Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Вайоминг және Монтана штатындағы тау тізбегі, АҚШ. Калифорниядағы тау тізбегі.
Mountain range in Wyoming and Montana, United States
the mountain range in California
Бигхорн таулары (немесе) – АҚШ-тағы Вайоминг штатының солтүстігінде және Монтана штатының оңтүстігінде орналасқан тау тізбегі. Олар Роки тауларынан солтүстік-батысқа қарай созылатын тармақ болып саналады және Ұлы жазықтықта шамамен солтүстікке қарай кеңейеді. Бигхорн алқабы арқылы Батыс Роки тауларының негізгі тармағында жатқан Абсарока жотасынан бөлінеді. Жердің көп бөлігі Бигхорн ұлттық орманның құрамында орналасқан.
The Bighorn Mountains ( or ) are a mountain range in northern Wyoming and southern Montana in the United States, forming a northwest trending spur from the Rocky Mountains extending approximately northward on the Great Plains. They are separated from the Absaroka Range, which lie on the main branch of the Rockies to the west, by the Bighorn Basin. Much of the land is contained within the Bighorn National Forest.
Геология
Бигхорн таулары шамамен 70 миллион жыл бұрын басталған Ларамидтік орогенез кезінде көтерілді. Олар тау құрылысы басталар алдында қалыптасқан 2743,20 метрден астам шөгінді тау жыныстарынан тұрады: көбінесе теңіз және жағалауға жақын шөгінді қабаттар кембрийден төменгі кредаға дейін жетеді және жиі қазбаларға толы. Силур қабаттары эрозияға ұшырағандықтан, олардың орнында үзіліс байқалады. Бұл шөгінді қабаттардың астындағы граниттік тау жынысы қазір Бигхорн тауларының қырларында көрініс тапқан. Кембрийге дейінгі формацияларда 3,25 миллиард жылдық тарихы бар, әлемдегі ең көне тау жыныстары кездеседі. Көтерілістен кейін, жақын жердегі алаптарға ертедегі үшінші дәуірге тән қазбаларға бай, үлкен көлемде шөгінділер жиналды. Плейстоцен мұз дәуірінде кең ауқымды мұзжағу жүрді. Тау жотасында көптеген цирктер, U-тәрізді аңғарлар мен мұздық көлдер табылатын болса да, қазіргі уақытта белсенді қалған жалғыз мұздық – Cloud Peak шыңының шығыс беткейінде орналасқан Cloud Peak мұздығы. Геолог Н.Х. Дартон, АҚШ Геологиялық қызметінің өкілі ретінде, 1901-1905 жылдар аралығындағы далалық зерттеулер негізінде аймақтың геологиясын зерттеген алғашқы ғалымдардың бірі болды. Бигхорн аймағында кең ауқымды іздеу-барлау жұмыстары жүргізілгеніне қарамастан, құнды металдардың ірі кен орындары әліге дейін табылған жоқ. Bald Mountain City, Porcupine Creek және Big Goose Canyon-да қысқа мерзімді алтын асығу оқиғалары болды. Құнды металдардың жетіспеуі, Колорадо Роки тауларынан өзгеше, тауларда даму мен қоныстануға тосқауыл болды. Мэдисон әктас суы Дейтон қаласын жер асты суымен қамтамасыз етеді. Таулардың барлық бөлігіндегі әктас карст құрылымдарында көптеген жарықтар мен сынықтар бар, олар Tongue River үңгірі және Медицина тауының маңындағы үңгірлер сияқты кең үңгір жүйелеріне айналды. Бигхорн тауларының батыс беткейіндегі Табиғи тұзақ үңгірінде тарихқа дейінгі сүтқоректілердің көптеген қалдықтары сақталған.
The Bighorns were uplifted during the Laramide orogeny beginning approximately 70 million years ago. They consist of over 2743.20 m of sedimentary rock strata laid down before mountain building began: the predominantly marine and near shore sedimentary layers range from the Cambrian through the Lower Cretaceous, and are often rich in fossils. There is an unconformity where Silurian strata were exposed to erosion and are missing. The granite bedrock below these sedimentary layers is now exposed along the crest of the Bighorns. The precambrian formations contain some of the oldest rocks in the world, at 3.25 billion years old. Following the uplift, large volumes of sediments, rich in early Tertiary fossils, were deposited in the adjoining basins. The ice ages of the Pleistocene led to extensive glaciation. Though many cirques, U shaped valleys and glacial lakes can be found in the mountain range, the only remaining active glacier is the Cloud Peak Glacier, which is on the east slope of Cloud Peak. Geologist N. H. Darton with the U. S. Geological Survey produced one of the earliest studies of geology in the area, drawn from field research from 1901 to 1905. Despite extensive prospecting in the Bighorns, no major deposits of precious metals have been found to date. Brief gold rushes of placer deposits occurred at Bald Mountain City and Porcupine Creek, and in Big Goose Canyon. The lack of precious metals helped stave off development and settlement in the mountains, in contrast to the Colorado Rockies. The Madison limestone aquifer provides a significant source of groundwater for the town of Dayton. Limestone karst formations throughout the range contain many fissures and cracks that have developed into extensive cave systems, including Tongue River Cave, and the caves adjacent to Medicine Mountain. The Natural Trap Cave on the west slope of the Bighorns contains numerous remains of prehistoric mammals.
География
Бигхорн тауларының ең биік шыңдары Вайоминг штатында, Бигхорн ұлттық орманында орналасқан. Екі шың 13 000 футтан (3962 метрден) асады: Бу шыңы (13 175 фут (4016 м)) және Қара тіс тауы (13 005 фут (3964 м)). 12 000 футтан (3658 метрден) асатын тағы да оннан астам шың бар. Шығыс жағынан таулар жазықтан тікелей көтеріліп, 8000 футтан (2438 метрден) асатын тік рельефті көрсетеді. Жалпы алғанда, Бигхорн батыстағы көршілес тауларға қарағанда дөңгелектірек келеді. Бұлт шыңының жабайы табиғаты – шамамен 189 000 акр жерді алып жатқан, жолдары жоқ аймақтың орталық бөлігі. Бұл жабайы табиғат АҚШ Ұлттық орман қорығымен, Жерді басқару бюросының, штаттың және жеке меншік жерлермен қоршалған. Cloud Peak Wilderness-тің көп бөлігі орман шегінен жоғары орналасқан, ал оны қоршаған Ұлттық орман жерлері төмендеп, қылқан жапырақты ормандармен жабылған. Оларға АҚШ тас жолдары 14, 14A және 16 жатады. Бигхорн тауларының биіктігі ауаның конденсациясына және мол қар жаууына себеп болады, осылайша барлық жағынан құрғақ жазықтарды қоршап тұрған ылғалды оазис пайда болады. Еритін қар жаз айларында көптеген өзендерді сумен қамтамасыз етеді. Бұл аймақ Кіші Бигхорн, Тунг және Поудер өзендерінің бастауы болып табылады. Бигхорн каньоны ұлттық демалыс аймағы Бигхорн тауларының ішінде орналасқан. Оған Бигхорн өзенін бөгейтін су қоймасы – Бигхорн көлі кіреді. 2015 жылы Вайоминг штатындағы Биг Хорн тауларында күрт пайда болған үлкен "жарық" табылды. Вайоминг геологиялық қызметі бұл аймақты зерттеді және "жарық" Биг Хорн тауларының оңтүстік бөлігіндегі "көрінетін белсенді құлаудың" нәтижесі болуы мүмкін деген қорытынды жасады.
The highest peaks within the Bighorns are located in Wyoming in the Bighorn National Forest. Two peaks rise to over 13,000 ft: Cloud Peak (13,175 feet (4016 m)) and Black Tooth Mountain (13,005 feet (3964 m)). There are a dozen more that rise to over 12,000 feet (3658 m). From the east the mountains present a vertical relief of over 8,000 feet (2438 m), rising abruptly from the plains. Overall, the Bighorns are more rounded than their sister mountain ranges to the west. The Cloud Peak Wilderness is the centerpiece of a roadless block of land around 189,000 acres in size. The Wilderness is surrounded by acreage of U. S National Forest as well as Bureau of Land Management, state, and some private land. Most of the Cloud Peak Wilderness is above the tree line; the National Forest lands surrounding it are lower in elevation and covered in coniferous forests. These include U. S. Routes 14, 14A, and 16. The high elevation of the Bighorns results in condensation of air and significant yearly snowfall, creating a highland oasis of moisture towering over the otherwise arid plains that surround the range in all directions. The melting snow feeds many rivers through the summer months. The range is the location of the headwaters of the Little Bighorn, Tongue, and Powder rivers. Bighorn Canyon National Recreation Area consists of approximately within the Bighorn Mountains. It includes Bighorn Lake, a reservoir damming the Bighorn River. In 2015, a sudden, huge 'gash' was found in Wyoming's Big Horn Mountains. The Wyoming Geological Survey studied the area and determined that "The Crack" may be the result of an "apparent active landslide" in the southern end of the Big Horn Mountains.
Археология және американдық үнді тарихы
Бигхорн таулары ежелгі халықтар үшін маңызды ресурстарды қамтамасыз етті, оның ішінде өсімдіктер, көшпелі ірі жануарлар, тас паналар, киіз үй тіректері және құрал жасауға қолданылатын тас. Америка үндістерінің жолдары осы тау аймағын кесіп өтті, ал шатқалдар қыс айларында маңызды пана болды. Жоталардың жоғары жағындағы тас жануарларды ұстау орындары жаяу аңшыларға көшіп-қонып жүретін ірі жануарларды атлаттымен лақтырылатын сүмбілермен немесе садақтармен аулауға мүмкіндік берді. Солтүстік Бигхорн және Тунг өзенінің суайдыны бұрын Бигхорн алқабында және Паудер Ривер/Тунг Ривер/Кіші Бигхорн өзендерінің суайдында қыстайтын көшпелі бизон үшін маңызды жазғы жайылым болды. Оңтүстік Бигхорн, әсіресе Паудер өзенінің орталық бөлігінде, бизонның көшіп-қону жолының жанында маңызды американдық үндістер жолы орналасқан. 1811 жылы Астория экспедициясының мүшесі Вильсон Прайс Хант осы аймақта бизон тынысы соншалықты тығыз болғанын байқады, ол бірнеше шақырымға созылған "үлкен мал шаруашылығына" ұқсады. Хант осы аймақта шошон және кроу тайпаларын көрген. Бигхорнның солтүстік жағындағы Медицина Дөңгелегі – ата-бабаларымыз салған қасиетті орын, ол бүгінгі күні де американдық үндістердің рәсімдерінде қолданылады. Шошон тайпасының ата-бабалары, мүмкін, Бигхорнмен ең ұзақ байланыста болған, бұл байланыс 1000 жылға дейін созуы мүмкін. Абсарока жотасында табылған тас артефакттар Бигхорннан шыққандығы белгілі, бұл екі жота арасындағы ата-бабалардың қозғалысын көрсетеді. Апсалуке немесе Кроу тайпасы осы аймақта шамамен 300-400 жыл бұрын, бұлттан төменгі Бигхорн тауларында өсетін қасиетті темекіні тапқаннан кейін қоныстанды. Бұл Солтүстік Дакота штатындағы Дьявол көлінің жанында басталған, No Vitals есімді көшбасшының темекіні іздеу туралы аян алған көп ұрпақты саяхатты аяқтады. 1830 жылдары Кроу басшысы Арапуш оның халқының Бигхорн және басқа тау жоталарында жазды биік жайылымдарда өткізетін бигхорн қойлары мен бұғыларының көшіп-қону әдеттерінен толыққанды хабардар екенін көрсеткен сөз сөйледі. Шайен, Арапахо және Лакота тайпаларының Бигхорн аймағын пайдалануы негізінен 1800 жылдан кейінгі кезеңге жатады, олар дәстүрлі шошон және кроу аумағына еніп кірген кезде. Шайен, Арапахо және Лакота тайпаларының арасында Арапахо Роки тауларының шығыс беткейінде, Йеллоустоун өзенінен Арканзас өзеніне дейінгі аймақта, оның ішінде Бигхорн да бар, ең ұзақ тарихы бар. Шайен және Лакота тайпалары бастапқыда Ұлы жазық пен Орта батыстың өзендеріне байланысты ауыл шаруашылығымен айналысқан тайпалар болды. 1860 және 1870 жылдары Лакота тайпасы Бигхорн тауларындағы ата-бабаларының жол жүйелерін білгенін көрсетті, әсіресе Сибли шайқасы сияқты оқиғаларда.
The Bighorns provided important resources for ancestral indigenous people, including plants, migratory big game, rock shelters, tepee poles, and stone for tools. American Indian trails crisscrossed the range, while the canyons provided important winter shelters. Stone game blinds in the high country were used by pedestrian hunters to kill migratory big game animals with atlatl propelled spears or bows. The northern Bighorns and the Tongue River drainage were formerly a significant summer range for migratory bison that wintered in either the Bighorn Basin and the Powder River/Tongue River/Little Bighorn River drainages. The southern Bighorns, particularly in the Middle Fork of the Powder River, contained an important American Indian trail adjacent to a bison migration corridor. The Wilson Price Hunt expedition of Astorians noted in 1811 that the bison dung was so dense in this area that it resembled a "continuous barnyard" for several miles. Hunt noticed Shoshone and Crow Indians in the area. The Medicine Wheel on the northern end of the Bighorns is an important sacred site built by ancestral tribes that is still used in present day American Indian ceremonies. Ancestors of the Shoshone Tribe likely had the longest continuous association with the Bighorns, potentially dating back 1,000 years or more. Stone artifacts found in the Absaroka Range farther west are known to have originated in the Bighorns, suggesting ancestral movement between the two ranges. The Apsalooke or Crow tribe located in this region about 300–400 years ago after discovering the sacred tobacco plant growing in the Bighorn Mountains below Cloud Peak. This ended a multi generational sojourn that began near Devils Lake, North Dakota, where a leader named No Vitals received a vision to seek the tobacco. The Crow chief Arapooish gave a speech in the 1830s showing that his people were fully aware of the migratory behaviors of bighorn sheep and deer, which spent summer on high elevation summer range in the Bighorns and other mountain ranges. Cheyenne, Arapaho, and Lakota use of the Bighorns region mostly dates to the period after 1800, when they made incursions into traditional Shoshone and Crow territory. Of the Cheyenne, Arapaho and Lakota, the Arapaho had longest history on the east slope of the Rocky Mountains in a region spanning from the Yellowstone River to the Arkansas River, which included the Bighorns. The Cheyenne and Lakota were originally agricultural tribes based on rivers of the Great Plains and the Midwest. By the 1860s and 1870s, the Lakota showed a knowledge of the ancestral trail systems in the Bighorn Mountains, particularly in incidents like the Sibley Fight.