Кіріспе

Сағат жасаушы – сағаттарды жасау және/немесе жөндеумен айналысатын қолөнерші. Бүгінгі таңда көбінесе сағаттар фабрикада жасалатындықтан, қазіргі сағат жасаушылардың көпшілігі тек сағаттарды жөндеумен айналысады. Заманауи сағат жасаушылар әдетте зергерлік дүкендерде, антиквариат дүкендерінде және сағаттар мен сағаттарды жөндеумен ғана айналысатын орындарда жұмыс істейді. Сағат жасаушылар сағаттарды жөндеу және жасау үшін түрлі-түрлі сағаттар мен уақыт өлшегіштердің жобаларын және нұсқауларын оқи білуі керек, олар көне сағаттардан бастап заманауи уақыт өлшегіштерге дейін өзгереді. Бұл кәсіпте ұсақ тісті дөңгелектермен және күрделі механизмдермен жиі жұмыс істеу қажет болғандықтан, жақсы моторикалық координация талап етіледі. Алғашқыда сағат жасаушылар – қолмен сағаттарды құрастыратын шеберлер болған. Қазіргі сағат жасаушылар көне, қолмен жасалған немесе жалғыз дана сағаттарды жөндеуге қатыстырылатындықтан, олардың түпкілікті шеберлердің жобалау және жасау қабілеттерінің бір бөлігі болуы керек. Білікті сағат жасаушы әдетте бастапқы бөлшегіне қол жеткізбей, сағатқа қажетті бөлшекті жобалай да, жасай да алады. Сағат жасаушылар көбінесе сағаттармен жұмыс істемейді, себебі олар үшін қажетті дағдылар мен құралдар жеткілікті түрде ерекшеленеді, сондықтан сағат жасау – жеке мамандық, ол сағатшылармен шешіледі.

Шығу тегі және ерекшеліктері

"Клоккемейкер" терминінің алғашқы қолданылуы 1390 жылға дейін соққан, яғни алғашқы механикалық сағаттар пайда болғаннан кейін шамамен бір ғасыр өткен соң айтылған. 15-шы ғасырдан бастап 17-шы ғасырға дейін сағат жасау – "шекаралық", ең жоғары техникалық деңгейдегі кәсіп саналды. Тарихи тұрғыдан алғанда, ең шебер сағатшылар ғылыми құралдарды да жасаған, себебі олар ұзақ уақыт бойы нақты механикалық аппараттарды жобалауға оқытылған жалғыз қолөнершілер болды. Мысалы, гармониканы жас неміс сағатшысы ойлап тапқан, ал оны кейін басқа сағатшы Матиас Хонер көптеп өндірген. 1800 жылға дейін сағаттар, оның барлық бөліктерімен бірге, бір шебер сағатшының шеберханасында толығымен қолмен жасалған. Осы күрделі механизмдердің мысалдарын 16-шы және 17-шы ғасырларда жасалған көптеген қабырға сағаттарында көруге болады. 19-шы ғасырда сағат бөліктерін кішкентай заводтарда жасау бастады, бірақ сағатты жобалау, құрастыру және реттеу жұмысы әлі де сағатшылардың шеберханаларында жүргізілді. 20-шы ғасырға келгенде, өзара алмастырылатын бөліктер мен стандартталған конструкциялар сағатты толығымен заводта құрастыруға мүмкіндік берді, ал сағатшылар сағаттарды жөндеуге маманданған. Германияда Нюрнберг және Аугсбург сағат жасау орталықтары болды, ал Қара Орман аймағы ағаштан жасалған көкек сағаттарына маманданған.

Гильдиялар

Сағат жасау өнері кеңіне таралып, ерекшеленіп кеткен соң, осы кәсіп үшін арнайы гильдиялар XVI ғасырда пайда болды. Лондон қаласында алғашқы гильдиялардың бірі құрылды, ол Worshipful Company of Clockmakers деп аталды; бұл топ шетелде білім алған сағатшылар Лондонда жұмыс істегеннен кейін құрылды. Гильдияға қосылу шарты – өнерді игеру және мүмкіндігінше көп тәжірибе жинақтау, сондай-ақ Blacksmiths, Stationers немесе Drapers Company сияқты басқа сауда гильдияларының біріне мүше болу. Сағатшылар сағаттарды сатып алу, сату және жөндеу үшін көптеген гильдияларда жиналатын, ал IWJG әлемдегі ең белгілілерінің бірі. Сағат жасаушылардың сапасын бақылау және стандарттарды Worshipful Company of Clockmakers гильдиясы жүзеге асырды, ол сағатшыларға кәсіптік қызмет жүргізуге лицензия берді. 18 ғасырдың соңында тұтынушылықтың өркендеуімен сағаттар, әсіресе қалта сағаттары, сәндік аксессуарлар ретінде қарастырылып, әсемдеп жасалатын болды. 1796 жылға қарай өндіріс шарына үлкен жетістікке жетіп, Лондон қаласында жылына шамамен 200 000 сағат өндірілді. Алайда, 19 ғасырдың ортасында бұл сала швейцариялық бәсекелестікке байланысты күрт төмендеді. Швейцария гугенот шеберлерінің келуінен кейін сағат жасау орталығы ретінде бекітілді, ал 19 ғасырда швейцариялық өнеркәсіп "жоғары сапалы машинамен жасалған сағаттарда әлемдік үстемдікке" қол жеткізді. Сол кездегі жетекші фирма – Варшавадан Антони Патек пен Берннен Адриен Филипп құрған Patek Philippe компаниясы болды.

Құралдар

Алғашқы сағат жасаушылар сағаттың барлық күрделі бөліктері мен дөңгелектерін қолмен, қол құралдарын пайдалана отырып жасаған. Олар жұмыстарын жеңілдету үшін арнайы құралдар ойлап тапқан. Балансты теңгеру калибры: Бұл құрылғы сағаттың дөңгелектері мен механизмдерін жасау кезінде, әсіресе тепе-теңдік дөңгелегінің теңгерімді және дөңгелек болуын қамтамасыз ету үшін қолданылған. Дөңгелектің білігі калибрге орнатылған. Индекс қол дөңгелектің жиегіне жақын жылжытылып, дөңгелек айналдырылып, жиегінің түзудігі тексерілген. Гайка/Бұранда тақтасы: Гайка тақтасы кішкентай бұрандаларға сыртқы жиектерді кесу үшін қолданылған. Онда әртүрлі өлшемдегі, әртүрлі жиектер жасауға арналған көптеген жиекті тесіктер болған. Сымның бір бөлігі тесікке салынып, жиек кесілген. Содан кейін сымның екінші ұшына бұранда басы жасалған. Жылқы: Дөңгелектерді немесе пластиналарды жасау және орнату үшін металл пішінін беру үшін қатайтылған болаттан жасалған жылқылар қолданылған. Жылқылардың көптеген түрлері болған. Бұрандаларды шешуге арналған қысқыш: Мыстан немесе болаттан жасалған бұрандаларды шешуге арналған қысқыштар сағаттың әртүрлі бөліктерінен бұрандаларды алу үшін қолданылған. Зергерлік ара: Араның пышағы тұтқаға жақын орналасқан бұранданы босату арқылы шығарылған. Ішкі кесімді бастау үшін тесік бұрғыланып, пышақ оған салынып, араға қайта бекітілген. Бұл құрылғы сағат жасаушылардың сағат тілдерінің ұштарын жөндеу үшін танымал болған. Қаптау құралы: Дөңгелектер мен тепе-теңдік дөңгелектерін біліктерге орнату үшін тік темір поршень және әртүрлі қаптамалар қолданылған. Айналу: "Айналу" – бөлшектерді өңдеу және механизмдердің дайын емес бөліктерін қалыпқа келтіру үшін қолданылатын кішкентай иілгіш токарлық станок. Қолдану кезінде құрылғы тиске бекітілген, ал жұмысшы кесу немесе жылтырату құралын бір қолымен Т-тәрізді тіреуіште ұстап, екінші қолымен иілгішті алға-артқа жылжытып, бөлшекті айналдырған. Кросс-пиенді қақтау балғасы: Құралдың жалпақ ұшы жалпы қолдану үшін, ал дөңгелек пиенді ұшы бұранда басын тегістеу үшін қолданылған. Бұл құрал темірді қақтау, бұрандалау, болатты соғу және т.б. үшін қолданылған.

Басқа қолданыстар

Сағатшы – бірнеше фильмнің аты. Деистерлер Құдайды көбінесе "сағатшы" деп атайды. Кель Ричардстың "Өлі нақтылық ісі" романындағы Ұлы сағатшы ғибадатханасы – деизмді бейнелейтін ғибадатхана. Сағат жасаушы теориясы және сағаттанушы аналогиясы жылдар бойы айтылып келген, құдайлардың болуына қатысты діни, философиялық және теологиялық көзқарастарды салыстыру арқылы түсіндіреді. 1800 және 1900 жылдары сағаттар немесе қапшық сағаттары әлеуметтік жағдайды көрсету үшін қолданылды. Олар сонымен қатар, дамып келе жатқан өнеркәсіп нарығында жұмыс уақытын реттеу сезімін қалыптастыруға көмектесті. 2004 жылы Джим Крюгер неміс баспасы Image Publishing арқылы "Сағатшы" атты комикс жазды, ол сағатшының өміріне арналған. Суретші Тони Трой 2003 жылы өзінің "Флейташы әні" Бродвей мюзиклі үшін "Сағатшы" атты иллюстрация жасады.