Францияның Дордонь департаменті

Кіріспе

Франция департаменті, Жаңа Аквитания француз департаменті.

Дордонь (/UK//d//ɔːr/'/d//ɔɪ//n/ dorDOYN, /US//d//ɔːr/'/d//oʊ//n/ dorDOHN немесе /d//ɔːr/'/d//ɔː//n//j//ə/ dorDAWNyə; dɔʁdɔɲ;) – Францияның оңтүстік-батысындағы кең ауылдық департамент, оның әкімдік орталығы Периге қаласы. Луара аймағы мен Пиреней тауларының арасында, шамамен ортасында орналасқан. Дордонь өзенінің атымен аталып, осы өзен арқылы өтеді. Бұл аймақ ежелгі Перигор графтығымен шамамен сәйкес келеді. 2023 жылғы қаңтарда Дордонь департаментінің халқы 412 807 адамды құрады.

Тарих

Перигор аймағы ежелгі кельт-галлиялық тайпалар мекендеген кезден бастау алады. Бастапқыда бұл аймақта төрт ру тұрған. Гауль тілінде "төрт ру" деген сөз "Петрокор" дегенді білдіреді, содан аймақ Ле Перигор графтығы деп аталды. Оның тұрғындары перигординдер (немесе перигординдер) деп аталды, ал Дордоньде төрт Перигор бар. Перигор Верт (Жасыл Перигор), оның негізгі қаласы Нонтрон, көптеген өзендер мен ағыстармен кесілген аймақтағы жасыл аңғарлардан тұрады. Перигор Бланк (Ақ Перигор), департаменттің астанасы Перигудің маңында орналасқан, әктас жазықтары, кең аңғарлары мен шалғындары бар аймақ. Перигор Пурпре (Көктемгі Перигор), астанасы Бержерак қаласы, шарап өндіретін аймақ. Перигор Нуар (Қара Перигор) Сарлаттың әкімшілік орталығын қоршап, Везер және Дордонь аңғарларына қарайды, ал атын жақын маңдағы емен мен қарағай ормандарынан алған. Петрокорлар Франциядағы римдіктерге қарсы қарсылық көрсетті. Бірнеше ірі орындарда галло-рим дәуірінің іздері сақталған: Перигудегі (бұрынғы Весон) алып қираған мұнара мен ареналар, Перигор мұражайының археологиялық жинағы, Монкареттегі вилланың қалдықтары және Вильтурейктегі Ла Ригале қамалындағы римдік мұнара. Дордоньдегі ең алғашқы cluzeaux (жер үстінде немесе астындағы жасалма үңгірлер) кездеседі. Бұл жер астындағы паналау орындары мен күзетшілердің үйлері бүкіл жергілікті халықты баспаналай алатын болған. Юлий Цезарьдың айтуынша, галлдар қарсылық көрсеткен кезде осы үңгірлерге тығылған. 1152 жылы Элеонора Аквитанская қайтадан үйленгеннен кейін Гиен провинциясы Плантагенеттер тұсында ағылшын тажына өткен соң, Перигор ағылшын билігіне қарады. Франция және Англия монархияларының ықпалы шекарасында орналасқандықтан, ол 1453 жылы Жүз жылдық соғыс аяқталғанға дейін үш жүз жылдан астам соғыс кезінде екі династия арасында ауытқып келді. Графтық аймақ қирады, бұл оның сыртқы келбетін қалыптастырды. XV ғасырдың соңы мен XVI ғасырдың басында Дордонь жағалауындағы Кастильон жазығында қалалық сәулет дамыды. Перигу, Бержерак және Сарлат қалаларында әдемі готикалық және Ренессанс стиліндегі үйлер салынды. Ауылда ақсүйектер 1200-ден астам сарайлар, үйлер мен шағын сарайлар салды. Алайда, XVI ғасырдың екінші жартысында аймақта соғыс болғанда, шабуылдар, тонау және Діни соғыстардың өрттері зорлық-зомбылықтың шыңына жетті, бұл ішінара Перигорға бағытталды. Ол кезде Бержерак Ла-Рошельмен бірге гугеноттардың ең күшті бекіністерінің бірі болды. Осы соғыстардан кейін Генрих Наварраның феоды Перигор таққа қайта оралды және француз ұлтының әртүрлі саяси өзгерістерінен, революциядан бастап француз қарсыласының қараңғы күндеріне дейін зардап шекті. Бұл аймақпен бірнеше маңызды әдеби тұлғалар байланысты: Арно Даниэль, Бертран де Борн, Мишель де Монтень, Этьен де Ла Боэти, Брантом, Фенелон, Мэн де Биран, Эжен Ле Руа және Андре Моруа; сондай-ақ Тальеран, Сент-Экзюпери және Бирон. Перигор аймағында қамалдардан, шатолардан, шіркеулерден, бастидалардан және үңгір қамалдардан басқа, көптеген көне ауылдар сақталған. Олардың базар залдары, көгершіндер, бори (тастан жасалған шатырлар), шіркеулер, аббатханалар және қамалдары бар. Сент-Леон-сюр-Везер, Коннезак, Сент-Жан-де-Кол, Ла-Рок-Гагеак және басқа да көптеген маңызды және визуалды қызықты сәулет үлгілері бар. Перигу немесе Бержерактың ескі кварталдары қалпына келтіріліп, жаяу жүргіншілер аймағына айналдырылды. Брантоме, Иссигеак, Эймет және Мареуил сияқты бірқатар шағын қалалар қазіргі заманның өзгерістеріне төтеп берді. Осыған байланысты Сарлат пен оның Қара Перигор аймағын ерекше атап өту керек. Дордонь - француз революциясы кезінде 1790 жылы 4 наурызда құрылған 83 департаменттердің бірі. Ол Перигордың бұрынғы провинциясынан, Перигор графтығынан құрылды. Оның шекаралары кейінгі онжылдықтарда өзгеріп отырады. 1793 жылы Бойссуй, Кубже, Женис, Пайзак, Сент-Сир-ле-Шампан, Сент-Месмин, Салагнак, Савиньяк, Сент-Три және Тейло коммуналары Коррезеден Дордоньяға көшірілді. 1794 жылы Дордонья Каваркты Лот-и-Гароннаға берді. Кейінірек 1794 жылы (сол кездегі республикалық күнтізбе бойынша келесі жылы болса да) Дордонь Шаренте-Инфериордан Паркульді алды. 1819 жылы қалпына келтіруден кейін Бонрепос коммунасы жойылып, оған іргелес Суйлак коммунасымен біріктірілді. 1870 жылы Франция Пруссияға қарсы соғыс жариялағаннан кейін болған трагикалық оқиғаға куә болды. Ален де Монес есімді жас аристократ 16 тамызда департаменттің солтүстік-батыс аймағындағы О-Фае ауылының қоғамдық алаңында 300-800 адамдық топтың қатысуымен қатыгездықпен азаптап, өртеді. Оқиғаның егжей-тегжейі қорқынышты, бірақ нақты емес: көшбасшылардың мас болғандары белгілі. Сонымен қатар, оқиға бұқаралық білім беру енгізілгенге дейін болғандықтан, куәгерлердің көпшілігі көргендерін жазғысы келмеген немесе жаза алмаған. Бірақ белгілі бір кезде құрбан өлді, содан кейін сотталу нәтижесінде төрт адам кінәлі деп танылды және 1885 жылдың 13 ақпанында сол қоғамдық алаңда гильотинмен жазаланды. Құрбан соғысқа қатысты жаман хабарды жауды қолдайтын сияқты жеткізген деген болжам бар, бірақ кейіннен оның патриоттық қасиеттері күмәнсіз екені анықталды. Сонымен қатар, халық оның "Республика гүлденсін!" деп айқай салғанда наразылық білдірген, өйткені сол кездегі патриоттық ауыл тұрғындары париждік революционерлер жойғалы жатқан императорлық режимді бағалады. Бұл оқиғаны тарихшы Ален Корбин және басқалар зерттеді.

The county of Périgord dates back to when the area was inhabited by ancient celtic Gaulish tribes. It was originally home to four tribes, and since "four tribes" in the Gaulish language is "Petrocore", the area eventually became known as the county of Le Périgord. Its inhabitants became known as the Périgordins (or Périgourdins), and there are four Périgords in the Dordogne. Périgord Vert (Green Périgord), with its main town of Nontron, consists of verdant valleys in a region crossed by many rivers and streams. Périgord Blanc (White Périgord), situated around the department's capital of Périgueux, is a region of limestone plateaux, wide valleys, and meadows. Périgord Pourpre (Purple Périgord) with its capital of Bergerac, is a wine region. Périgord Noir (Black Périgord) surrounding the administrative center of Sarlat, overlooks the valleys of the Vézère and the Dordogne, and takes its name from the nearby oak and pine forests. The Petrocores took part in the resistance against the Roman occupation of France. Concentrated in a few major sites are the vestiges of the Gallo Roman period – the gigantic ruined tower and arenas in Périgueux (formerly Vesone), the Périgord museum's archaeological collections, villa remains in Montcaret, and the Roman tower of La Rigale Castle in Villetoureix. The earliest cluzeaux (artificial caves either above or below ground) can be found throughout the Dordogne. These subterranean refuges and lookout huts were large enough to shelter entire local populations. According to Julius Caesar, the Gauls took refuge in these caves during the resistance. After Guienne province was transferred to the English Crown under the Plantagenets following the remarriage of Eleanor of Aquitaine in 1152, Perigord was transferred to English suzerainty. Being situated at the boundaries of influence of the monarchies of France and England, it oscillated between the two dynasties for more than three hundred years of struggle until the end of the Hundred Years' War in 1453. The county was torn apart, which modeled its physiognomy. During the calmer periods of the late 15th and early 16th centuries, the Castillon plain on the banks of the Dordogne saw developments in urban architecture. Fine Gothic and Renaissance residences were constructed in Périgueux, Bergerac, and Sarlat. In the countryside, the nobility erected the majority of more than 1200 chateaux, manors and country houses. In the second half of the 16th century, however, as war waged in the region, attacks, pillaging, and fires of the Wars of Religion reached a pinnacle of violence, which was partly focused on Périgord. At the time, Bergerac was one of the most powerful Huguenot strongholds, along with La Rochelle. Following these wars, Périgord, fief of Henry of Navarre, was to return to the Crown for good and would continue to suffer from the various political changes of the French nation, from the Revolution to the dark days of the French Resistance. Associated with the region are several important literary figures: Arnaut Daniel, Bertran de Born, Michel de Montaigne, Étienne de La Boétie, Brantôme, Fenelon, Maine de Biran, Eugene Le Roy, and André Maurois; as well as Talleyrand, Saint Exupéry and Biron. In addition to its castles, chateaux, churches, bastides, and cave fortresses, the Périgord region has preserved a number of ancient villages which retain their market halls, dovecotes, bories (stone huts), churches, abbeys, and castles. Saint Léon sur Vézère, Connezac, Saint Jean de Côle, La Roque Gageac, and many others contain important and visually interesting architectural examples. The old quarters of Périgueux or Bergerac have been restored and developed into pedestrian areas. A number of small towns, such as Brantôme, Issigeac, Eymet and Mareuil, have withstood the changes of modern times. A special mention should be made in this respect to Sarlat and its Black Périgord area. Dordogne is one of the original 83 departments created on 4 March 1790 during the French Revolution. It was created from the former province of Périgord, the county of Périgord. Its borders continued to change over subsequent decades. In 1793 the communes of Boisseuilh, Coubjours, Génis, Payzac, Saint Cyr les Champagnes, Saint Mesmin, Salagnac, Savignac, Saint Trié and Teillots were transferred from Corrèze to Dordogne. In 1794 Dordogne ceded Cavarc to Lot et Garonne. Later in 1794 (albeit during the subsequent year under the Republican Calendar in use at the time), Dordogne gained Parcoul from Charente Inférieure. Following the restoration, in 1819, the commune of Bonrepos was suppressed and merged with the adjacent commune of Souillac in Lot. In 1870 the region was witness to the tragic Hautefaye incident, which occurred shortly after France's declaration of war against Prussia. A young aristocrat named Alain de Monéys was brutally tortured and then burned alive, by a crowd of between 300 and 800 people on 16 August in a public square in the village of Hautefaye in the north west region of the department. Details of the incident are gruesome, but remain unclear: the leading participants appear to have been drunk. Additionally, since the incident occurred prior to the introduction of mass education, most of the witnesses would have been unable (and possibly unwilling) to write down what they had seen. But at some stage the victim died, and following a trial four individuals identified as culpable were in turn condemned to die by guillotine. The sentence was carried out in the same public square on 13 February 1885. It was suggested that the victim had reported some (bad) news regarding the ongoing war in a way that implied support for the enemy, although subsequently it became clear that his patriotic credentials were beyond reproach. It was also suggested that the mob had been antagonized when he called out, "Vive la République!" (Long live the republic) at a time when the patriotic villagers valued the imperial regime, which Parisian revolutionaries were in the process of destroying. This incident has been studied by historian Alain Corbin, among others.

География

Департамент Nouvelle Aquitaine аймағының құрамына кіреді және Haute Vienne, Corrèze, Lot, Lot et Garonne, Gironde, Charente Maritime және Charente департаменттерімен шектеседі. Дордонь Францияның материктік бөлігіндегі үшінші ең ірі департамент болып табылады. Жалпы аумағы бойынша ол Кипрден үлкен, ал Кабо-Вердеден кіші.

Демография

1851 жылы халық санағы бойынша халық саны 505 789 адамды құрады. Содан кейін 1975 жылы халық саны 373 000-ға дейін азайды. Бұл, ауыл шаруашылығындағы өзгерістер мен көбірек қалаланған аймақтардағы жоғары өнеркәсіптік жалақының тартымдылығы салдарынан көптеген ауылдық аймақтарда байқалған ұзақ мерзімді халық азаюын көрсетеді. 1975 жылдан 2010 жылға дейін халық саны қайта өсіп, 415 000-ға жетті.