Кіріспе
Балық аулаудың тұрақтылығы – ұзақ мерзімді балық аулау үшін маңызды. Балық шаруашылығының тұрақтылығы туралы дәстүрлі түсінік – бұл балық популяциясы балық аулау салдарынан уақыт өте келе азаймайтындай, балықты тұрақты қарқынмен аулау. Балық шаруашылығындағы тұрақтылық, балық популяциясының динамикасы сияқты теориялық ғылымдарды, жеке балық аулау квоталары сияқты әдістер арқылы шамадан тыс балық аулаудың алдын алу, тиісті заңдар мен саясатты қолдау арқылы зиянды және заңсыз балық аулау практикасын тоқтату, қорғалатын аумақтар құру, құлдыраған балық шаруашылықтарын жаңарту, теңіз экожүйелерінен балық аулаумен байланысты барлық факторларды балық шаруашылығы экономикасына енгізу, мүдделі тараптар мен халықты біліммен қамту және тәуелсіз сертификаттау жүйелерін әзірлеу сияқты практикалық стратегиялармен үйлестіреді. Тұрақтылыққа қатысты негізгі мәселелер: шамадан тыс пайдалану және өсу немесе жаңару арқылы балық аулау қысымының күшеюі, осының салдарынан айтарлықтай өнімділік жоғалтуы; қор құрылымының әртүрлілігі мен қоршаған орта өзгерістеріне төзімділігін жоғалтуы; экожүйелер мен олардың экономикалық инфрақұрылымдарының құлдырау мен қалпына келу арасындағы циклды қайталауы, әр циклдың алдыңғысынан азырақ өнімді болуы; сондай-ақ, трофикалық тепе-теңдіктегі өзгерістер (теңіз тағамдық тізбектерін балық аулау).
A conventional idea of a sustainable fishery is that it is one that is harvested at a sustainable rate, where the fish population does not decline over time because of fishing practices. Sustainability in fisheries combines theoretical disciplines, such as the population dynamics of fisheries, with practical strategies, such as avoiding overfishing through techniques such as individual fishing quotas, curtailing destructive and illegal fishing practices by lobbying for appropriate law and policy, setting up protected areas, restoring collapsed fisheries, incorporating all externalities involved in harvesting marine ecosystems into fishery economics, educating stakeholders and the wider public, and developing independent certification programs. Some primary concerns around sustainability are that heavy fishing pressures, such as overexploitation and growth or recruitment overfishing, will result in the loss of significant potential yield; that stock structure will erode to the point where it loses diversity and resilience to environmental fluctuations; that ecosystems and their economic infrastructures will cycle between collapse and recovery; with each cycle less productive than its predecessor; and that changes will occur in the trophic balance (fishing down marine food webs).
Шолу
Әлемдік жабайы балық аулау көлемі ең жоғары деңгейге жетіп, төмендеуге бет бұрған деп саналады, ал өзен сағалары және коралл рифтері сияқты құнды орталар сынды жағдайға жеткен. Қазіргі аквакультура, немесе балық жейтін балықтарды, мысалы, лососьті өсіру мәселені шешпейді, себебі шаруашылықта өсірілген балық жегіштерге жабайы балық өнімдерімен, мысалы, тік балықтармен (forage fish) қоректендіреді. Лосось өсірудің жабайы лососьқа да елеулі кері әсері бар. Жоғары трофикалық деңгейде тұратын балықтар азық энергиясының тиімді көзі емес. 2021 жылы Тұрақты даму жөніндегі Жоғары деңгейлі саяси форумында жарияланған есепте: "2017 жылы тұрақты балық шаруашылығы әлемдік ЖІӨ-нің шамамен 0,1 пайызын құрады" делінген.
Экологиялық тұрақтылық
Балық аулаудың тұрақтылығы көбінесе балыққа назар аударады. Басқа факторлар кейде тұрақтылықтың кеңірек мәселесіне енгізіледі. Қайта жаңартылмайтын ресурстарды пайдалану толыққанды тұрақты емес. Бұл балық аулау кемелері мен қайықтары үшін дизель отынын қамтуы мүмкін, тіпті биоотынның ұзақ мерзімді тұрақтылығы туралы пікірталас та бар. Қазіргі заманғы балық аулау торлары көбінесе нейлон сияқты жасанды полиамидтерден жасалады. Синтетикалық өрілген арқандар әдетте нейлоннан, полиэстерден, полипропиленнен немесе жоғары өнімді талшықтардан, мысалы, жоғары модульді полиэтиленнен (HMPE) және арамидтен жасалады. Балық өңдеу, салқындату, қаптау, логистика сияқты салаларда энергия мен ресурстар қолданылады. Өмірлік циклді бағалау әдістемелері компоненттер мен жүйелердің тұрақтылығын бағалауға көмектеседі. Бұлар тұрақтылық мәселесінің кең ауқымының бір бөлігі болып табылады.
Ашықтан балық аулау
Ашықтан балық аулау тұрақты болуы мүмкін. Хилборнның пікірінше, ашықтан балық аулаудың шамадан тыс көлемі "қоғамдық ресурстардың тиімсіз бөлінісі" болуы мүмкін, бірақ ол міндетті түрде табиғатты қорғауға және тұрақтылыққа қауіп тудырмайды. Хилборн өнімнің төмендеуі, балық қорларының құлдырауы және балық шаруашылығының тоқырауы кезінде балық аулауға қысымды жалғастырудың басты себебі – "институционалдық қателіктер" екенін айтады. Хабберт сызықтығы (Хабберт қисығы) кит аулау саласына, сондай-ақ, осетр қорларына байланысты икра бағасын бағалау үшін қолданылған. Тағы бір мысал – Солтүстік теңіздегі треска. Балық шаруашылығы мен кен өндіруді салыстыру, қоршаған ортаға адамның тигізетін әсерінен көптеген ресурстар Хабберт сарқылу циклынан өтетінін көрсетеді.
Өрнек түрін өзгерту
Дүниежүзінің дерлік барлық континенттік жағалаулары, сондай-ақ континенттік беткейлердің кең аудандары, су асты жоталары мен теңіз таулары ауыр түптік тралдар мен дредждермен қайта-қайта сүріліп өткен. Елу жыл бойы Азия даму банкі сияқты үкіметтер мен ұйымдар балық аулау өнеркәсібін траулер флотын дамытуға ынталандырып келді. Қайта-қайта түптік тралмен аулау және дредждермен сүрілу теңіз түбіндегі мекендемелердің әртүрлілігін түбегейлі өзгертіп, олармен байланысты қауымдастықтарды күрт өзгертеді.
Экожүйелік тепе-теңдікті өзгерту
1950 жылдан бері ірі жыртқыш балықтардың 25 түрінің 90 пайызы жоғалып кетті. "Біз теңіздерімізді қалай тоздырып жатырмыз", The Sunday Times, 10 мамыр, 2009 жыл. Паули, Дэниел (2004) Балық шаруашылығы мен қорғауды қабылдастыру: су экожүйелерін басқарудың мәселелері. Төртінші дүниежүзілік балық шаруашылығы конгресі, Ванкувер, 2004 жыл.
Климаттың өзгеруі
Теңіз суының температурасының жоғарылауы және қышқылдануы су экожүйелерін түбегейлі өзгертіп жатыр. Климаттың өзгеруі балықтардың таралуын және теңіз және тұщы су түрлерінің өнімділігін өзгертеді. Бұл көптеген орталардағы тұрақты балық аулау деңгейін төмендетеді, аквамәдениетке қажетті ресурстарға, балық шаруашылығына тәуелді қауымдастықтарға және мұхиттардың көміртегіні сіңіру және сақтау қабілетіне (биологиялық сорғы) қысым түсіреді. Теңіз деңгейінің көтерілуі жағалаудағы балық аулау қауымдастықтарын қауіпке ұшыратыр, ал жауын-шашынның өзгеруі мен су пайдаланудың ішкі (тұщы су) балық шаруашылығы мен аквамәдениетке әсер етеді. Климаттың өзгеруі мұхиттардың жылынуына себеп болып, балықтар салқындатылған солтүстік суларға қашуға мәжбүр болады. Бұл осы аймақтарда тығыздыққа әкелуі мүмкін.
Мұхит ластануы
Жақында жүргізілген әлемдік мұхит денсаулығына қатысты сауалнама, мұхиттың барлық бөліктері адам қызметінің әсеріне ұшырағанын, ал 41 пайызы адамның ластау салдарынан, тым көп балық аулаудан және басқа да зиянды әрекеттерден зардап шеккенін көрсетті. Ластануды түзету оңай емес, өйткені ластану көздері кеңінен тараған және біздің экономикалық жүйелерімізге енгізілген. Біріккен Ұлттар Ұйымының Қоршаған орта жөніндегі бағдарламасы (БҰҰЖӨ) климаттың өзгеруі, ластану, жат түрлер және мұхиттардың ресурстарын тым көп пайдалану сияқты факторлардың әсерін картаға түсірді. Есепте көрсетілгендей, әлемдегі балық аулаудың негізгі аймақтарының кем дегенде 75 пайызына әсер етуі мүмкін.
Аурулар мен токсиндер
Ірі хищ балықтарда сынаптың көп мөлшері болуы мүмкін, ол нейротоксин болып табылады және ұрықтың дамуына, есте сақтауға, ой-сананың жұмысына әсер етеді, сондай-ақ дікілдеу тудыруы мүмкін.
Суландыру
Көлдер өздерінің су жиналатын алабынан су түсуге тәуелді. Кейбір аймақтарда тым көп суғару осы су түсуді күрт азайтып, судың азаюына және көлдің кішіреюіне себеп болды. Ең айқын мысалы – Арал теңізі, бұрын әлемдегі төрт үлкен көлдің бірі болған, қазір оның бұрынғы ауданының тек оннан бір бөлігін ғана құрайды.
Теңіз қорғалатын аймақтары
Теңізді қорғау стратегиялары мен әдістері, мысалы, популяциялық биология сияқты теориялық ғылымдарды, қорғалған аумақтар құру сияқты практикалық шаралармен үйлестіреді. Әр ел Теңіз қорғалған аумақтарын (ТҚА) дербес анықтайды, бірақ олар көбінесе балық аулау және басқа да қауіптерден аумақты күшейтілген қорғауды қамтиды. Теңіз мекендеушілері теңізде біркелкі таралмайды. Ең құнды экожүйелердің көп бөлігі континенттік шельфтің үстінде немесе жанындағы салыстырмалы түрде жағалауға жақын суларда орналасқан, онда күн сәулесіне толы сулар құрлықтан келген ағын немесе континенттік шеттегі көтерілулер арқасында қоректік заттарға бай болып, фотосинтезге мүмкіндік береді, бұл төменгі трофикалық деңгейлерді қуаттандырады. 1970 жылдары, балық аулауға қарағанда мұнай өндіруге байланысты себептермен, АҚШ өз құзыретін жағалаудан 12 шақырымнан 200 шақырымға дейін кеңейтті. Бұл оның аумағына үлкен шельф аймақтарын қосты. Басқа елдер де осы жолды ұстанды, ұлттық бақылауды эксклюзивті экономикалық аймаққа (ЭЭА) дейін кеңейтті. Бұл қадам балық шаруашылығын қорғауға зор әсер етті, өйткені ең өнімді теңіз экожүйелерінің көпшілігі енді ұлттық құзыретке бағынышты, бұл тиісті заңдар қабылдау арқылы осы экожүйелерді қорғауға мүмкіндік береді. Дэниел Паули теңіз қорғалған аумақтарын "балық шаруашылығының негізгі ағынына енгізіліп жатқан революциялық маңызы бар қорғау құралы" деп сипаттайды.
Балық шаруашылығының тұрақтылығы
Жылдар бойы балық шаруашылығы балық аулау саласында әлемдегі балық қорының тым жылдам азаюын болдырмау үшін маңызды рөл атқарып, өз орнын қалыптастырды. Кейде "аквакультура" деп те аталатын балық шаруашылығы, дұрыс жүргізілген жағдайда, балық өндірісінің экологиялық таза тәсілі болуы мүмкін. Балық шаруашылығы заңдар мен басқару жоспарларымен реттеледі, бұл балық популяциясын және теңіз экожүйесін құлдырататын, шамадан тыс балық аулау құбылысына ұшырауынан сақтайды. Балық шаруашылығының негізгі принципі – балықты жабық ортада өсіріп, кейіннен өскен балықты тұтынушыларға тағам ретінде сату болып табылады. Бөлек, треска және палтус – көбінесе шаруашылықта өсірілетін балық түрлерінің үшi. Балық өсіп, жүзетін орын су астындағы торлы "торлардан" жасалған жабық кеңістіктерде орналасқан. Балық шаруашылары ашық мұхитта балық ауламайтындықтан, балықтардың өмір сүретін ортасын бақылай алады. Тұрақты балық шаруашылығы тәсілдері балықтарына қауіпті химиялық заттарды, гормондарды немесе антибиотиктерді қолданбайды, бұл қоршаған теңіз ортасына және адам тұтынушыларына да пайдалы. Бұдан өзге, тұрақты балық шаруашылығы балықтарының не жейтінін бақылай алады: шаруалар балықтың диетасының салауатты және теңгерімді болуын қамтамасыз етеді. Керісінше, балық шаруашылығы саласындағы ең тұрақсыз тәжірибелердің бірі – балықшылардың балықтарды жануарлар қалдықтарынан жасалған жеммен тамақтандыруы. Балық шаруашылықтарындағы және олардың маңындағы мұхит суының сапасын сақтау шаруалардың міндеті. Торлы торлар мұхитта белгілі бір ғана кеңістікті алып жатқандықтан, балық шаруашылары қалдықтар мен басқа да қосалқы өнімдердің суды ластауына жол бермейді. Балық майынан бастап балық терісіне дейіннің барлығы жаңа өнімдерге енгізілуі мүмкін: мысалы, балық майы жануарлар мен адамдар үшін пайдалы қосымшаға айналуы мүмкін.
Заңдар мен шарттар
Теңізді қорғауға қатысты халықаралық заңдар мен шарттарға 1966 жылғы Ашық теңіздегі тірі ресурстарды балық аулау және сақтау туралы конвенция кіреді. АҚШ-тың теңізді қорғауға қатысты заңдарына 1972 жылғы Теңіз сүтқоректілерін қорғау туралы актісі, сондай-ақ Ұлттық теңіз қадаулары бағдарламасын құрған 1972 жылғы Теңізді қорғау, зерттеу және қадаулар туралы актісі кіреді. Магнусон-Стивенс балық шаруашылығын сақтау және басқару актісі.
Балық шаруашылығы мен табиғатты қорғауды үйлестіру
2004 жылы төртінші Дүниежүзілік балық шаруашылығы конгресінде Дэниел Паули: "Балық шаруашылығы ғылымы мен табиғатты қорғау биологиясы қалай үйлесуге болады?", – деп сұрады, содан кейін өзінің сұрағына жауап берді: "Бір-біріміздің ең маңызды талаптарымызды қабылдау арқылы: балық аулау әрі қарай тиімді кәсіп болып қалуы керек; және су экожүйелері мен олардың биологиялық әртүрлілігі сақталуы тиіс". Жақында пайда болған түсінік – қарым-қатынас шаруашылығы. Бұл шаруашылықтарды олардың аймағындағы тағамдық тізбекті қалпына келтіруге бағытталған басқару тәсілі. Сау тағамдық тізбекті қайта орнату нәтижесінде шаруашылық су мен ауадан қосымша заттарды автоматты түрде сүзіп, өзінің тағамдық тізбегін қамтамасыз ете алады, сондай-ақ өнімді жинау үшін жоғары таза кіріс береді. Мысалы, Испанияның оңтүстігіндегі Вета-Ла-Пальма ірі мал шаруашылығы. Қарым-қатынас шаруашылығын алғаш рет Джоэл Салатин танымал етті, ол Майкл Полланның "Омнивордың дилеммасы" (2006) кітабында және Food, Inc. мен Fresh деректі фильмдерінде кеңінен көрсетілген 220 гектарлық қарым-қатынас шаруашылығын құрды. Қарым-қатынас шаруашылығының негізгі идеясы – сау тағамдық тізбекті құруға күш салу, ал содан кейін тағамдық тізбек ауыр жұмысты өздігінен атқарады.
Жалпы мақсаттар
БҰҰ-ның Мыңжылдық Даму Мақсаттары (МДМ) 7-ші мақсатының 2-ші міндеттемесінде «биоәртүрліліктің жоғалуын азайту, 2010 жылға дейін жоғалу қарқынын едәуір төмендету» көзделеді, соның ішінде балық қорының азаюын қысқарту мақсатында балық шаруашылығын басқаруды жақсарту да қарастырылған. 2015 жылы МДМ-лар Тұрақты Даму Мақсаттарына (ТДМ) трансформацияланып, 14-ші мақсаты су астындағы өмірді сақтауға бағытталды. Оның 14.7-ші міндеттемесінде «2030 жылға қарай кішкентай аралдық дамушы мемлекеттер мен кемдамыған елдерге теңіз ресурстарын тұрақты пайдаланудан, оның ішінде балық шаруашылығын, аквамәдениетті және туризмді тұрақты басқару арқылы экономикалық пайданы ұлғайту» деп белгіленген.
Деректердің сапасы
Теңіз ресурстарын тиімді басқаруға кедергі келтіретін маңызды факторлардың бірі – жеткіліксіз деректер. Балық шаруашылығы ғалымы Мило Адкисонның (2007) пікірінше, балық шаруашылығын басқарудағы ең басты шектеу – деректердің нашар сапасы. Балық шаруашылығын басқару шешімдері көбінесе популяциялық модельдерге негізделеді, бірақ модельдердің дұрыс болуы үшін сапалы деректер қажет. Ғалымдар мен балық шаруашылығын басқарушыларға қарапайым модельдер мен жақсартылған деректер көбірек пайда келтіреді.
Есептелмеген балық аулау
Заңсыз аулаудан туындаған шығындар жылына 10-23 миллиард доллар аралығында, яғни 11-26 миллион тоннаны құрайды. Паули бұл терминді балық шаруашылығын басқару саласында қолданды, себебі балық шаруашылығы ғалымдары кейде "базалық" популяцияның нақты мөлшерін анықтай алмайды (мысалы, адамның пайдалануына дейін балық түрлерінің популяциясы қаншалықты көп болған) және осылайша өзгертілген базалық деңгеймен жұмыс істейді. Ол балық шаруашылығының күрт азайған жағдайын сарапшылардың қалай бағалағанын сипаттайды. Олар балық шаруашылығының бастапқы күйін емес, өздерінің мансабының басындағы жағдайын базалық деңгей ретінде қарастырды. Бірнеше ғасыр бұрын белгілі бір түрмен толысқан аймақтар ұзақ мерзімді төмендеуді бастан өткен болуы мүмкін, бірақ қазіргі популяцияны бағалау үшін дұрыс анықтамалық нүкте олардың ондаған жыл бұрынғы деңгейі саналады. Осылайша, экожүйелер мен түрлердің ұзақ жылдар бойындағы үлкен өзгерістері жасырынып отырады. Әр буын "табиғи" деген ұғымды қайта қарағанда, өзгерістерді сезіну қабілеті төмендейді.
Тарих
1883 жылы Лондондағы Халықаралық балық шаруашылығы көрмесінің ашылу салтанатында Томас Хаксли шамадан тыс балық аулау немесе "тұрақты тозу" ғылыми тұрғыдан мүмкін емес екенін айтты және, мүмкін, "барлық ірі теңіз балық аулау орындары шексіз" екенін мәлімдеді. Бірақ шындығында, 1883 жылға дейін теңіз балық шаруашылығының көп бөлігі құлдырап кеткен еді. АҚШ Балық комиссиясы 12 жыл бұрын Жаңа Англиядағы балық аулаудың азаю себептерін анықтау үшін құрылған болатын. Хаксли сөз сөйлеген кезде Атлантикалық палтус балық аулауы бұрыннан құлдырап, әлі қалпына келген жоқ.
Балық шаруашылығын дәстүрлі басқару
Дәстүрлі түрде балық шаруашылығын басқару және оны негіздеген ғылым "балық аулау популяцияларына ғана тікелей назар аудару және түрлердің саны мен әртүрлілігінің азаюына себеп болатын экожүйелік салдарларды ескермеу" арқылы бұрмаланған, сондай-ақ балық шаруашылығын "теңіз тіршілігіне заңды қолданушы, мәселен, иесі" деп қарау салдарынан бұрмаланған. Тарихи тұрғыдан алғанда, балық қорларын бағалаумен айналысатын ғалымдар көбінесе мемлекеттік зертханаларда жұмыс істеген және өздерінің еңбегін балық шаруашылығына қызмет ету деп санаған. Олар табиғатты қорғау мәселелерін елемеген және осы мәселелерді көтерген ғалымдар мен ғылымнан қашықтап кеткен. Бұл коммерциялық балық қорларының нашарлауына қарамастан, көптеген үкіметтер міндетті сақтау келісімдеріне қол қойған кезде де орын алды.