Жануарлар мен өсімдіктерді табиғатқа қайта оралту әдістері

Кіріспе

Жабайы табиғатты қорғау техникасы

Түрлерді қайта енгізу – түрлерді құлыпта ұстаудан немесе организмнің тіршілік етуі мүмкін басқа аймақтардан табиғи ортаға қасақана босату. Түрлерді қайта енгізудің мақсаты – жойылған аймаққа салауатты, генетикалық түрлі, өзін-өзі қамтамасыз ете алатын популяцияны құру немесе бар популяцияны арттыру. Қайта енгізуге болатын түрлер әдетте табиғатта қорғауға алынған немесе жойылу қаупі бар түрлер болып табылады. Дегенмен, түрді қайта енгізу зиянды жәндіктерді бақылау үшін де жасалуы мүмкін; мысалы, еліктердің саны артығын тоқтату үшін қасқырларды жабайы аймаққа қайта енгізу. Кейбір мамандар бұл процесті "қайта орналастыру" деп атайды, себебі ол бұрын жойылған жерлерге жергілікті түрлерді қайтаруды білдіреді.

Жеке тұлғаларды іздеу әдістері

Түрлерді қайта қоныстандырудың әр түрлі тәсілдері бар. Ең тиімді стратегия ағзаның биологиялық ерекшеліктеріне байланысты болады. Түрді қайта қоныстандыруды бастағандағы бірінші мәселе – жекелеген ағзаларды in situ, яғни табиғи ортадағы жабайы популяциялардан немесе ex situ, яғни мысалы, хайуанаттар бағы немесе ботаникалық бақтағы тұтқындықтан алу қажеттігін анықтау болып табылады.

Жергiлiктi жердегі көздер

Жергілікті жерде қалпына келтіру үшін көздерді табу – бұрын жойылған жаңа орынға, қолданыстағы жабайы популяциядан жекелеген организмдерді көшіруді қамтиды. Мүмкін болған жағдайда популяцияларды жергілікті жерде алу тиімді, себебі тұтқындалған популяциялардан организмдерді жабайы табиғатқа қайта енгізумен байланысты көптеген тәуекелдер бар. Қайта енгізілген популяциялардың тірі қалу және көбеюге ең жақсы мүмкіндікке ие болуын қамтамасыз ету үшін, жеке организмдер генетикалық және экологиялық жағынан қабылдаушы популяцияға ұқсас популяциялардан алынуы керек. Жергілікті жерде көздерді пайдаланудың бір мәселесі – организмдерді қай өмірлік сатыда жинау, тасымалдау және қайта енгізу қажеттігі. Мысалы, өсімдіктерді тұқым ретінде тасымалдау көбінесе тиімді, себебі олар осы сатыда транслокациядан аман қалуға жақсы мүмкіндікке ие. Дегенмен, кейбір өсімдіктерді тұқым ретінде өсіру қиын, сондықтан оларды жас немесе ересек организмдер ретінде ауыстырып отырғызу қажет болуы мүмкін. Тінді өсіру және криоконсервациялау әдістері тек бірнеше түр үшін ғана жетілдірілген. Организмдерді тұтқында, тірі коллекцияларда ұстауға болады. Тірі коллекциялар тұқымдық плазманы сақтаудан қымбат, сондықтан олар экситу көздері арқылы қол жеткізілетін организмдердің тек бір бөлігін ғана қамтамасыз ете алады. Жеке организмдер тұтқындауға генетикалық бейімделуі мүмкін, бұл көбінесе олардың репродуктивтік қабілетіне кері әсер етеді. Тұтқында өмір сүруге бейімделу организмдерді жабайы табиғатқа қайта енгізуді қиындатуы мүмкін. Сондықтан, жабайы табиғаттағы жағдайларды мүмкіндігінше көбейтуге және тұтқындағы уақытты азайтуға барынша күш жұмсау керек.

Жетістіктер мен сәтсіздіктер

Реинтродукциялық биология салыстырмалы түрде жас ғылым және осы күні де дамып келеді. Реинтродукцияның табыстылығын қатаң және жалпыға қабылданған анықтамасы жоқ, бірақ жойылу қаупі төніп тұрған таксондардың сақталу статусын бағалау үшін қолданылатын кең таралған критерийлер, мысалы, IUCN Қызыл тізімі критерийлері, реинтродукция табыстылығын бағалау үшін пайдаланылуы тиіс деп ұсынылады. Сәтті реинтродукциялық бағдарламалар ұзақ мерзімді перспективада тірі және өзін-өзі қамтамасыз ете алатын популяцияларды құруға бағытталған болуы керек. IUCN/SSC Re-introduction Specialist Group және Environment Agency 2011 жылғы «Global Re-introduction Perspectives» еңбегінде әлемнің әртүрлі аймандарынан реинтродукцияға қатысты зерттеулерді жинақтады. 184 зерттеу жұмысында омыртқасыздар, балықтар, қосмекенділер, бауырымен жорғалаушылар, құстар, сүтқоректілер және өсімдіктер сияқты түрлер қарастырылды. Барлық зерттеулердің нәтижелері мақсаттарды, табыстылық индикаторларын, жобаның тұжырымдамасын, кездескен негізгі қиындықтарды, алынған маңызды сабақтарды, жобаның табыстылығын және табысқа немесе сәтсіздікке әкелген себептерді қамтыды. Өсімдіктерге қатысты жасалған ұқсас зерттеу сирек кездесетін түрлерді қайта енгізуде жоғары табысқа қол жеткізілгенін көрсетті. Өсімдіктерді сақтау жөніндегі халықаралық орталықтың реинтродукция тізілімінен алынған мәліметтерге сәйкес, деректері бар 49 жағдайдың 92%-ында қайта енгізілген өсімдік популяциялары екі жыл бойы тірі қалды. Сібір жолбарысының саны 1940 жылдары 40 жеке данадан 2007 жылы шамамен 500-ге дейін өсті. Қазіргі таңда Сібір жолбарысының саны әлемдегі ең ірі, бөлінбеген жолбарыс популяциясын құрайды. Дегенмен, көптеген трансформациялар мен реинтродукциялар тірі қалуға қабілетті популяцияларды құруда сәтті болмады. Мысалы, Қытайда тұтқында ұсталған алып пандаларды қайта енгізу әртүрлі нәтижелерге әкелді. Тұтқындан босатылған алғашқы пандалардың барлығы реинтродукциядан кейін көп ұзамай қайтыс болды. Қазір пандаларды қайта енгізу қабілетін жақсартқандарына қарамастан, тұтқында өсірілген пандалардың жабайы туыстарымен қалай өмір сүретініне қатысты алаңдаушылықтар сақталып отыр. Реинтродукцияның сәттілігіне немесе сәтсіздігіне көптеген факторлар әсер ете алады. Жыртқыштар, тамақ, патогендер, бәсекелестер және ауа райының жағдайы реинтродукцияланған популяцияның өсуіне, тірі қалуына және көбеюіне әсер етуі мүмкін. Реинтродукцияға қатысты жануарлардың саны әлеуметтік мінез-құлқы, күтілетін жыртқыштық деңгейі және жабайы табиғаттағы тығыздығы сияқты факторларға байланысты өзгеруі керек. Тұтқында өсірілген жануарлар тұтқында немесе көшіру кезінде стресске ұшырауы мүмкін, бұл олардың иммундық жүйесін әлсіретеді. Босатылатын орынды дұрыс бағаламау түрдің орынға бейімдесе алмауына және ыңғайсыз ортаға көшуіне әкелуі мүмкін. Бұл түрдің тірі қалу мүмкіндігін төмендетеді. Олар бастапқы мекенжайды қалпына келтіру және жойылу себептерін жою осы жобалар үшін маңызды шарттар ретінде қарастырылуы және ескерілуі тиіс екенін айтады. Өкінішке орай, реинтродукциядан кейін жүргізілуі тиіс бақылау кезеңі көбінесе назардан тыс қалады.

Reintroduction biology is a relatively young discipline and continues to be a work in progress. No strict and accepted definition of reintroduction success exists, but it has been proposed that the criteria widely used to assess the conservation status of endangered taxa, such as the IUCN Red List criteria, should be used to assess reintroduction success. Successful reintroduction programs should yield viable and self sustainable populations in the long term. The IUCN/SSC Re introduction Specialist Group & Environment Agency, in their 2011 Global Re introduction Perspectives, compiled reintroduction case studies from around the world. 184 case studies were reported on a range of species which included invertebrates, fish, amphibians, reptiles, birds, mammals, and plants. Assessments from all of the studies included goals, success indicators, project summary, major difficulties faced, major lessons learned, and success of project with reasons for success or failure. A similar assessment focused solely on plants found high rates of success for rare species reintroductions. An analysis of data from the Center for Plant Conservation International Reintroduction Registry found that, for the 49 cases where data were available, 92% of the reintroduced plant populations survived two years. The Siberian tiger population has rebounded from 40 individuals in the 1940s to around 500 in 2007. The Siberian tiger population is now the largest un fragmented tiger population in the world. Yet, a high proportion of translocations and reintroductions have not been successful in establishing viable populations. For instance, in China reintroduction of captive Giant Pandas have had mixed effects. The initial pandas released from captivity all died quickly after reintroduction. Even now that they have improved their ability to reintroduce pandas, concern remains over how well the captive bred pandas will fare with their wild relatives. Many factors can attribute to the success or failure of a reintroduction. Predators, food, pathogens, competitors, and weather can all affect a reintroduced population's ability to grow, survive, and reproduce. The number of animals reintroduced in an attempt should also vary with factors such as social behavior, expected rates of predation, and density in the wild. Animals raised in captivity may experience stress during captivity or translocation, which can weaken their immune systems. Poor assessment of the release site can increase the chances that the species will reject the site and perhaps move to a less suitable environment. This can decrease the species fitness and thus decrease chances for survival. They state that restoration of the original habitat and amelioration of causes of extinction must be explored and considered as essential conditions for these projects. Unfortunately, the monitoring period that should follow reintroductions often remains neglected.

Генетикалық факторлар

Бір түр бұрын өмір сүрген жерінен жойылған жағдайда, қайта енгізілетін популяцияны құрайтын жеке жануарлар жабайы немесе тұтқындықтағы популяциялардан алынуы керек. Қайта енгізу үшін жеке тұлғаларды іздеу кезінде жергілікті бейімделу, тұтқындыққа бейімделу (ex situ сақтау үшін), инбридинг депрессиясы және аутбридинг депрессиясы мүмкіндігі, сондай-ақ бастапқы популяцияның таксономиясы, экологиясы және генетикалық әртүрлілігі ескерілуі тиіс. Егер қайта енгізілуге жоспарланған түр табиғатта сирек кездесетін болса, онда оның саны ерекше төмен болуы мүмкін, сондықтан инбридинг пен инбридинг депрессиясын болдырмау үшін сақ болу қажет. Дегенмен, географиялық қашықтық жалпы бақша тәжірибесінде дене күшінің жеткіліксіз болжаушысы екені көрсетілді. Табиғатты қорғау мекемелері тұқымдарды тасымалдау аймақтарын жасады, олар өсімдік материалдары нашар өнім бермейтіндей алысқа қанша тасымалдауға болатынын көрсетеді. Тұқымдарды тасымалдау аймақтары өсімдік өнімділігінің аймақтан аймаққа қалай өзгеретінін болжау үшін жақын орналасуын, экологиялық және климаттық жағдайларды ескереді. Castilleja levisecta-ның қайта енгізілуін зерттеуде, қайта енгізілу орнына физикалық жағынан жақын орналасқан бастапқы популяциялар далалық тәжірибеде ең нашар нәтиже көрсеткен, ал экологиялық жағдайы қайта енгізілу орнымен ең жақын болған бастапқы популяциядан алынғандар ең жақсы нәтиже көрсеткен, бұл популяцияның эволюциялық бейімделуін қайта енгізілу орнының жағдайларымен сәйкестендірудің маңыздылығын көрсетеді.

Тұтқындауға бейімделу

Кейбір реинтродукция бағдарламалары тұтқындықта ұсталған популяциялардан өсімдіктер мен жануарларды пайдаланып, қайта орналастырылған популяция құрайды. Өсімдіктер де құрғақшылыққа төзімділік, қоректік заттарға қажеттілік және тұқымның тыныштыққа түсу қажеттіліктері арқылы тұтқындықта бейімделуге қабілетті. Бейімделу деңгейі іріктеудің күшінә, генетикалық әртүрлілікке, тиімді популяция мөлшеріне және тұтқындықтағы ұрпақтар санына тікелей байланысты. Тұтқындықта таңдалған қасиеттердің көп бөлігі жабайы жағдайда тиімсіз болып келеді, сондықтан мұндай бейімделулер қайта орналастырудан кейін жарамдылықтың төмендеуіне алып келуі мүмкін. Жабайы жануарларды реинтродукциялау жобалары тұтқындықта өсірілген жануарларды пайдаланатын жобаларға қарағанда жоғары сәттілікке ие. Дегенмен, практикада тұтқындықтағы популяцияның генетикалық құндылығы төмен тұлғаларын бастапқы реинтродукциялау ұсынылады, бұл құнды тұлғаларды көшіру алдында генетикалық бағалауға мүмкіндік береді.

Генетикалық бақылау

Қайта орналастырылған популяциялардың сәтті қалыптасуы және өнімділігін максималды деңгейге жеткізуі үшін мамандар қайта орналастырылатын популяциялардың негізін қалауға лайық жекелеген тұлғаларды анықтау үшін генетикалық тесттер жүргізуі керек, сондай-ақ қайта орналастырудан кейін популяцияны мониторингтеуді жалғастыруы тиіс. Қайта орналастырудан кейін генетикалық мониторинг құралдары популяцияның саны, тиімді популяция мөлшері және популяция құрылымы сияқты мәліметтерді алуға мүмкіндік береді, сонымен қатар қайта орналастырылған популяциялар ішіндегі туыс көбейісін немесе генетикалық жағынан үйлесімді қолданыстағы популяциялармен будандасу жағдайларын анықтауға да қолданылуы мүмкін. Қайта орналастырылған популяцияның генетикалық әртүрлілігіндегі өзгерістерді қадағалау және қайта орналастыру бағдарламасының табыстылығын бағалау үшін қайта орналастырудан кейін ұзақ мерзімді генетикалық мониторинг ұсынылады. Гетерозигоздықтың жоғалтылуы сияқты қолайсыз генетикалық өзгерістер, қайта орналастырылған популяцияның сақталуы үшін популяцияны толықтыру сияқты басқару шараларының қажеттілігін көрсетеді.

Қайта енгізу жөніндегі мамандар тобы

RSG – биологиялық әртүрліліктің үнемі жалғасып жатқан және кең ауқымды жоғалуымен күресу мақсатында, биологиялық әртүрлілікті қалпына келтіруді жауапты құрал ретінде пайдаланатын мамандар желісі. Ол бұл мақсатқа салалық ғылыми ақпаратты, саясатты және тәжірибені белсенді түрде әзірлеу және насихаттау арқылы қол жеткізеді, бұл табиғи ортада жабайы популяцияларды құруға мүмкіндік береді. RSG-нің міндеті – жануарлар мен өсімдіктердің жарамды популяцияларын жабайы табиғатқа қайта орналастыруға көмектесу. Бұл міндеттің қажеттілігі, биологиялық әртүрлілікті қайта орналастырумен айналысатын мамандардың, жаһандық табиғатты қорғау қауымдастығының сұранысының артуымен және әлем бойынша қайта орналастыру жобаларының көбеюімен байланысты. Көбінесе жануарлар мен өсімдік түрлерінің саны азайып, сирек кездеседі, тіпті жабайы табиғатта жойылып кетуге жақын тұр. Популяцияларды қалпына келтіру үшін кейбір жағдайларда түрлерді белгілі бір аймаққа қайта орналастыруға болады, бұл бұрыннан бар жабайы популяциялардан көшіру арқылы немесе тұтқында өсірілген жануарларды немесе жасанды жолмен көбейтілген өсімдіктерді енгізу арқылы жүзеге асырылады.