Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
қазіргі заманғы аймақ
the modern region
Франш-Конте (/UK/, /f//r//ɒ̃//ʃ// //k//ɒ̃/'/t//eɪ/, /US// // //k//oʊ//n/'/ /; fʁɑ̃ʃ kɔ̃te; Frainc Comtou: Fraintche Comtè; ; Freigrafschaft; lang es; all) – Францияның шығысындағы мәдени және тарихи аймақ. Ол қазіргі Doubs, Jura, Haute Saône және Territoire de Belfort департаменттерінен құралған. 2021 жылы оның халқы 1 179 601 адамды құрады. 1956 жылдан 2015 жылға дейін Франш-Конте Францияның әкімшілік аймағы болды. 2016 жылдың 1 қаңтарынан бастап ол Бургундия-Франш-Конте жаңа аймағының құрамына кірді. Аймақ Франш-Конте-де-Бургундия (Бургундияның еркін графтығы) атымен аталады, ол XV ғасырда Бургундия аймағынан толығымен бөлініп шықты. 2016 жылы Бургундияның тарихи Корольдығының екі бөлігі Бургундия-Франш-Конте аймағы ретінде қайта біріктірілді. Бұл Франциядағы ең ірі алтыншы аймақ. "Франш-Конте" атауы әйелдік, себебі "конте" сөзі бұрын көбінесе әйелдік туынды болған, бірақ қазіргі таңда еркектік туынды ретінде қолданылады. Басты қалалары – астанасы Безансон, Белфорт және Монбельяр. Басқа маңызды қалалар: Доль (аймақ XIV ғасырда Людовик XIV басып алғанға дейін, яғни он жетінші ғасырдың соңында астана болған), Везуль (Жоғары Саонаның астанасы), Арбуа (Жураның "шарап астанасы") және Лонс-ле-Саунье (Жураның астанасы).
Franche Comté (/UK/,/f//r//ɒ̃//ʃ// //k//ɒ̃/'/t//eɪ/, /US// // //k//oʊ//n/'/ /; fʁɑ̃ʃ kɔ̃te; Frainc Comtou: Fraintche Comtè; ; also Freigrafschaft; lang es; all ) is a cultural and historical region of eastern France. It is composed of the modern departments of Doubs, Jura, Haute Saône and the Territoire de Belfort. In 2021, its population was 1,179,601. From 1956 to 2015, the Franche Comté was a French administrative region. Since 1 January 2016, it has been part of the new region Bourgogne Franche Comté. The region is named after the Franche Comté de Bourgogne (Free County of Burgundy), definitively separated from the region of Burgundy proper in the fifteenth century. In 2016, these two halves of the historic Kingdom of Burgundy were reunited, as the region of Bourgogne Franche Comté. It is also the 6th biggest region in France. The name "Franche Comté" is feminine because the word "comté" in the past was generally feminine, although today it is masculine. The principal cities are the capital Besançon, Belfort and Montbéliard. Other important cities are Dole (the capital before the region was conquered by Louis XIV in the late seventeenth century), Vesoul (capital of Haute Saône), Arbois (the "wine capital" of the Jura), and Lons le Saunier (the capital of Jura).
Тарих
Бұл аймақ палеолит дәуірінен бері қоныстанған, ал оны галл тайпалары билеген. Кейін германдық тайпалардың көші-қоны кезінде, әсіресе бургундтар, галлдар кеткен соң осы аймаққа қоныстанды. V ғасырда бұл аймақ алеманн тайпаларының құрамына кірді, содан кейін 457-ден 534 жылға дейін Бургундия патшалығының бөлігі болды. Бургундтар халцедондық христиан дінін қабылдап, аймақты христиандастырды. 534 жылы аймақ франктер патшалығының құрамына енді. 561 жылы Клотер I-нің үшінші ұлы Гунтрам басқаратын Бургундия Меровингтер патшалығының құрамына кірді. 613 жылы Клотер II франктер патшалығын қайта біріктірді, және аймақ кейінгі Меровингтер мен Каролингтер тұсында Бургундия патшалығының бір бөлігі болып қала берді.
The region has been inhabited since the Paleolithic age and was occupied by the Gauls. It was then heavily settled by Germanic peoples during the Germanic migrations, most notably the Burgundians, who settled in the region after the Gauls had vacated the area. Later, it was part of the territory of the Alemanni in the fifth century, then the Kingdom of Burgundy from 457 to 534. The Burgundians adopted Chalcedonian Christianity, Christianizing the region. In 534, it became part of the Frankish kingdom. In 561 it was included in the Merovingian Kingdom of Burgundy under Guntram, the third son of Clotaire I. In 613, Clotaire II reunited the Frankish Kingdom under his rule, and the region remained a part of the Kingdom of Burgundy under the later Merovingians and Carolingians.
Бургундия өлкесінде
Франке-Конте-де-Бургундия немесе неміс тілінде Freigrafschaft Burgund (Бургундияның еркін графтығы) атауы 1366 жылға дейін ресми түрде пайда болған жоқ. 888 жылдан бері Бургундия графтығының бір бөлігі болды, ал 1034 жылы провинция Киелі Рим империясының құрамына кірді. 1477 жылы Франция Корольдігіне қосылған Бургундия Герцогтығынан ол толығымен бөлінді. Осы жылы Бургундия соғыстары кезінде Нанси шайқасында соңғы герцог, Шалақ Чарльз қаза тапты. Франция королі Людовик XI графтық пен герцогтықты басып алғанымен, 1492 жылы оның ұлы Карл VIII оны Карл Шалақтың немересі және мұрагері Филиппке берді. Филипптің ұлы, император Карл V 1516 жылы Испания тағына мұрагер болғанда, Франш-Конте Бургундияның қалған аймақтарымен бірге (Бургундиядан басқа) испандықтарға өтті.
The name Franche Comté de Bourgogne or Freigrafschaft Burgund in German (Free County of Burgundy) did not appear officially until 1366. It had been a territory of the County of Burgundy from 888, the province becoming subject to the Holy Roman Empire in 1034. It was definitively separated from the neighboring Duchy of Burgundy upon the latter's incorporation into the Kingdom of France in 1477. That year at the Battle of Nancy during the Burgundian Wars, the last duke, Charles the Bold, was killed in battle. Although the county, along with the Duchy, was seized by King Louis XI of France, in 1492 his son Charles VIII ceded it to Philip of Austria, the grandson and heir of Charles the Bold. When Philip's son, Emperor Charles V, inherited the Spanish throne in 1516, the Franche Comté, along with the rest of the Burgundian lands (except Burgundy itself), passed to the Spanish.
Франция Корольдігінің провинциясы
Франш-Конте 1668 жылы Франция тарапынан басып алынды, бірақ Экс-ла-Шапель шарты бойынша Испанияға қайтарылды. 1674 жылы тағы да бір рет басып алынып, соңында 1678 жылғы Нимвеген шартында Францияға берілді, нәтижесінде қасиетті Рим империясы қалды. Монбельяр сияқты анклавтар француз үкіметінің бақылауында болмады. Франш-Конте Францияның дербес шаруалардың (крепостнойлардың) сақталған соңғы аймақтарының бірі болды. 1784 жылы халықтың жартысы дербес шаруалардан тұрды, бұл Франциядағы 1 миллион дербес шаруаның 400 мыңын құрады. Егер дербес шаруа (мұрагерлік міндеті бар) өзінің жерін сатқысы келсе, жер иелері сату бағасының оннан бір бөлігін алып отырды. Дербес шаруалар жерде қалуға міндетті емес еді, бірақ жер иесі "дюрт де свит" құқығын пайдалана алатын, яғни өз жерінен алыс қайтыс болған шаруаның жері, тіпті оның мұрагерлері болса да, жер иесіне өтетін. Қашқан дербес шаруаның жері он жылдан кейін тәркіленді. Людовик XVI 1779 жылдың 8 тамызында осы тәжірибелерге тыйым салатын жарлық шығарды, бірақ Безансон Парламенті оны 1787 жылға дейін күшін жойған жоқ.
Franche Comté was captured by France in 1668, but returned to Spain under the Treaty of Aix la Chapelle. It was conquered a second time in 1674, and finally was ceded to France in the Treaty of Nijmegen (1678), leaving the Holy Roman Empire as a result. Enclaves such as Montbéliard remained outside French control. The Franche Comté was one of the last parts of France to have serfdom. In 1784, half of the population consisted of serfs, accounting for 400,000 out of the 1 million French serfs. Landowners took one twelfth of the sale's price if a serf (mainmortable) wanted to sell up. Serfs were not forced to stay on the land, but the lord could claim droit de suite, whereby a peasant who died away from his holding left it to the lord, even if he had heirs. A runaway serf's land was forfeit after ten years. Louis XVI issued a decree banning these practices on 8 August 1779, but the Parlement of Besançon blocked this until 1787.
1790 жылдан кейін
Аймақтың халқы 1851 жылдан 1946 жылға дейін бес бөлікке кеміді, бұл француз халқының табиғи өсімінің төмен болуын және елдің көбінесе қалалық аймақтарына көшіп кетуін көрсетеді. Төмендеудің көп бөлігі Жоғарғы Саона және Юра аймақтарында болды, олар елдегі ауыл шаруашылығына ең көп тәуелді аймақтардың бірі болып қала береді.
The population of the region fell by a fifth from 1851 to 1946, reflecting low French natural growth and migration to more urbanized parts of the country. Most of the decline occurred in Haute Saône and Jura, which remain among the country's more agriculture dependent areas.
Қоршаған орта
Бұл аймақ Швейцариямен шекаралас және архитектурасы, тағамы мен мәдениетінің көп бөлігін көршісімен бөліседі. Солтүстіктегі Вогез таулары мен оңтүстіктегі Юра таулары арасында жатқан жер бедері – төбелі егістіктер, тығыз қарағайлы орман және қабырға тәрізді таулардан тұрады. Альп тауларындай әсем емес, Юра тауларына қол жеткізу оңай, және ол Францияның алғашқы шаңғы жолымен жүру аймағы болып табылады. Бұл жер серуендеуге де өте қолайлы, сонымен қатар көлбеу беткейлерде тамаша табиғат жолдары бар. Добе және Лу аңғарлары, өзен үстінде тіректе тұрған ағаш үйлермен, ал Эйннің биік аңғары – танымал саяхатшыларға арналған орындар. Көлдер аймағы – шатқалдар мен сарқырамалармен толы, әрқайсысы мозаикамен әшекейленген күмбезді шпилі бар шағын ауылдарға толы. Көлдер жылы айларда жүзуге өте ыңғайлы. Жоғарғы Юра тауларының шыңдарынан Леман көлінің (Женева көлі) және Альп тауларының керемет көрінісі көрінеді. Аймақтың ЖІӨ-сінің 40 пайызы өндіріс қызметіне байланысты, ал өндірістің көп бөлігі экспортқа жөнелтіледі. Автомобильдер мен олардың бөліктерін құрастыру – ең дамыған салалардың бірі. Орман шаруашылығының пайдалануы тұрақты түрде өсіп келеді, ал ауыл шаруашылығының 38 пайызы сүт өнімдерімен, ал 17 пайызы мал шаруашылығымен айналысады. Аймақта ірімшік өндірісінің ірі және табысты индустриясы бар, мұнда жыл сайын 40 миллион тонна ірімшік өндіріледі, оның көп бөлігі фрутиерлерде (Франш-Контедегі дәстүрлі ірімшік зауыттары) жасалады; мысалы, Конте ірімшігі осы аймақтан шығады.
This region borders Switzerland and shares much of its architecture, cuisine, and culture with its neighbour. Between the Vosges range of mountains to the north and the Jura range to the south, the landscape consists of rolling cultivated fields, dense pine forest, and rampart like mountains. Not so majestic as the Alps, the Jura mountains are more accessible and are France's first cross country skiing area. It is also a superb place to hike, and there are some fine nature trails on the more gentle slopes. The Doubs and Loue valleys, with their timbered houses perched on stilts in the river, and the high valley of Ain, are popular visitor areas. The Région des Lacs is a land of gorges and waterfalls dotted with tiny villages, each with a domed belfry decorated with mosaic of tiles or slates or beaten from metal. The lakes are perfect for swimming in the warmer months. The summits of Haut Jura have wonderful views across Lac Léman (Lake Geneva) and toward the Alps. Forty percent of the region's GDP is dependent on manufacturing activities, and most of its production is exported. Construction of automobiles and their parts is one of the most buoyant industries there. Forestry exploitation is steadily growing, and 38% of the agriculture is dairy and 17% cattle farming. The region has a large and lucrative cheese making industry, with 40 million tonnes of cheese produced here each year, much of which is made by fruitières (traditional cheese dairies of Franche Comté); for instance, Comté cheese comes from this region.
Тіл
Францияның аймақтық тілдерінің арасында "Франк-комту" термині екі түрлі тілдің екі диалектісін көрсетеді. Франк-комту – бұл аймақтың солтүстік бөлігіндегі халық сөйлейтін Лангу д'Ойль тілінің диалектісі. Ал Арпитан тілінің диалектісі оның оңтүстік бөлігінде XIII ғасырдан бері қолданылып келеді (Жураның оңтүстік екі бөлігінен бірі және Дубстың оңтүстік үштен бірі). Екеуі де Францияның тілдері ретінде мойындалған.
Among the regional languages of France, the term Franc comtois refers to two dialects of two different languages. Franc comtois is the name of the dialect of Langue d'Oïl spoken by people in the northern part of the region. The dialect of Arpitan has been spoken in its southern part since as early as the thirteenth century (the southern two thirds of Jura and the southern third of Doubs). Both are recognized as languages of France.