Кіріспе

Қоршаған ортаны қорғау немесе табиғатты сақтау мақсатында қолданылатын балық аулау әдісі. Балық аулап, қайта жіберу – демалыс балық аулауда қолданылатын тәжірибе, онда балық ұсталғаннан кейін оның жылдам өлшемдері мен салмағы алынып, кейін ауланғанын растау үшін суретке түсіріледі, содан кейін балық ілмектен босатылып, тірі күйінде суға қайтарылады. Қылшықсыз ілмектерді пайдалану арқасында балықты судан шығармай-ақ босатуға болады (көбінесе бос жіп жеткілікті). Балық аулап, қайта жіберу – адам санының өсуі, экологиялық қысымның күшеюі, балық аулау құралдары мен техникасының тиімділігінің артуы, балық аулау ережелерінің жеткіліксіздігі және оларды сақтау, сондай-ақ қоректік ортаның нашарлауы салдарынан балық қорларының жоғалуын болдырмау үшін жасалған табиғатты сақтау тәжірибесі. Спорттық балықшылар ондаған жылдар бойы балық аулап, қайта жіберуді қолданып келеді, оның ішінде қатты қысымға ұшыраған балық түрлері де бар.

Тарих

Ұлыбританияда балық аулауды тоқтату мақсатында аулау және босату тәсілі бір ғасырдан астам уақыттан бері қолданылып келеді. 20-ғасырдың соңынан бастап көптеген лосось және теңіз форелі өзендері толық немесе жартылай аулау-босату режиміне көшірілді. Шотландияда Ди өзенінде лосось, гриль және теңіз алабұғасы үшін толық аулау-босату саясаты сақталады. АҚШ-та 1952 жылы Мичиган штатында тұтқындау және босату алғаш рет басқару құралы ретінде енгізілді, мақсаты – шаруашылықта өсірілген форельді сақтау шығындарын азайту болды. Ойын-сауық үшін балық аулаушылар балықты тамаққа пайдаланбағандықтан, "өлтірмеу" аймақтарында балықты босату идеясын қабылдады. Табиғатты қорғаушылар балық қорын сақтау және шамадан тыс аулауды болдырмау үшін аулау-босатуды қолдайды. Нью-Йорктік балық аулаушы, жазушы және кинорежиссер Ли Вульф 1936 жылы "Бағалы балықты бір рет ғана аулауға болмайды" деген сөздерімен аулау-босатуды насихаттады. Батыс Йеллоустоун, Монтана штатындағы балық аулау дүкенінің иесі Дон Мартинес 1930-1940 жылдары шығыс аймағындағы балықшыларға жіберілген хабарламаларында аулау-босатуды жариялады. Австралияда аулау-босату баяу дамыды, алғашқы қолданушылар 1960 жылдары осы тәсілді қолданды, ал 1970 және 1980 жылдары кеңінен таралды. Қазір аулау-босату балық түрлерін сақтау үшін кеңінен қолданылады, тіпті үлкен, ұзақ өмір сүретін жергілікті тұщы су Мюррей балыгы және бағалы, баяу өсетін австралиялық басс сияқты осал түрлерді сақтауда маңызды рөл атқарады. Сондай-ақ, жағалаудағы Дуски Flathead және жолақты марлин сияқты бағалы балық түрлерін сақтауда да қолданылады. Ирландияда 2003 жылдан бері Атлантикалық лосось және теңіз форелі балық шаруашылығын сақтау үшін аулау-босату тәсілі қолданылуда. Көптеген балық шаруашылықтарында міндетті аулау-босату ережелері бар. Спорттық балық аулаушылар осы аймақта балық аулауды бастағаннан бері тұщы су балықтарын аулау-босату тәсілін қолданып келеді. Алайда, Атлантикалық лососьты аулау-босату үшін көптеген балықшылардың лосось аулау ресурсына деген көзқарасын өзгерту қажет болды. Балықшыларды барлық балық шаруашылықтарында аулау-босатуды қолдануға ынталандыру үшін үкімет тарапынан бірқатар шаралар қабылданды. Канадада кейбір түрлер үшін аулау-босату міндетті. Сонымен қатар, Канадада кейбір жағдайларда балықты босатуды жеңілдету және жарақат алуын азайту үшін тіксіз ілгектерді пайдалану талап етіледі. Швейцария мен Германияда аулау-босату адамгершілікке қайшы деп есептеледі және қазір тыйым салынған. Германиядағы Жануарларды қорғау заңында "ешкім жақсы себепсіз жануарға ауырсыну, азап немесе зиян келтіре алмайды" делінген. Бұл аулау-босату үшін заңдық негіз қалдырмайды, себебі оның зиянды екендігі айтылады, сондықтан жеке балық аулауға тек тамақ үшін ғана рұқсат етіледі. Сонымен қатар, егер балық ең төменгі мөлшерден үлкен болса және қорғалатын түр болмаса немесе жабық маусымда болса, оны суға қайта жіберу заңға қайшы келеді. 2011 жылы Йеллоустоун ұлттық саябағындағы Ұлттық парк қызметі балық аулау-босатуды және балық популяциясын қорғаған басқа да тәсілдерді қолдаған ондаған жылдық ережелерді кері қайтара бастады. Жергілікті балық түрлерін сақтау мақсатында Ламар өзенінің су алабында көкжаңбырлы және бұлақ көбелекттерін міндетті түрде өлтіру ережелерін енгізді және кейбір саябақ суларында қоңыр көбелектерді қоса алғанда, жергілікті емес түрлерді шектеусіз алуға және жоюға шақырды.

Техникалар

21-ші ғасырда босатылған балықтардың тірі қалу мүмкіндігін арттыру үшін ғылыми негізделген тәжірибелерді дамыту және жетілдіруге ерекше мән берілді (мысалы, Стивен Дж. Куктың зерттеулерін қараңыз). Бұл жұмыс БҰҰ ФАО-ның ойын балық аулау жөніндегі техникалық нұсқаулықтарын әзірлеуге әкелді. Тиімді ұстап-босату техникасы, балықтардың күшті баулар мен тіксіз ілгектерді пайдалану арқылы, балықтардың терісіне, қабыршағына және шырыш қабаттарына аулардың, құрғақ қолдардың және құрғақ, ыстық немесе кедір-бұдыр беттердің (балықтарды омицет инфекциясына ұшыратуы мүмкін) тигізетін зиянын болдырмау, сондай-ақ салмақ өлшеу немесе өңдеу үшін балықтарды жақтарынан немесе жеңіршелерінен ілу арқылы жақ байланыстарында және омыртқаларында зақымданудың алдын алу арқылы балықтардың ұзаққа соққысуын және өңдеу уақытын азайтады. Егер ау қолдану қажет болса, оның алдын ала ылғалданғаны және балыққа зиян келтірмейтін материалдан жасалғаны (мысалы, резеңке жабын немесе тығыз, жеңіл тор) маңызды, себебі балықтар қалыпты ауда соққанда өздерін зақымдауы мүмкін. Тіксіз ілгектерді қолдану – ұстап-босатудың маңызды аспектісі; тіксіз ілгектер жарақаттану мен өңдеу уақытын қысқартып, тірі қалу мүмкіндігін арттырады. Көп жағдайда балықтарды судан шығармай-ақ босатуға болады, ал ілгек бір қозғалыспен, мысық тырнағы немесе жетекшінің көмегімен оңай шығарылады. Тіксіз ілгектерді ірі өндірушілерден сатып алуға болады немесе стандартты ілгектерден ине мұрынды қысқышпен тікенін басып жасауға болады. Кей балықшылар тіксіз ілгектердің көп балықты қашуына себеп болады деп ойлап, олардан бас тартады. Балықпен күрескенде бауды әрқашан тартып тұруға, ілгектері жоқ жалқауларды бөлінген сақиналармен жабдықтауға және жалқауларда қайырылған ұштар немесе «Үш ұстау» стиліндегі ілгектерді пайдалану тіксіз ілгектермен ұсталған балықтардың мөлшерін тікенді ілгектермен ұсталған балықтардың мөлшерімен теңестіреді. Бұлақ алабұғасы зерттелген бір зерттеуде тіксіз ілгектер балықтың аузына ілінгенде өлім-жітім деңгейіне статистикалық тұрғыдан маңызды әсер етпегені анықталды, бірақ балық тереңірек ілінгенде тікенді ілгектермен салыстырғанда өлім-жітім деңгейін төмендеткені байқалды. Зерттеу сондай-ақ, жемді балық аулау белсенді стильде қолданылғанда, балықтардың жемді жұтуына мүмкіндік беретін пассивті стильге қарағанда, өлім-жітімнің айтарлықтай жоғары болмайтынын көрсетті. Дұрыс өңделген және әсіресе жалқау сияқты жасанды жемдермен ұсталған босатылған балықтар үшін. Жалқауға ұсталған балықтар әдетте аузынан таза ұсталады, жарақаттануды азайтады және босатуға көмектеседі. Басқа зерттеулер көрсеткендей, егер бау кесілсе және балықты ілгекті алып тастауға тырыспай босатылса, жемге ілінген балықтардың тірі қалу деңгейі төмендеуі мүмкін.

Ашылған балықтардың ауыртпалығы туралы пікірталас

Аулап босатуға қарсылар балықтың адамдардағы ауырсыну сезімімен байланысты көптеген бірдей неврологиялық құрылымдарға ие, жоғары дамыған омыртқалы жануарлар екенін айтады. Олар балықтың жүйке жүйесінің жоғары омыртқалы жануарларға ұқсас екенін және ілгек пен желімен күрескенде стресс гормондары мен қан метаболиттерінің қан химиясында жоғары деңгейде болатынын көрсететін зерттеулерге сілтеме жасайды. Балықтың аузында ауырсынуды сезінбейтіні туралы пікір Эдинбург университеті мен Рослин институтында жаңбырлы алабұғаның ерініне ара уытын және сірке қышқылын енгізу арқылы зерттелді; балықтар өздерін осы сезімнен құтылу үшін ыдыстардың қабырғалары мен еденінмен сүртеді. Бас зерттеуші Линн Снеддон: «Біздің зерттеуіміз ноцицепцияны көрсетеді және жаңбырлы алабұғадағы зиянды тітіркендірудің кері мінез-құлқы мен физиологиялық әсерлері бар екенін көрсетеді. Бұл жануарлар ауырсынуының критерийлерін толықтырады». 2014 жылғы мақалада балықтың ауырсынуды сезінетінін көрсетуге тырысқан зерттеулер сынға алынды. Вайоминг университетінің профессоры Джеймс Д. Роуз бұл химиялық сезімталдықты көрсетуі мүмкін екенін және балықта ауырсыну сезіміне қатысты дәлелдердің күмәнді екенін айтады.

Ашылған балықтардың зақымдануы мен өлімі

2005 жылы жасалған мета-зерттеулерде аулап, қайта жіберу кезіндегі орташа өлім-жітім көрсеткіші 18% болса да, түрлеріне қарай үлкен айырмашылықтар байқалды. Оклахома штатының жабайы табиғатты қорғау департаментінің зерттеуі бойынша, турнирлерде дұрыс ұсталмағандықтан және салмағы өлшенбегендіктен ауланған соң босатылған балықтардың 43 пайызы алты күн ішінде қырылыпты. Монтанада жүргізілген жаңа зерттеулерде босатылған форельдің шамамен 20 пайызы жарақаттан немесе стрестен өлгені, ал өлмейтіндерінің жарақаттары олардың тамақтану және өсу қабілетін күрт төмендетуі мүмкін екені анықталды. Соңғы зерттеулер терең теңізде ауланған балықтарды аулап, қайта жіберудің тиімді еместігін көрсетеді. Терең теңіз балықтарының көпшілігі тереңдіктен жылдам көтерілген кезде қысымның күрт өзгеруінен зардап шегеді, олардың дене физиологиясы қысым өзгерісіне осы деңгейде жылдам бейімделе алмайды. Бұл жағдай "баротравма" деп аталады. Баротравмаға ұшыраған балықтардың аузынан үлкенге ісінген жүзбек қабысы шығып тұрады, көздері дөңгелейіп, көтеріледі, сондай-ақ, көзге көрінбейтін, бірақ өте ауыр жарақаттар да болуы мүмкін. Баротравмаға ұшыраған балықтар босатылғаннан кейін ісінген жүзбек қабысының салдарынан жүзе алмайды немесе тереңге батыра алмайды. Көбінесе балықты босатар алдында жүзбек қабысын жұқа, өткір затпен тесіп, ауасын шығарып тастау әдетке айналған. Бірақ соңғы зерттеулер баротравманың және жүзбек қабысын құрғату әрекетінің екеуі де балыққа зиян екенін, терең теңізден ауланып босатылған балықтардың тірі қалу көрсеткішінің өте төмен екенін көрсетеді. Баротравма балықты кем дегенде, су бетінен төмен аулауды талап етеді. Су бетінен ауланған балықтар, мысалы, шамшық балықтар, және жағалаудан ауланған барлық балықтар бұл талапқа сай келмейді, сондықтан олар баротравмаға ұшырамайды.