Кіріспе

Балық аулауды реттеу

Балық шаруашылығын басқарудың мақсаты – жаңартылатын су ресурстарынан тұрақты биологиялық, экологиялық және әлеуметтік-экономикалық пайда алу. Табиғи балық қоры жаңартылатын болып есептеледі, егер қызығушылық тудыратын организмдер (мысалы, балықтар, моллюскілер, қосмекенділер, жорғалаушылар және теңіз сүтқоректілері) жыл сайын биологиялық артық өнім беретін болса, оны тиімді басқару арқылы болашақ өнімділікті төмендетпей жинауға болады. Балық шаруашылығын басқару балық ресурстарын қорғауға бағытталған іс-шараларды қамтиды, осылайша балық шаруашылығы ғылымына сүйене отырып, тұрақты пайдалану мүмкін болады, сондай-ақ, қажет болған жағдайда, сақтық қағидасы да қолданылуы мүмкін. Қазіргі заманғы балық шаруашылығын басқаруды көбінесе белгілі бір мақсаттарға негізделген, тиісті экологиялық басқару ережелерінің мемлекеттік жүйесі және оларды іске асыру үшін басқару құралдарының жиынтығы деп атайды, бұл жүйе мониторинг, бақылау және қадағалау арқылы іске асырылады. Балық шаруашылығын басқаруға экологиялық тәсіл көбінесе тиімді және практикалық жол болып табылады. Біріккен Ұлттар Ұйымының Азық-түлік және ауыл шаруашылығы ұйымының (ФАО) мәліметінше, «балық шаруашылығын басқарудың нақты және жалпыға қабылданған анықтамасы жоқ». Дегенмен, ФАО қолданатын және көптеген жерлерде сілтеме берілетін жұмыс анықтамасы:
<blockquote>Ақпарат жинаудың, талдаудың, жоспарлаудың, консультациялардың, шешім қабылдаудың, ресурстарды бөлудің және балық шаруашылығы қызметін реттейтін ережелерді немесе қағидаларды әзірлеу мен іске асырудың біріктірілген процесі, ресурстардың тұрақты өнімділігін және балық шаруашылығының басқа да мақсаттарын қамтамасыз ету үшін, экологиялық талаптарға сәйкес келуді қамтамасыз етуге қажетті заңдарды қолданумен бірге. Саяси мақсаттар да балық шаруашылығын басқарудың осал тұсы болуы мүмкін, себебі мақсаттар бір-бірімен қақтығысуы мүмкін. Коммерциялық мақсатта маңызды балық ресурстарын пайдалану кезіндегі типовой саяси мақсаттар: Рекреациялық балық шаруашылығын басқарудағы саяси мақсаттар коммерциялық балық шаруашылығын басқарудағы мақсаттардан айтарлықтай өзгеше болуы мүмкін. Мысалы, балық аулаудың кейбір түрлерінде «аулап-босату» ережелері кең таралған. Осылайша, биологиялық өнімнің маңызы азаяды.</blockquote>

Халықаралық мақсаттар

Балық шаруашылығының мақсаттары нақты басқару ережелерімен белгіленуі керек. Көптеген елдерде балық шаруашылығын басқару ережелері 1995 жылы БҰҰ Азық-түлік және ауыл шаруашылығы ұйымы FAO сессиясында келісілген, халықаралық деңгейде келісілген, бірақ міндетті емес, Жауапты балық шаруашылығы бойынша мінез-құлық кодексіне негізделуі тиіс. Ол ұсынатын сақтық қағидасы әдетте нақты басқару ережелері арқылы іске асырылады, мысалы, ең төменгі шарықталу биомассасы, балық аулаудан болатын ең жоғары өлім-жітім көрсеткіштері және т.б. 2005 жылы Британ Колумбия университетінің Балық шаруашылығы орталығы әлемдегі ірі балық аулаушы елдердің осы Кодекске сәйкестігін жан-жақты сарапқа салды.

Аулау квоталары

Жеке ауыстырылатын квоталарды (ITQ) пайдаланатын жүйелер, сондай-ақ жеке балық аулау квотасы деп те аталады, жалпы аулау көлемін шектейді және осы балық аулаумен айналысатын балықшыларға осы квотаның үлесін бөліп береді. Балықшылар акцияларды өздері қалағандай сатып ала, сата және айырбастай алады. 2008 жылы өткізілген кең ауқымды зерттеу ITQ-ның балық шаруашылығының құлдырауына жол бермеуге және тіпті төмендеп бара жатқан балық шаруашылығын жаңғыртуға көмектесетінін көрсетті. Басқа зерттеулер ITQ-ның әлеуметтік-экономикалық жағынан теріс салдарларын, әсіресе шағын балық аулау саласында байқап отыр. Бұл салдарлардың қатарында: квоталардың азау балықшылардың қолына шоғырлануы; белсенді емес балықшылардың квоталарын басқаларға жалға беруінің көбеюі (отырып балық аулаумен айналысатын балықшылар деп аталатын құбылыс); және жағалаудағы қауымдастықтарға зиян келтіру.

Қарт аналық балықтар

Кәдімгі басқару тәсілдері ескі, баяу өсетін балықтардың санын азайтуға, жас, жылдам өсетін балықтарға көбірек орын мен ресурстар қалдыруға бағытталған. Көптеген теңіз балықтары көптеген жұмыртқа туады. Бұрынғы болжам бойынша, жас аналық балықтар жеткілікті мөлшерде тірі личинкалар туады деп есептелді. Алайда, 2005 жылғы тасбалықтар туралы зерттеулер көрсеткендей, өнімді балық шаруашылығын сақтауда үлкен, егде жастағы аналық балықтар жас балықтардан әлдеқайда маңызды. Осы егде жастағы аналық балықтардың туған личинкалары жылдам өседі, аштыққа төтеп береді және жас балықтардың балаларына қарағанда тірі қалу ықтималдығы жоғары. Егде жастағы балықтардың ролін ескермеу АҚШ-тың Батыс жағалауындағы кейбір маңызды балық шаруашылықтарының жақындағы құлдырауын түсіндіруге көмектесуі мүмкін. Кейбір популяциялардың қалпына келуіне ондаған жылдар қажет болуы мүмкін. Мұндай құлдыраудың алдын алудың бір жолы – балық аулауға тыйым салынған және балық популяциясы табиғи түрде қартайтын теңіз қорықтарын құру. Балық шаруашылығын тиімді басқару үшін 8 қағиданы тұтастай қарастыру қажет. Бірінші қағида балық қорларының шектеулілігіне және популяцияның биологиялық шектеулеріне негізделген әлеуетті өнімділікті бағалауға бағытталған. 2007 жылы жарияланған мақалада Шертцер мен Прагер басқару қатаңдатылып, жылдамдатылса, қордың биомассасы мен балық шаруашылығының өнімділігіне елеулі пайда әкелуі мүмкін екенін ұсынды. Бұл Солтүстік теңіздегі балық аулауды қабылданатын аулау диапазоны шегінде басқару бойынша жүргізілген соңғы зерттеулермен расталды, онда "қабылданатын" диапазоның жоғарғы шегінде балық аулау, төменгі шегіндегі балық аулауға қарағанда әлдеқайда қауіпті, бірақ өнімділікті 20% ғана арттырады. Сонымен қатар, жағалаудағы теңіз қорғалған аймақтарының жақын маңдағы экожүйелердің биологиялық әртүрлілігі мен тұрақтылығына оң әсер ететіні, жергілікті суларда коммерциялық мақсатта пайдаланылатын түрлердің тығыздығын, биомассасын және мөлшерін айтарлықтай арттыратыны туралы дәлелдер мен балық шаруашылығы ғалымдары мен шағын балықшылар тарапынан мойындау күшейіп келеді.

Адамдық факторлар

Балық шаруашылығын басқару – балықты емес, адамдар мен бизнесті басқару туралы. Балық шаруашылығы адамдардың іс-қимылын реттеу арқылы басқарылады. Балық шаруашылығын басқару сәтті болуы үшін балық аулаушылар мен жинаушылардың реакциясы сияқты байланысты адам факторының маңызы зор, оны түсіну қажет. Басқару ережелері мүдделі тараптарға тигізетін әсерін де ескеруі керек. Балықшылар өз отбасын асырау үшін уақытша табысқа тәуелді, дәл сол сияқты фермерлер егінге тәуелді. Кәсіби балық аулау – ұрпақтан-ұрпаққа жалғасып келе жатқан дәстүрлі кәсіп. Көптеген кәсіби балық аулаулар балық аулау өнеркәсібіне негізделген қалаларда орналасқан; реттеулердегі өзгерістер бүкіл қаланың экономикасына әсер етуі мүмкін. Балық аулау квоталарын қысқарту балықшылардың туризм саласымен бәсекелесу қабілетіне кері әсер етеді. Балық шаруашылығын тиімді басқару балық шаруашылығына қатысты барлық мүдделі тараптарды тартуды қамтиды. Бұл үшін мүдделі тараптар басқару процесіне мағыналы үлес қосуға жеткілікті мүмкіндікке ие болуы керек. Өкілеттік беру кең ауқымда қолданылады, бірақ осы контексте ол балық аулау қауымдастығының мүшелеріне ірі коммерциялық балық аулаудың, ресурстар үшін бәсекелестіктің және балық аулау қауымдастықтарына әсер ететін басқа да қауіп-қатерлердің салдарымен күресу үшін өз болашағын қалыптастыруға мүмкіндік беретін құралға сілтеме жасайды. Дегенмен, балық шаруашылығын басқару процесінде өкілеттік берудің шектері бар. Өкілеттік беру балық шаруашылығын басқаруға мемлекеттің қатысуын сақтайды және басқа мүдделі тараптар қаншалықты өкілеттік алса да, үкімет ұсынып отырған заң шығару билігі, қаржы ресурстары, білім беру және ғылыми зерттеулер болмаса, балық шаруашылығының сәтті болуы мүмкін емес.

Деректердің сапасы

Балық шаруашылығы ғалымы Мило Адкисонның пікірінше, балық шаруашылығын басқарудағы шешімдердің негізгі кемшілігі – сапалы деректердің жетіспеуі. Балық шаруашылығын басқару шешімдері көбінесе популяциялық модельдерге сүйенеді, бірақ модельдердің тиімді болуы үшін жоғары сапалы деректер қажет. Ол ғалымдар мен балық шаруашылығын басқарушыларға қарапайым модельдер мен деректерді жақсартудың көбірек пайдасы тиеді деп санайды. Қорытынды статистиканың ең сенімді көзі – БҰҰ-ның Тамақ және Ауыл шаруашылығы ұйымының Балық шаруашылығы департаменті.

Балық шаруашылығы туралы заң

Балық шаруашылығы заңнамасы – пайда болып келе жатқан және маманданып дамып жатқан құқық саласы. Ол балық шаруашылығын басқарудың түрлі тәсілдерін, соның ішінде теңіз өнімдерінің қауіпсіздігі ережелерін және аквакультура заңнамасын зерттеу мен талдауды қамтиды. Маңыздылығына қарамастан, бұл сала әлемдегі құқық мектептерінде сирек оқытылады, нәтижесінде адвокаттық қызмет пен ғылыми зерттеулер саласында үзіліс пайда болады. Балық шаруашылығына қатысты заңнама елдер арасында үлкен айырмашылықтарды көрсетеді. Балық шаруашылығы тұрғысынан, климаттың өзгеруіне ықпал ететін негізгі факторлар – су температурасының жоғарылауы, гидрологиялық циклдағы өзгерістер, қоректік заттар ағынының өзгеруі және балықтардың шағылысу және есіктік орындарының ауысуы. Бұндай факторлардың өзгеруі биологиялық ұйымның барлық деңгейлеріндегі ресурстарға – генетикалық, организм, популяция және экожүйе деңгейлеріне әсер етеді. Бұл факторлардың балық шаруашылығына тигізетін әсерін тереңірек деңгейде түсіну, балық шаруашылығы ғалымдарының түрлі салалардағы күрделі мәселесі болып қана қоймай, шешілуі қажет.

Балық аулаудың қоршаған ортаға әсері

Балық аулаудың қоршаған ортаға тигізетін әсері балық қорының жағдайы, балықты көп аулау, балық шаруашылығы және балық шаруашылығын басқару сияқты мәселелерді қамтиды. Сонымен қатар, өнеркәсіптік балық аулаудың қоршаған ортаның басқа да элементтеріне, мысалы, ілеспе улануға (қосымша аулауға) тигізетін әсері де бар. Бұл мәселелер теңізді қорғауға қатысты және балық шаруашылығы ғылымдары бағдарламаларында қарастырылады. Балық аулау түрлерге эволюциялық әсер етеді, әсіресе ең кішкентай балықты ұстау нормаларын енгізумен байланысты.

Экожүйелік балық шаруашылығы

Теңіз экологы Крис Фридтің айтуынша, балық шаруашылығы саласы ластану мен жаһандық жылынуды соңғы жылдары балық қорларының беспрецеденттік деңгейде төмендеуіне себепші факторлар ретінде көрсетеді, және былай деп жазады: "Балық қорларын қайта жаңарту – әркімнің арманы, бірақ бұл тек қана балық динамикасына әсер ететін барлық адам мен табиғи факторларды түсінген жағдайда ғана мүмкін". Балықты тым көп аулау да әсер еткен. Фрид мынаны қосты: "Балық қауымдастықтары түрлі жолдармен өзгеруі мүмкін, мысалы, егер түрдің белгілі бір мөлшердегі жекелеген өкілдері аулау нысаны болса, олардың саны азаюы мүмкін, себебі бұл хищниктер мен жемтің арақатынасына әсер етеді. Дегенмен, балық аулау – теңіз өмірінің өзгеруіне себеп болатын жалғыз фактор емес, ластану да сондай-ақ бір мысал ғана." Ешбір фактор жеке тұрмейді және экожүйенің құрауыштары әрбір факторға әртүрлі жауап береді. Традициялық, бір түрге назар аудару тәсілінен өзгеше, экожүйеге негізделген тәсіл экожүйелік қызметтер тұрғысынан ұйымдастырылған. Экожүйеге негізделген балық шаруашылығы тұжырымдары кейбір аймақтарда іске асырылды. 2007 жылы ғалымдар тобы мынадай "он қағиданы" ұсынды:
Холдық, тәуекелді ескеретін және бейімделуге дайын көзқарас сақтаңыз. Балық популяцияларында "ескі өсу" құрылымын сақтаңыз, себебі үлкен, ескі және майлы аналық балықтар ең жақсы шағылысады, бірақ олар да тым көп аулаудың құрбаны болуы мүмкін. Балық қорларының табиғи кеңістіктік құрылымын анықтап, сақтаңыз, яғни басқару шекаралары теңіздегі табиғи шекаралармен сәйкес болуы керек. Балықтардың тамақтанып, қорғанып өмір сүруі үшін теңіз түбіндегі ортаны бақылап, күтіп ұстаңыз. Кездейсоқ соққыларға төтеп бере алатын экожүйелерді сақтаңыз. Тамақ тізбегіндегі маңызды байланыстарды, соның ішінде хищниктер мен жемдік түрлерді анықтап, сақтаңыз. Экожүйедегі өзгерістерге уақыт өте келе, қысқа мерзімде де, ондаған немесе ғасырлар бойы да, соның ішінде жаһандық климаттың өзгеруіне де бейімделіңіз. Балық аулаудың нәтижесінде туындаған эволюциялық өзгерістерді ескеріңіз, себебі балық аулау үлкен, ескі балықтарды алып тастауға бейім. Барлық экологиялық теңдеулерге адамның іс-әрекетін және оның әлеуметтік-экономикалық жүйелерін қосыңыз. Конгреске баяндама (2009): Аймақтық балық шаруашылығын басқаруға экожүйелік тәсілді қолдау үшін ғылымның жағдайы. Ұлттық теңіз балық шаруашылығы қызметі, NOAA техникалық ескертпесі NMFS F/SPO 96.

Экожүйелік модельдеу бағдарламалық жасақтамасы

Ecopath, Ecosim (EwE) – экожүйелерді модельдеуге арналған бағдарламалық кешен. Ол бастапқыда Джеффри Половина жетекшілік еткен NOAA жобасы болды, кейін Британдық Колумбия университетінің Балық шаруашылығы орталығында негізгі даму алды. 2007 жылы ол NOAA-ның 200 жылдық тарихындағы он ең маңызды ғылыми жетістіктің бірі деп танылды. Сипаттамада «Ecopath әлемдік ғалымдардың күрделі теңіз экожүйелерін түсіну мүмкіндігін революцияландырды» делінген. Бұл жетістіктің артында Вилли Кристенсен, Карл Уолтерс, Дэниел Паули және басқа да балық шаруашылығы ғалымдарының жиырма жылдық еңбегі жатыр. 2010 жылғы мәлімет бойынша, 155 елде 6000 тіркелген пайдаланушы бар. Ecopath балық шаруашылығын басқаруда нақты теңіз экожүйелеріндегі күрделі байланыстарды модельдеу және визуализациялау үшін кеңінен қолданылады.

Өнер көрсету

Кейбір әлемдік балық қорларының биомассасы азайтылып жіберілді. Көптеген түрлердің биомассасы қазіргі таңда ауланатын балық мөлшерін тұрақты түрде ұстау мүмкін болмайтын деңгейге жетті. 2008 жылғы БҰҰ-ның "Жұмған миллиардтар: Балық шаруашылығы реформасының экономикалық негіздемесі" атты баяндамасына сәйкес, әлемдік балық аулау флоты тозған қорлар мен нашар балық шаруашылығы басқаруы салдарынан жыл сайын "50 миллиард АҚШ долларын" құратын экономикалық залалға ұшырайды. Дүниежүзілік банк пен БҰҰ Азық-түлік және ауыл шаруашылығы ұйымы (ФАО) бірлесіп дайындаған баяндамада, аулау көлемін өзгертпестен әлемдік балық аулау флотының жартысын жоюға болатыны айтылады. "Теңіз балық шаруашылығын басқаруды жақсарту арқылы қоғам осы 50 миллиард долларлық жылдық экономикалық залалдың маңызды бөлігін қалпына келтіре алады. Кешенді реформалар арқылы балық шаруашылығы секторы көптеген елдерде экономикалық өсудің және баламалы кәсіптерді құрудың негізіне айналуы мүмкін. Сонымен қатар, балық қорлары түріндегі елдің табиғи капиталы айтарлықтай арттырылып, балық аулаудың теңіз ортасына тигізетін кері әсері де азайтылуы мүмкін". Соңғы уақытта балық шаруашылығын басқарудағы ең айқын сәтсіздік, Атлант мұхитының солтүстік-батысындағы треска балық аулауының құлдырауына әкелген жағдайлар болды. Жақында Халықаралық тергеуші журналистер консорциумы "Теңіздерді тонау" атты журналистік зерттеулер сериясын жариялады. Бұл зерттеулер көк тунецтің қара нарығын, испан балық шаруашылығын қолдаған субсидияларды және Чили макрелінің шамадан тыс аулауын егжей-тегжейлі көрсетеді.

Тарих

Кейбір аймақтарда балық шаруашылығы жүздеген жылдар бойы нақты басқарылып келеді. Әлемдік балық және теңіз өнімдерін коммерциялық тұрғыдан пайдаланудың 80 пайыздан астамы мұхиттар мен тұщы су алаптарындағы табиғи популяциялардан өндіріледі. Мысалы, Жаңа Зеландияда шамамен 700 жылдан бері тұратын маори халқы, жеуге қажетті мөлшерден артық балық аулауға тыйым салған және алғаш ауланған балықты теңіз құдайы Таңароаға құрбандық ретінде қайтаруды қалыптастырған. 18 ғасырдан бастап Солтүстік Норвегияда балық аулауды реттеуге әрекеттер жасалды. Нәтижесінде 1816 жылы Лофотен аймағындағы балық шаруашылығы туралы заң қабылданды, ол аумақтық пайдалану құқығының қалыптасуына ықпал етті. "Балық аулау орындары жағалаудағы ең жақын балық өңдеу базасына тиесілі аймақтарға бөлінді және одан әрі кемелерге балық аулауға рұқсат етілген учаскелерге бөлінді. Балық аулау учаскелерін бөлу жергілікті басқару комитеттерінің құзырында болды, көбінесе оны жағалаудағы базаның иесі басқарды, онда балықшылар тұру және балықты кептіру үшін жалдауға мәжбүр болды". Еуропада мемлекеттік ресурстарды қорғауға негізделген балық шаруашылығын басқару идеясы салыстырмалы түрде жаңа, алғаш рет 1936 жылы Лондонда өткен бірінші Ашық теңізде балық аулау конференциясынан кейін Солтүстік Еуропа балық шаруашылығы үшін әзірленді. 1957 жылы британдық балық зерттеушілері Рэй Бевертон және Сидни Холт Солтүстік теңіздегі коммерциялық балық аулау динамикасы туралы маңызды еңбек жариялады. 1960 жылдары бұл жұмыс Солтүстік Еуропаның басқару жүйелерінің теориялық негізіне айналды. Солтүстік Америкада коммерциялық және ойын-сауық балық аулау 150 жылдан астам уақыттан бері белсенді басқарылып келеді. АҚШ-тың барлық штаттары мен Канада провинцияларында балық шаруашылығы агенттіктері бар, олардың қызметкерлері тұщы су және теңіз балық шаруашылығы үшін кең ауқымды құралдар мен процедураларды қолдана отырып, мемлекеттік, провинциялық және федералдық заңдарды іске асырады. Балық шаруашылығын басқару саласынан бірнеше жылдық үзілістен кейін Бевертон 1992 жылы Афинада өткен бірінші Дүниежүзілік балық шаруашылығы конгресінде жасаған баяндамасында бұрынғы жұмысына сын көзбен қарады. "Қолданылған балық популяцияларының динамикасы" еңбегінде ол өзінің және Сидни Холттың жұмысы өткен 30 жыл ішінде балық шаруашылығы биологтары мен менеджерлері тарапынан қате түсініліп, дұрыс пайдаланылмағаны туралы алаңдаушылығын білдірді. Дегенмен, қазіргі заманғы балық шаруашылығын басқарудың институционалдық негізі қаланды. 1996 жылы тұрақты балық аулау стандарттарын белгілеу үшін Теңіздік басқару кеңесі құрылды. 2010 жылы Аквакультураны басқару жөніндегі кеңес құрылды. Принц Чарльздың Халықаралық тұрақтылық бірлігінің, Нью-Йорктегі Қоршаған ортаны қорғау қорының және 50in10 ұйымының 2014 жылдың шілдесінде жариялаған есебінде әлемдік балық шаруашылығының әлемдік ЖІӨ-ге жылына 270 миллиард доллар үлесін қосқаны, ал тұрақты балық аулауды толыққанды жүзеге асыру арқылы бұл көрсеткіш тағы 50 миллиард долларға дейін өсе алатыны бағаланды.