Кіріспе
Брекция – бұрышты сындырылған минералдар немесе тау жыныстарының ірі бөлшектерінен тұратын, ұсақ түйіршікті матрицамен байланысқан тау жынысы. Бұл сөз итальян тілінен келген, онда ол "құлама" деген мағынаны білдіреді. Брекцияның пайда болу себептері әртүрлі болуы мүмкін, осыған байланысты оның түрлері аталады: шөгінді брекция, жарық немесе тектоникалық брекция, магмалық брекция, соққылық брекция және гидротермалық брекция. Мегабрекция – өте ірі тау жынысы бөлшектерінен тұратын брекция, олардың мөлшері кейде километрлерге жетеді. Олар көшкін, соққы оқиғалары немесе кальдераның құлауы салдарынан пайда болуы мүмкін.
Breccia ('/b//r//ɛ//tʃ//i//ə//, /'/b//r//ɛ//ʃ// /) is a rock composed of large angular broken fragments of minerals or rocks cemented together by a fine grained matrix. The word has its origins in the Italian language, in which it means "rubble". A breccia may have a variety of different origins, as indicated by the named types including sedimentary breccia, fault or tectonic breccia, igneous breccia, impact breccia, and hydrothermal breccia. A megabreccia is a breccia composed of very large rock fragments, sometimes kilometers across, which can be formed by landslides, impact events, or caldera collapse.
Түрлері
Брекция - цемент немесе ұсақ түйіршікті матрицамен байланысқан ірі тас сынықтарынан тұрады. Конгломерат сияқты, брекцияда да кем дегенде 30 процент шағыл өлшемді бөлшектер (2 мм-ден үлкен бөлшектер) болады, бірақ конгломераттан тас сынықтарының өткір қырлары тозбағандығымен ерекшеленеді. Бұл шағылдың бастапқы орнына өте жақын шөгіндіргенін көрсетеді, әйтпесе тасымалдау кезінде қырлары дөңгеленген болар еді. Шөгінді брекция теңіз астындағы қиыршық ағындарынан пайда болуы мүмкін. Турбидиттер шөгінді брекция ағындарының ұсақ түйірлі шеттік шөгінділері ретінде кездеседі. Карстты жер бедерінде тау жыныстарының құлауынан немесе үңгірлердің қалыптасуынан құлау брекциясы түзілуі мүмкін. Құлау брексиясы төмендегі булану қабаттарының еріуі нәтижесінде де пайда болады.
Қате
Жазылым немесе тектоникалық брекчия екі қиылысқан тау жынысы блогының бір-бірімен сырғалғандағы үйкеліс әрекетінен пайда болады. Бұл сынықтардың кейіннен минералды заттармен жер асты сулары арқылы толтырылып, бірігуі мүмкін.
Әсері
Соққылық брекшиялар астероид немесе кометаның Жерге түсуі сияқты соққы оқиғасын анықтауға мүмкіндік береді және әдетте соққы кратерлерінде табылады. Соққылық брекшия – импактиттердің бір түрі, ол ірі метеориттер немесе кометалар Жерге немесе басқа тасты планеталарға, немесе астероидтарға түскен кезде соққы кратерінің қалыптасу процесінде пайда болады. Осы типтегі брекшия кратердің төменгі жағында немесе астында, шетінде немесе кратерден сыртқа лақтырылған материалдың ішінде кездесуі мүмкін. Соққылық брекшия белгілі соққы кратерінде немесе оның маңында кездесуімен және/немесе соққы кратерінің басқа да өнімдерімен байланысты болуы мүмкін, мысалы, жарылған конустармен, соққылық шынымен, соққыға ұшыраған минералдармен және шетелдік материалмен ластанудың химиялық және изотоптық дәлелдерімен (мысалы, иридий және осмий аномалиялары). Неугрунд брекшиясы – Неугрунд соққысында пайда болған соққылық брекшияның мысалы.
Гидротермиялық
Гидротермальдық брексиялар әдетте жер қыртысының беткі қабаттарында (1 км-ден төмен) 150 және 350 °C аралығында қалыптасады, мұнда сейсмикалық немесе жанартаулық белсенділік жер астындағы терең жарықтардың бойында қуыс пайда болуына себеп болады. Бұл қуыс ыстық суды тартады, ал қуыстағы қысым төмендегенде, су күшті қайнайды. Сонымен қатар, қуыстың кенеттен ашылуы жартастардың тұрақсыздануына және жарыққа қарай құлауына әкеледі, ал сынық жартастар тас, бу және қайнаған судың араласуына түседі. Жартас сынықтары бір-бірімен және қуыс қабырғаларымен соқтығысады, нәтижесінде бұрышты сынықтар дөңгеленеді. Қайнау кезінде көмірқышқыл газы сияқты ұшпа газдар бу фазасына өтеді. Соның салдарынан сұйықтықтардың химиялық құрамы өзгереді және кен минералдары жылдам тұнбаланады. Брексияға байланысты кен орындары жиі кездеседі. Кен орындарымен байланысты брексиялардың морфологиясы, кестелі қабатты тамырлардан және артық қысымды шөгінді қабаттармен байланысты кластикалық бөгеттерден бастап, ірі масштабты интрузивті диатремалық брексияларға (брексия құбырларына) дейін, тіпті шөгінді алаптарындағы тесік қысымының нәтижесінде ғана қалыптасқан кейбір синседименттік диатремаларға дейін әртүрлі болады. Гидротермальдық брексиялар әдетте жоғары қысымды гидротермальдық сұйықтықтардың жартастарды гидрофрактінгтеуі арқылы қалыптасады. Олар эпитермальды кен ортасына тән және сарқылған кен орындарымен, мысалы, сарндармен, грейзендермен және порфирге байланысты минералданумен тығыз байланысты. Эпитермальды кен орындарынан мыс, күміс және алтын өндіріледі. Мезотермальды режимде, әлдеқайда тереңде, литостатикалық қысымдағы сұйықтықтар тау құрылысына байланысты сейсмикалық белсенділік кезінде босатылуы мүмкін. Қысымды сұйықтықтар төмен гидростатикалық қысыммен сипатталатын жер қыртысының беткі қабаттарына қарай жоғарылайды. Жолында жоғары қысымды сұйықтықтар гидрофрактінг арқылы жартастарды жарып, бұрышты in situ брексиясын құрайды. Мезотермальды режимде жартас сынықтарының дөңгеленуі сирек кездеседі, себебі қалыптасу оқиғасы қысқа. Егер қайнау орын алса, метан мен күкірттекті сутек бу фазасына өтуі мүмкін және кен тұнбалануы мүмкін. Мезотермальды кен орындарынан алтын өндіріледі. Брексия ежелгі египеттіктермен шектеулі түрде қолданылған; ең танымал мысалы – Британ мұражайындағы Тәурет құдайының мүсіні. Брексия римдіктер үшін ерекше құнды тас саналған және көбінесе маңызды қоғамдық ғимараттарда қолданылған. Breccia Oniciata сияқты көптеген мрамор түрлері брексияланған.