым айында Пало-Колорадо жолындағы ерікті Орта жағалау өрт сөндіру бригадасы құрылды. Жергілікті тұрғындар өрт сөндіру бөлімшесін салу үшін 300 000 доллар жинады. Бригада мүшелеріне жүрек-өкпе реанимациясы (CPR), дефибрилляция, арқанмен құтқару, көлік құралынан құтқару, судағы құтқару, сондай-ақ ғимараттардағы, көлік құралдарындағы және орман өртіндегі өрт сөндіру дағдылары оқытылады. 2004 жылғы мәліметтер бойынша, Пало-Колорадо шатқалында 300-ге жуық үй шаруашылығы тіркелген. Ерікті Биг Сур өрт сөндіру бригадасын 1974 жылдың 1 тамызында Гэри Копел құрды. Ол Big Sur-дің алғашқы отбасының мүшесі Уолтер Троттерді алғашқы өрт сөндіру бастығы болуға көндірді. Троттер өте танымал және беделді болды және ол көп ұзамай көптеген еріктілерді тағайындады. Бригада 1 тас жолындағы Литтл Сур өзенінің көпірінен солтүстікке қарай 58,3 мильдік белгіден бастап Сан-Луис-Обиспо округінің шекарасына дейін шұғыл жағдайларда көмек көрсетеді. Департаменттің екі станциясы бар. 1-станция Пфайффер Биг Сур мемлекеттік саябағының оңтүстігінде, Пост Ранчода орналасқан. 2-станция Горданың жанында орналасқан.

Білім

Биг Сурда оқушыларға екі мектеп қолжетімді. Солтүстіктегі Капитан Купер мектебі Пало Колорадо каньоны, Биг Сур ауылы, Постс және Слейтс Хот-Спрингс аймағында тұратын K–5 сыныптардың 52 оқушысына қызмет көрсетеді. Мектепке арналған жер 1962 жылы Франсис Молерамен сыйға берілді. Ол мектепті 1840 жылы Ранчо Эль-Сурды сатып алған, оның пионер атасы Хуан Б. Р. Купердің есімімен атауды талап етті. Мектепті қоғамдық мүшелер Кармель біріккен мектеп округінің көмегінсіз салды, ал мектеп аяқталғаннан кейін оны басқаруды округ өз мойнына алды. Ересек оқушылар Кармель мектептеріне автобуспен барады. Оңтүстіктегі Тынық мұхиты аңғары мектебі 1880 жылы Пласкетт отбасы құрған. Ол Пласкетт, Люция және Горда жанындағы аймақтардағы K–12 сыныптардың 22 оқушысына қызмет көрсетеді. Оқушылардың саны аз болғандықтан немесе мүлдем болмағандықтан бірнеше рет жабылып, 1950 жылдары қайта ашылды. Тынық мұхиты аңғары мектебі Биг Сур Біріккен мектеп округіндегі екі мектептің бірі. Онда оқушылар мен мұғалімдердің арақатынасы 3:1. Олар түрлі жастағы оқушылар арасында бірлесіп оқуға қатысады.

Үкімет

Аудандық деңгейде Биг Сур Монтерей округі әкімшілігінің кеңесінде Мэри Адамспен өкілдік етіледі. Калифорния штатының Ассамблеясында Биг Сур , ал АҚШ Өкілдер палатасында Биг Сур .

Әдебиетте

1962 жылы атақты Beat авторы Джек Керуак «Big Sur» романын жариялады, онда оқиға баянында бұл жер маңызды орын алады. Бұл Керуактың ең өнімді туындыларының біріне айналды. 1995 жылы көрнекті эколог Дэвид Брауэр «Адам бөлек емес: Биг Сур жағалауының фотосуреттері» атты кітап шығарды, онда Робинсон Джефферстің өлеңдері мен Биг Сур жағалауының суреттері ұсынылған. 2002 жылы қайтыс болғаннан кейін жарық көрген «Stones of the Sur» кітабында Кармел пейзаж суретшісі Морли Бэр Биг Сурдың классикалық қара-ақ суреттерін Джефферстің өлеңдерімен үйлестірді.

Фильмде

Бұл аймақтың артып келе жатқан танымалдылығы мен әсемдігі кино және телеарна жұлдыздарының, сондай-ақ продюсерлердің назарын аударды. Орсон Уэллс және оның сол кездегі әйелі Рита Хейворт 1944 жылы жағалау бойы саяхаттап жүргенде Біг Сурдағы шатырды ойсырап сатып алды. Бұл шатырда жұбайлар бір түн де өткізбеді, ал қазір сол жерде мейрамхана орналасқан. Біг Сурда көптеген танымал фильмдер түсірілді, оның ішінде Элизабет Тейлор, Ричард Бертон, Ева Мари Сент және Чарльз Бронсон ойнаған "The Sandpiper" (1965) фильмі бар. 1974 жылы түсірілген Жан Хакман мен Лив Ульман қатысқан "Зандидің қалыңдығы" фильмі де осы аймақта түсірілді. 2013 жылы Джек Керуактың "Біг Сур" романы Кейт Босворттың ойнауымен, актрисаның күйеуі Майкл Полиштің режиссерлігімен сол аттас фильмге бейімделді. 2017 жылға дейін Біг Сур аймағында 1941 жылы түсірілген "Күдік" фильмінен бастап 19 фильм түсірілді.

Музыка саласында

"California Saga: California" (1973), The Beach Boys-тің Holland альбомындағы сингл, аймақтың қатал табиғатын және оның тұрғындарының мәдениетін көрсетеді. "Going Back to Big Sur" әнін Джонни Риверс жазды, ол оны 1968 жылы "Realization" альбомында орындады. Әннің соңғы шумағы: "Болжамдасам, 1-ші тас жолмен келемін / Океан батып бара жатқан күнге сүйісқан ба? / Аспанда билейтін жұлдыздар / Сізді табиғи қуатқа бөлейді. Биг Сурға қайта ораламын / Бұл жолы, мүмкін, қалып қаламын / Қайтып келіп, ойымды жинап алам / Монтерейден оңтүстікке қарай / Сондағы сол қызбен." Buckethead-тің Colma альбомындағы "Big Sur Moon" әні осы аймақтың құрметіне арналған. Death Cab for Cutie-дің Narrow Stairs альбомындағы "Bixby Canyon Bridge" әні баяндаушының Биг Сурға сапарын және ешқашан келмейтін аянды күтуін көрсетеді. Джон Адамстың электроскрипка мен оркестрге арналған "Дхарма Биг Сурда" шығармасы 2003 жылы Лос-Анджелестегі Дисней залының ашылуына арналып жазылған. Аланнис Морисетт Big Sur әнін "өзінің барлық сұлулығымен Биг Сурға арналған жыр" ретінде 2012 жылғы Havoc and Bright Lights альбомының Target нұсқасында эксклюзивті бонус трек ретінде шығарды. Ән 2014 жылы жеке ән ретінде жарық көрді. Big Sur – ирландиялық The Thrills тобының So Much for the City (2003) альбомынан шыққан үшінші сингл.

Есептеу саласында

Apple-дің жұмыс үстеліне арналған операциялық жүйесі, macOS Big Sur, 2020 жылдың 22 маусымында WWDC-де жарияланды және осы аймақтың құрметіне аталды.