Кіріспе
Францияның бұрынғы аймағы Аквитания (/UK/, /æ//k//w//ᵻ/'/t//eɪ//n/, /US/'/æ//k//w//ᵻ//t//eɪ//n/, akitɛn; ; ; Poitevin Saintongeais: Aguiéne), ежелгі Гвиенна немесе Гвиенна, Францияның оңтүстік-батысындағы тарихи аймақ және бұрынғы әкімшілік аймақ. 2016 жылдың 1 қаңтарынан бастап ол Nouvelle Aquitaine әкімшілік аймағының құрамына кірді. Ол Францияның оңтүстік-батыс бөлігінде, Атлант мұхиты мен Испаниямен шекаралас Пиреней тауларының арасында орналасқан. Тарихының көп бөлігінде Бордо маңызды порты және әкімшілік орталығы болды. Ол Дордонь, Лот-э-Гаронна, Атлантикалық Пиреней, Ландес және Жиронда департаменттерінен тұрады. Галлия Аквитания римдіктердің ежелгі заманда құрған жері, ал орта ғасырларда Аквитания патшалық және герцогтік ретінде белгілі болды, оның шекаралары жиі өзгеріп тұрды.
Aquitaine (/UK/,/æ//k//w//ᵻ/'/t//eɪ//n/, /US/'/æ//k//w//ᵻ//t//eɪ//n/, akitɛn; ; ; Poitevin Saintongeais: Aguiéne), archaic Guyenne or Guienne , is a historical region of Southwestern France and a former administrative region. Since 1 January 2016 it has been part of the administrative region of Nouvelle Aquitaine. It is situated in the southwest corner of metropolitan France, along the Atlantic Ocean and the Pyrenees mountain range on the border with Spain; for most of its written history Bordeaux has been a vital port and administrative centre. It is composed of the five departments of Dordogne, Lot et Garonne, Pyrénées Atlantiques, Landes and Gironde. Gallia Aquitania was established by the Romans in ancient times and in the Middle Ages, Aquitaine was a kingdom and a duchy, whose boundaries fluctuated considerably.
Ежелгі тарих
Тарихи халықтардың, әсіресе Перигорда, адам қонысының іздері бар, бірақ оңтүстік-батыстағы ең ерте куәландырылған тұрғындары – аквитандықтар болды, олар кельт халқы деп есептелмейді, бірақ ибериялықтарға жақын (Галлия Аквитанияны қараңыз). Көне заманда бұл аймақта түрлі тілдер мен диалекттер қолданылғанмен, тарихи-римдік кезеңге дейінгі Аквитанияның басым тілі баск тілінің ерте түрі болған деп саналады. Бұл римдіктер жазған түрлі аквитандық есімдер мен сөздер арқылы дәлелденеді, олар қазір баск тілінде оңай оқылады. Бұл аквитан тілі (протобаск тілі) бұрын әлдеқайда кеңірек таралған васкон тілдер тобының қалдығы ма, әлде ол Аквитания/баск аймағымен ғана шектелген бе, белгісіз. Аквитания тілінің маңыздылығының бір себебі – баск тілі Батыс Еуропадағы соңғы сақталған үнді-еуропалық емес тіл және ол айналасындағы тілдерге, соның ішінде испан тіліне және аздау дәрежеде француз тіліне әсер еткен. Алғашқы Аквитания (тұрғындарының атымен аталған) Цезарь Галлияны бағындырған кезде Гаронна өзені, Пиреней және Атлант мұхитымен шектелген аймақты қамтыды. Атауы латын тілінен шыққан 'aqua' сөзінен туындауы мүмкін, мүмкін "Aquae Augustae", "Aquae Tarbellicae" қалаларынан немесе жай ғана "Aquis" (Дакс, қазіргі баск тілінде Akize) немесе жалпы географиялық ерекшелік ретінде. Августтың римдік билігі кезінде, 27 жылдан бастап Аквитания провинциясы солтүстікке қарай Луара өзеніне дейін кеңейтілді, осылайша Гароннаның оңтүстігіндегі көне аквитандықтармен бірге нағыз галл тайпаларын да қамтыды (салыстырыңыз Novempopulania және Гаскония) бір аймақта. 392 жылы Рим империясының провинциялары қайта құрылып, Аквитания Прима (солтүстік-шығыс), Аквитания Секунда (орталық) және Аквитания Терция, көбінесе оңтүстік-батыста Novempopulania деп белгілі болды.
Ерте орта ғасырлар
Ерте орта ғасырлардағы Аквитания туралы мәліметтер дәл емес, бірақ көптеген алабұдындар болды. Визиготтар Галлияға foederati ретінде шақырылып, империядағы мәртебелерін заңдастырды. Ақырында олар оңтүстік-батыс Галлиядағы іс жүзіндегі билеушілер ретінде орнықты, себебі орталық Рим билігі құлдырады. Визиготтар Тулузаны астана етіп алды, бірақ Аквитаниядағы билігі әлсіз болды. 507 жылы Вуйе шайқасында франктардан жеңілгеннен кейін олар оңтүстікке, Испанияға қуылды. Римдік Аквитания Терция Новемпопулания ретінде өз орнында қалды, онда басктарды (васкондар/васкондар, ағылшын тілінде гаскондар) бақылауға герцог тағайындалды. Бұл герцогтар орталық франк билігінен шалқалап, кейде Пиренейдің оңтүстігіндегі туыстарымен тығыз байланыста тәуелсіз билеушілер ретінде билік етті. 660 жылы Аквитания/Васконияның тәуелсіз мемлекетінің негізін Аквитания герцогы Феликс қалады, ол Тулузадан шыққан магнат (потенте), мүмкін галло-римдік текті. Меровингтерге номиналды бағынуына қарамастан, жаңа Аквитаниялық мемлекеттің этникалық құрамы франк емес, Гароннаның солтүстігіндегі галло-римдік және негізгі қалаларда, ал Гароннаның оңтүстігінде басктар басым болды. Біріккен Баск Аквитаниясы Ұлы Одо билігінде гүлденді. 721 жылы аквитандық герцог Тулузада Омейяд әскерлерін (сарациндерді) жеңді, бірақ 732 (немесе 733, Роджер Коллинздің айтуынша) Абдул Рахман әл-Гафики басқарған Омейяд экспедициясы Одоны Бордоның жанында жеңіп, Пуатьеге дейін тонады. Ододан франк Карл Мартелге адалдық серт беру талап етілді. Баск аквитандық өзін-өзі басқару уақытша тоқтатылды, 768 жылы Вайфер өлтірілгеннен кейін толықтай аяқталды. 781 жылы Карл Ұлы өзінің ұлы Людовикті Аквитанияның патшасы етіп жариялады, ол Аквитания герцогтігі мен Васкония герцогтігін қамтитын мемлекетпен биледі. Ол түрлі баск (гаскон) көтерілістерін басты, тіпті Пиренейден кейін Памплона жерлеріне шапты, Гасконияны қиратып, Пиренейдің оңтүстігіндегі Васконияда да билігін орнатуға тырысты. Өмірбаяндық мәліметтерге сәйкес, ол қалағандарына қол жеткізді және Памплонада түндегеннен кейін, қайтып келе жатқанда әскері Ронсеводе шабуылға ұшырады, бірақ Пиреней асуларында мүжілді. Сегуин (Сихимин), Бордо графы және Васкония герцогы, Карл Ұлының өлімінен кейін франк орталық билігінен оқшаулануға тырысқандай болды. Жаңа император Людовик ІІ оны қызметінен алып тастады, бұл басктарды көтеріліске итерді. Патша өз кезегінде әскерін аумаққа жіберіп, екі жорықта олардың бағынуын алды және герцогты өлтірді, ал оның отбасы Пиренейді кесіп өтіп, франк билігіне қарсы көтерілістерді жалғастырды. 824 жылы Ронсево шайқасы қайтадан болды, онда Аквитанияның жаңа патшасы Пепин жіберген Васкония герцогтігінің франк вассалдары, графтар Аэблус пен Азнар Иниго Ариста мен Бану Касидің біріккен күштерімен тұтқынға алынды. Пепин қайтыс болғанға дейін император Людовик 832 жылы жаңа патшаны тағайындады, өзінің ұлы Карл Шалы, ал аквитандық ақсүйектер Пепин ІІ-ні патша етіп сайлады. Патшалықты бақылау үшін бұл күрес Карлдың, әкесіне және Каролингтер билігіне адал, және Пепин ІІ-нің, баск және аквитандық ақсүйектердің қолдауына көбірек сүйенген арасындағы соғысқа әкелді.
Ерте орта ғасырлардағы этникалық құрам
507 жылы Воуилле шайқасынан кейін франктар оңтүстік Галлияны ерте басып алғанмен, Луарадан оңтүстікке қарай франктардың ықпалы әлсіз болды, онда гот және галло-рим құқығы басымдық құрды және шағын франк қоныстары пайда болды. Аз болса да, Альбиге, Каркассон (Септимания шекарасында), Тулуза, Прованс және Төменгі Рона (соңғы екеуі Аквитанияда емес) сияқты аймақтарда франк халқы мен ақсүйектер қоныстанды. Дагоберт I патша қайтыс болғаннан кейін, Луарадан оңтүстікке қарайғы Меровингтер билігі көбінесе формалды болды, ал нақты билік автономды аймақтық басшылар мен графтардың қолында болды. Франктар 8-ғасырға қарай басым галло-рим мәдениетіне сіңіп кеткен болуы мүмкін, бірақ олардың есімдері, мысалы Одо, билеуші топтар арасында кеңінен қолданылды. Дегенмен, Тулуза шайқасында Аквитания герцогы Одо аквитандықтар мен франктардан құралған әскерге басшылық еткені айтылады. Ал франктар басктармен араласпады, өздерінің жеке жолдарын ұстанды. Мұсылман шабуылына дейін және одан кейін басктар Аквитанияны (Тулузаға дейін созылған) және Васконияны бағындыруға жасалған франктардың әрекеттеріне қарсы тұрғаны туралы көптеген деректерде кездеседі, бұл басктардың үстемдік етпегенімен, бірақ айқын маңызға ие екенін көрсетеді. Тарихи жазбалар олардың Аквитанияда әскери мақсатта герцогтың әскерінің негізгі күші ретінде орналасқанын көрсетеді. 8-ғасырдың ортасында "римдіктер" Аквитания қалаларында франктардан өзгеше өмір сүргені айтылады.
Верден келісімінен кейінгі Аквитания
843 жылғы Верден шартынан кейін, Пепин II жеңіліске ұшырағаннан және Карл Шалының қазасынан соң Аквитания корольдігі (Батыс Франция құрамына енген) маңызсыз болып, Аквитания королі атағы тек қана формалды мәнге ие болды. 1058 жылы Васкония (Гаскония) герцогтігі мен Аквитания герцогы Вильгельм VIII билігі астында бірікті. "Аквитания герцогы" атағын Пуатье графтары 10-шы мен 12-ші ғасырларда ұстады.
Аквитания ағылшынша
1137 жылы Аквитания Францияға қарады, Аквитания герцогинясы Элеонора Франция королі Людовик VII-ге үйленген кезде, бірақ олардың некесі 1152 жылы жойылды. Элеонораның жаңа күйеуі 1154 жылы Англия королі Генрих II болғанда, аймақ ағылшын иелігіне өтті және Анжу империясының маңызды бөлігіне айналды. Аквитания 1453 жылғы Жүз жылдық соғыс аяқталғанға дейін ағылшын билігінде болды, содан кейін Францияға қосылды. Англия патшалары үш жүз жыл бойы осы аймақты басқарған кезде Аквитания мен Англия арасындағы байланыс күшейді, Францияның оңтүстік-батысында өндірілген көптеген шараптар Лондонға, Саутгемптонға және басқа ағылшын порттарына экспортталды. Шындығында, Лондонға шарап және басқа өнімдердің экспорттық саудасы соншалықты өркендегендіктен, Жүз жылдық соғыс басталған кезде Аквитаниядан түскен табыс ағылшын патшасының жылдық кірісінің басты көзіне айналды.
Жүз жылдық соғыс аяқталғаннан кейін
Бұл аймақ 16 және 17 ғасырларда француз католиктерінен қуғынға ұшыраған протестант гугеноттарының бекінісі болды. Гугеноттар кардинал Ришелье басқарған күштерге қарсы ағылшын тәжіне көмек сұрады. 13 ғасырдан Француз революциясына дейін Аквитания көбінесе Гвиенна деп белгілі болды.
Демография
Аквитанияның 3 150 890 тұрғыны бар, бұл Францияның жалпы халқының 6% құрайды. Аквитания аймағы Франциядағы халық саны бойынша 6-шы орында тұр.