Кіріспе

Балық өсіру немесе жинау

Балық шаруашылығы балық және басқа су жануарларын өсіру немесе жинау кәсіпорны, немесе көбінесе, мұндай кәсіпорын жүзеге асырылатын орынды (балық аулау алаптары) білдіреді. Коммерциялық балық шаруашылығына жабайы балық аулау және балық шаруашылықтары кіреді, олардың ішінде тұщы сулардағы (барлық уловтың шамамен 10%) және мұхиттардағы (шамамен 90%) су объектілері бар. Әлемде 500 миллионға жуық адам балық шаруашылығына экономикалық жағынан тәуелді. 2016 жылы 171 миллион тонна балық өндірілді, бірақ шамадан тыс балық аулау проблемасы күшейіп, кейбір популяциялардың қысқаруына әкеліп соқты. Балық шаруашылығының экономикалық және әлеуметтік маңыздылығын ескере отырып, оны басқарудың күрделі тәсілдері мен заңдық жүйелері қолданылады, бұл жүйелер елдер арасында кеңінен өзгешеліктерге ие. Тарихи тұрғыдан алғанда, балық шаруашылығына "кім ерте келсе, соныңқысы" принципі қолданылды, бірақ адамның шамадан тыс балық аулауы мен қоршаған орта мәселелерінен туындаған қазіргі қауіптер балық шаруашылығын реттеуді күшейтуді қажет етті, осылайша қақтығыстарды болдырмауға және балық шаруашылығындағы тиімді экономикалық қызметті арттыруға болады. Қазіргі заманғы балық шаруашылығына қатысты құқықтар көбінесе халықаралық шарттар мен жергілікті заңдардың үйлесімі арқылы белгіленеді. Балық популяциясының азаюы, теңіздің ластануы және маңызды жағалау экожүйелерінің жойылғандығы бүкіл әлемдегі маңызды балық шаруашылығындағы белгісіздікті арттырып, көптеген елдерде экономикалық және азық-түлік қауіпсіздігіне қауіп төндіреді. Бұл қиындықтар климаттың өзгеруінен туындаған мұхиттардағы өзгерістермен күрделенеді, бұл кейбір балық шаруашылықтарының аумағын кеңейтуі мүмкін, ал басқаларының тұрақтылығын күрт төмендетуі мүмкін.

Анықтамалар

FAO-ның мәлімдемесіне сәйкес, "балық шаруашылығы – балықты алуға бағытталған қызмет. Ол жабайы балықты ұстауды немесе аквамәдениет арқылы балық өсіруді қамтуы мүмкін". Ол әдетте "қатысушы адамдар, балық түрлері немесе топтары, су алабы немесе теңіз түбінің аумағы, балық аулау әдісі, қайықтар класы, қызмет мақсаты немесе аталған белгілердің комбинациясы" тұрғысынан анықталады. Анықтамаға көбінесе аймақтағы сүтқоректілер мен балық аулаушылардың тобы кіреді, соңғысы ұқсас жабдықтармен ұқсас түрлерді аулайды. Кейбір мемлекеттік және жеке ұйымдар, әсіресе ойын-сауық балық аулаумен айналысатындар, өз анықтамаларына балықшыларды ғана емес, сонымен қатар балықтың тіршілік ету ортасын және олардың балыққа тәуелділігін де қосады.

Балық деген термин

Биологияда «балық» термині өмір бойы желбезектері бар кез келген су омыртқалы жануарларды сипаттау үшін қатаң түрде қолданылады, сондай-ақ мүшелері (болған жағдайда) немесе балық қанаттары пішіндес қосымшалары бар жануарларға да қатысты қолданылуы мүмкін. Көптеген су жануарлары, әдетте «балық» деп аталатындар, осы қатаң мағынада балық емес; мысалдарға моллюскалар, сипшелер, теңіз жұлдыздары, рактер және медузалар жатады. Қатаң мағынада, барлық омыртқалы жануарлар кладистикалық тұрғыдан балық болып саналады, бірақ күнделікті тілде «балық» термині тетраподтар емес омыртқалы жануарларды ғана білдіретін парафилетикалық термин болып табылады. Бұрынғы кезде тіпті биологтар да олардың арасында ешқандай айырмашылық жасамайтын. Мысалы, 16 ғасырдың табиғат зерттеушілері көбінесе естіктерді, киттерді, қосмекенділерді, крокодилдерді, тіпті бегемоттарды, сондай-ақ көптеген теңіз омыртқасыздарын балық деп жіктеген. Балық шаруашылығында «балық» термині жиынтық термин ретінде қолданылады және моллюскаларды, қабықтылыларды және экономикалық құндылығы үшін ауланатын кез келген су жануарларын қамтиды.

Түрлері

Балық аулау арқылы балықтарды жиналатын балық шаруашылығын үш негізгі секторға бөлуге болады: коммерциялық, ойын-сауық немесе күнкөріс. Олар тұзды немесе тұщы сулы, жабайы немесе өсірілген болуы мүмкін. Мысалы, Аляскадағы лосось балық аулау, Лофотен аралдарындағы треска балық аулау, Тынық мұхитының шығысындағы тунец балық аулау, не Қытайдағы креветка шаруашылығы. Балық аулауды ірі масштабты, шағын масштабты немесе қолөнер және ойын-сауық балық аулау деп жіктеуге болады. Әлемдік балық аулау көлемінің 90%-ға жуығы мұхиттар мен теңіздерден, ішкі сулардан емес түседі. Бұл теңіз аулау 90-жылдардың ортасынан бері салыстырмалы түрде тұрақты сақталып келеді (80 мен 86 миллион тонна аралығында). Теңіз балықтарының көп бөлігі жағалауға жақын орналасқан. Бұл жағалауға жақын, салыстырмалы түрде терең емес сулардан балық аулау ашық мұхитқа қарағанда оңай болғандықтан ғана емес, сонымен қатар жағалаудың су асты өрлеуінен және құрлықтан ағып келетін судан болатын қоректік заттардың көптігіне байланысты жағалау аймағында балықтардың көптігіне байланысты. Дегенмен, ашық мұхиттарда, әсіресе теңіз төбелерінде, сондай-ақ көлдер мен өзендерде де өнімді жабайы балық шаруашылықтары бар. Балық шаруашылықтарының көп бөлігі жабайы балық шаруашылықтарынан тұрады, бірақ өсірілген балық шаруашылықтарының көлемі артып келеді. Өсіру жағалау аймақтарында, мысалы, острица шаруашылықтарында немесе лосось аквакультурасында жүргізілуі мүмкін, бірақ көбінесе балық шаруашылығы ішкі суларда, көлдерде, тоғандарда, резервуарларда және басқа да жабық кеңістіктерде жүзеге асырылады. Әлемде қанатты балықтар, моллюскалар, қабықтылылар және тікенқұйрықтар, сондай-ақ су өсімдіктері, мысалы, ламинария үшін коммерциялық балық аулау бар. Алайда, әлемдік балық аулаудың көп бөлігін өте аз ғана түрлер қамтамасыз етеді. Олардың ішінде сельдь, треска, анчоус, тунец, камбала, шабақ, кальмар, креветка, лосось, краб, омар, острица және жаңғақ бар. Соңғы төртеуден басқалары 1999 жылы әлем бойынша 1 миллион тоннадан астам аулау көлемін көрсетті, ал сельдь пен сардина бірге 1999 жылы 22 миллион тоннадан астам өнім берді. Көптеген басқа түрлер де аз көлемде ауланады.

Экономикалық маңызы

Дамушы елдерде 500 миллионнан астам адамның күнкөрісі тікелей немесе жанама түрде балық шаруашылығы мен аквамәдениетке байланысты. Балықтың шектен тыс аулануы, оның ішінде балық қорларын сақтап қалу деңгейінен асып аулау, әлемнің көптеген аймақтарында балық қорын және жұмыс орындарын азайтуда. 2014 жылы әлемдік балық шаруашылығының әлемдік ЖІӨ-ге жылына 270 миллиард АҚШ доллары көмектесетіні бағаланды, бірақ тұрақты балық аулауды толыққанды енгізу арқылы бұл көрсеткіш 50 миллиард АҚШ долларына дейін артуы мүмкін. Кәсіби және тіршілік көзі үшін балық аулаудан басқа, көптеген аймақтарда ойын-сауық (спорттық) балық аулау да танымал және экономикалық тұрғыдан маңызды.

Өндіріс

2016 жылы балық өнімінің жалпы көлемі 171 миллион тоннаға жетті, оның 88 пайызы тікелей адамдарға тағам ретінде пайдаланылды. Бұл салыстырмалы түрде тұрақты балық аулау өнімі, азайған қалдықтар және аквакультураның үздіксіз өсуінің нәтижесінде мүмкін болды. Осы өндіріс 2016 жылы жан басына шаққандағы тұтынудың рекордтық 20,3 кг деңгейіне әкелді. 1961 жылдан бері балық тұтынудың жылдық өсуі халық санының өсуінен екі есе жоғары. Аквакультураның жылдық өсімі соңғы жылдары төмендегенімен, Африка және Азия сияқты кейбір елдерде әлі де екі таңбалы үлкен өсім тіркелуде.