Юта штатындағы Ұлы Есімді-Эскаланте ұлттық ескерткіші

Кіріспе

Юта штатының Кейн және Гарфилд округтеріндегі ұлттық ескерткіш.

Гранд Стэркасе–Эскаланте ұлттық ескерткіші (GSENM) – АҚШ ұлттық ескерткіші, Юта штатының оңтүстігіндегі Гранд Стэркасе, Каипаровиц платосы және Эскаланте (Эскаланте өзені) каньондарын қорғайды. Ол 1996 жылы президент Билл Клинтонның Антикварлық заңға сәйкес 1,7 миллион акр жерді қамтиды, кейіннен 2017 жылы президенттік жарлықпен оның аумағы жартысына дейін қысқартылды, ал 2021 жылы қайта қалпына келтірілді. Бұл жер елдегі ең шалғай орналасқан аймақтардың бірі және Құрама Штаттардың құрлық бөлігінде соңғы болып картаға түсірілген. Ескерткішті Ұлттық қорғау жерлері жүйесінің бөлігі ретінде Жерді басқару бюросы (BLM) басқарады. Гранд Стэркасе–Эскаланте – BLM басқаратын алғашқы және ең ірі ұлттық ескерткіш. Келушілер орталықтары Каннонвилл, Биг Уотер, Эскаланте және Канаб қалаларында орналасқан.

География

Ескерткіш оңтүстік-батыстағы Биг Уотер, Глендейл және Канаб қалаларынан солтүстік-шығыстағы Эскаланте және Боулдер қалаларына дейін созылады. Ескерткіштің ауданы Делавэр штатынан сәл үлкен. 2017 жылдың желтоқсанында президент жарлығымен ауданы қысқартылғаннан кейін, ескерткіштің орталық бөлігі батыстан Каипаровиц платосы деп аталатын бір ұзын қыратпен, ал шығыстан қарағанда – Пятидесятимильная тауымен ерекшеленеді. Пятидесятимильная тауы Эскаланте қаласынан оңтүстік-шығысқа қарай Глен каньонындағы Колорадо өзеніне дейін созылады. Таудың шығыс беті 671 метрлік тік жар. Батыс жағы (Каипаровиц платосы) оңтүстік және батысқа қарай еңіске түсетін кең жазық. Каипаровиц формациясынан алынған көптеген үлгілер Солт-Лейк-Ситидегі Юта штатының Табиғи тарих мұражайында сақталады. Ескерткіште табылған екі кератопсид (мүйізді) динозаврды Юта геологиялық қызметі 2007 жылы таныстырды. Олар қазқанаттың қазылған жерінен бір төмен орналасқан Вахвеап формациясында табылды. Олар шамамен 80-81 миллион жыл бұрын өмір сүрген. Бұл екі қазба "Соңғы мүмкіндік" және "Неппл-Бутт" деп аталады. Олар тиісінше 2002 және 2001 жылдары табылды. Кейін екеуі де Диаблоцератопсқа жататыны анықталды. 2013 жылы Lythronax argestes деген жаңа түрдің табылуы жарияланды. Бұл Тираннозаврдан шамамен 13 миллион жылға үлкен тираннозавр, оның атауы ұрпағына өте ұқсас болғандықтан берілген. Бұл үлгіні Юта штатының Табиғи тарих мұражайында көруге болады.

Адамзат тарихы

Адамдар бұл аймаққа біздің заманымыздың 500 жылына жуық, Көкпешік жасаушы III дәуіріне дейін тұрақты түрде қоныстанған жоқ. Фримонт және Пьюэбло тайпаларының ата-бабалары осы жерде өмір сүрді; Фримонт жазықтан төмен және Эскаланте аңғарының жанында аң аулап, жинады, ал Пьюэбло тайпаларының ата-бабалары каньондарда егін өсірді. Екі топ та жүгері, бұршақ және қабақ өсіріп, шөппен жабылған үйлер салып, табиғи жартас үңгірлерін пайдаланды. Ескерткіштің ішінде бұрынғы ошақтар мен тасқа салынған суреттерді кездестіруге болады. Аймақтағы еуропалықтардың алғашқы жазбасы 1866 жылға дейін созылады, ол кезде капитан Джеймс Андрус әскер тобын Эскаланте өзенінің бастауына жетелеп әкелді. 1871 жылы Канабтан келген Джейкоб Хамблин, Джон Уэсли Пауэллдің екінші экспедициясын жабдықтауға бағыт алғанда, Эскаланте өзенін «Дерти Девил» өзені деп жаңылыстырып, каньонды бойлай өтіп кеткен алғашқы еуропалық болды. 1879 жылы Сан-Хуан экспедициясы Юта штатының оңтүстік-шығыс бұрышындағы мормондық колонияға жол тартқанда осы аймақтан өтті. Көп бөлігі зерттелмеген жолмен сапарлаған топ, ақырында Глен-Каньонды қоршап тұрған 366 метрлік құмтас жартастарға жетті. Олар көп шақырымға созылған тік жартастардың арасындағы жалғыз жарылысты тапты және оны «Тастағы тесік» деп атады. Тар, тік және тасты жарық, ақырында төменгі бөлігінде құмды беткейге, содан кейін Колорадо өзеніне дейін жетеді. Қыс кіріп келе жатқандықтан, экспедиция мүшелері кері қайтудың орнына жарық арқылы түсуге шешім қабылдады. Алты апталық еңбек еткеннен кейін, қазба жұмыстарын жүргізіп, тастарды жылжыту үшін жарылғыш заттар қолданды. Олар арқан жүйесін құрып, вагон мен малдарына арналған жол жасап, жартастан төмен түсірді. Содан кейін олар өзен арқылы келіп, екінші жағындағы Коттонвуд каньоны арқылы қайта көтерілді.

Ұлттық ескерткіш

Ұлттық ескерткіш алғаш рет 1934 жылы ұсынылған, бірақ жоба бірнеше онжылдық бойына ілгерілемеді. 1996 жылғы президенттік сайлау кампаниясының қақ бөлігінде, 18 қыркүйекте президент Билл Клинтон ұлттық ескерткіш жариялады, ол құрылған сәттен бастап дау тудырды. Декларация рәсімі Юта штатында емес, Аризона штатындағы Гранд-Каньон ұлттық паркінде өтті. Юта штатынан Демократиялық партиядан АҚШ өкілі Билл Орттон сияқты жергілікті шенеуніктер ұлттық ескерткіш мәртебесіне қарсылық білдіріп, Ежелгіліктер туралы заң мұндай үлкен аумақты белгілеуге рұқсат бере ме деп күмәнданды. Алайда, АҚШ Жоғарғы Сотының шешімдері президенттің Ежелгіліктер туралы заңға сәйкес жерді қорғау құқығын ұзақ уақыттан бері бекіткен, ал белгілеуді жоюға бағытталған бірнеше сот процесі федералдық соттар тарапынан қабылданбады. Аймақтың ескерткіш ретінде тағайындалуы Каипаровиц жазығындағы шалғай орналасқан Андалекс көмір кенішін де тоқтатты. Қоршаған ортаны қорғау ұйымдары ұзақ жылдар бойы ескерткіш аумағындағы жерлерді жабайы табиғат аймағы деп жариялауға ұмтылып келді; алайда, ескерткіш мәртебесі жабайы табиғат аймағы мәртебесімен бірдей емес, себебі ұлттық ескерткіштерде моторлы көліктер мен тау велосипедтерін пайдалануға рұқсат беріледі. Юта штатына тән ерекше даулы мәселелер бар. Юта штаты штат мәртебесін алған кезде (1896 жылы), белгілі бір жерлер мектептер мен мемлекеттік мекемелердің сенімдік қорына (SITLa, Юта штатының агенттігі) берілді, олар штаттың білім беру жүйесін қаржыландыру үшін басқарылуға тиіс болды. Бұл жерлерге ескерткіш аумағындағы, енді дамытылмауы тиіс шашыраңқы учаскелер кірді. Ескерткіш ішіндегі SITLa жерлері Конгресс қабылдаған Юта мектептері мен жерлерін алмастыру туралы 1998 жылғы заңға сәйкес, Юта штатының басқа аймақтарындағы федералды жерлерге, сондай-ақ эквивалентті минералдық құқықтарға және 50 миллион доллар ақшаға айырбасталды. Бұл заң демократтар мен республикашылар тарапынан қолдау тапты және 1998 жылдың 31 қазанында 105-335 нөмірімен жарияланды. Ең қиын мәселе – АҚШ-тың 2477 (R.S. 2477) нөміріндегі жолдарға қатысты талаптарды шешу. R.S. 2477 (1866 жылғы Тау-кен заңының 8-тармағы) былай делінген: «Мемлекеттік жерлерде, егер олар қоғамдық пайдалану үшін резервтелмеген болса, автомобиль жолдары салуға арналған құқықтар осы арқылы беріледі». Бұл заң 1976 жылғы Федералды жер саясаты және басқару туралы заңмен (FLPMA) жойылды, бірақ жою күшін жойған кездегі қолданыстағы құқықтарға байланысты болды. Даулы талаптарды шешу бойынша рәсім әлі құрылмаған, ал 1996 жылы АҚШ Конгресінің 104-ші шақырылысы Клинтон әкімшілігі әзірлеген R.S. 2477 (жолдарға қатысты ережелер) қабылдамайынша күшіне енуіне тыйым салатын заң қабылдады. Ұлттық ескерткіштегі көптеген топырақ жолдарды күтіп-ұстау және жақсарту құқығы даулы мәселе болып қалуда, округ шенеуніктері өздері талап ететін жолдарға округтік жол белгілерін орнатады және кейде талап етілген жолдарды тегістеу үшін бульдозерлерді пайдаланады, ал Жерді басқару бюросы сол жолдарды бақылауға тырысады. R.S. 2477 және ұлттық ескерткіштегі жолдарды күтіп-ұстау мәселелері бойынша штат пен федералды үкімет арасындағы сот процесі жалғасуда. 2017 жылдың 4 желтоқсанында президент Дональд Трамп ескерткіштің ауданын шамамен 47%-ға дейін қысқартуға бұйрық берді, сонымен қатар Медведь құлақтары ұлттық ескерткішінің ауданы да айтарлықтай қысқартылды. Табиғатты қорғау, балық аулау, аң аулау және активті демалыспен айналысатын ұйымдар ұлттық ескерткіштің ауданын қысқартуға қарсы сотқа шағымданып, президенттің ұлттық ескерткіштің ауданын қысқартуға заңдық құқығы жоқ екенін мәлімдеді. 2020 жылғы сайлау кезінде бұл істер әлі де қаралып жатты. Президент Джо Байден билікке келген күні Медведь құлақтары және Үлкен баспалдақ-Эскаланте ескерткіштерінің ауданын қысқартуды қарауға шақыратын жарлыққа қол қойды. 2021 жылдың 8 қазанында ол бастапқы аудандарды қалпына келтірді.

A national monument was initially proposed in 1934, but the project floundered until several decades later. It was on 18 September 1996 at the height of the 1996 presidential election campaign by President Bill Clinton, that the national monument was declared and was controversial from the moment of creation. The declaration ceremony was held at Grand Canyon National Park in Arizona, rather than in Utah. Local officials such as Democratic U. S. Representative Bill Orton from Utah objected to the designation of the national monument, questioning whether the Antiquities Act allowed such vast amounts of land to be designated. However, United States Supreme Court decisions have long established the president's discretion to protect land under the Antiquities Act, and several lawsuits filed in an effort to overturn the designation were dismissed by federal courts. The area's designation as a monument also nixed the Andalex Coal Mine that was proposed for a remote location on the Kaiparowits Plateau. Wilderness designation for the lands in the monument had long been sought by environmental groups; however, the designation of a monument is not the same as wilderness designation, as activities such as motorized vehicle and mountain bike use are allowed in National Monuments. There are contentious issues peculiar to the state of Utah. Certain plots of land were assigned when Utah became a state (in 1896) as School and Institutional Trust Lands (SITLa, a Utah state agency), to be managed to produce funds for the state school system. These lands included scattered plots in the monument that could no longer be developed. The SITLa plots within the monument were exchanged for federal lands elsewhere in Utah, plus equivalent mineral rights and $50 million cash by an act of Congress, the Utah Schools and Lands Exchange Act of 1998, supported by Democrats and Republicans, and signed into law as Public Law 105–335 on 31 October 1998. A more difficult problem is the resolution of United States Revised statute 2477 (R. S. 2477) road claims. R. S. 2477 (Section 8 of the 1866 Mining Act) states: "The right of way for the construction of highways over public lands, not reserved for public uses, is hereby granted." The statute was repealed by the Federal Land Policy and Management Act (FLPMA) of 1976, but the repeal was subject to valid existing rights. A process for resolving disputed claims has not been established, and in 1996, the 104th United States Congress passed a law that prohibited the R. S. 2477 (proposed resolution regulations) written by the Clinton Administration from taking effect without congressional approval. The right to maintain and improve the many unpaved roads in the national monument is disputed, with county officials placing county road signs on the roads they claim and occasionally applying bulldozers to grade claimed roads, while the Bureau of Land Management tries to exert control over the same roads. Litigation between the state and federal government over R. S. 2477 and road maintenance in the national monument is an ongoing issue. On December 4, 2017, President Donald Trump ordered that the monument's size be reduced by nearly 47% to , Bears Ears National Monument was significantly reduced in size at the same time. Conservation, angling, hunting, and outdoor recreation groups filed suit to block any reduction in the national monument, arguing that the president has no legal authority to materially shrink a national monument. The cases were still pending at the 2020 election. On his first day in office, President Joe Biden signed an executive order calling for a review of the reduction of the Bears Ears and Grand Staircase–Escalante monuments. On October 8, 2021, he restored the original boundaries.