Кіріспе

Франция әкімшілік аймағы

Францияның әкімшілік аймағы Бретань

Бретань (bʁətaɲ; ; Gallo: Bertaèyn) – Францияның ең батыс аймағы. Ол тарихи Бретань провинциясының аумағының шамамен төрттен бес бөлігін құрайды. Бұл Франциядағы екі аймақтың бірі, екіншісі Корсика, және екеуі де құрлықтан оқшауланған департаменттерді қамтымайды. Бретань – солтүстікте Англия жоғалауымен, оңтүстікте Бискай шығанағымен шектелген жартыарал аймағы. Оның көршілес аймақтары – солтүстік-шығыста Нормандия және оңтүстік-шығыста Луара аймағы. "Bro Gozh ma Zadoù" – Бретаньнің әнұраны. Ол Уэльстің ұлттық әнұраны "Hen Wlad Fy Nhadau" әнімен бір үлгіде орындалады және мәтіні ұқсас. Франция аймағы ретінде Бретаньде аймақтық кеңес бар, ол соңғы рет 2021 жылы сайланды. Әкімшілік аймақтың орталығы Ренн қаласы, ал Нант тарихи Бретаньның астанасы саналады және Лоара Атлантика департаментінде орналасқан.

Аумағы

Бриттания аймағы 1941 жылы дәстүрлі Бриттания аумағын құрайтын бес департаменттің төртеуінен құрылды. Қалғаны – Атлантикалық Луара, ол Луара аймағының құрамына кіреді, ал оның астанасы Нант – Бретань герцогтігінің тарихи астанасы болған. Әкімшілік аймақтың астанасы Ренн, бірақ Нант тарихи Бриттанияның астанасы саналады және Атлантикалық Луарада орналасқан. Бриттанияны біріктіруді Атлантикалық Луараның көпшілігі қолдайды және бұл Бриттанияның толыққанды автономия алуының алғышарты саналады. Бриттанияның қазіргі екі аймаққа бөлінуінің бір себебі – Ренн мен Нант арасындағы бәсекелестікті болдырмау еді. Нант XVI ғасырға дейін Бретань герцогтігінің басты астанасы болса, Ренн 1560-1789 жылдар аралығында герцогтіктің жоғары сотының ордасы болды. Ренн сондай-ақ 1689-1789 жылдар аралығында Бретань интендантының әкімшілік астанасы болды, ал интенданттар XVII және XVIII ғасырларда Франция корольдігінің ең маңызды әкімшілік бірліктері еді. Ал Бретань провинциялық штаттарына келетін болсақ, бұл заң шығарушы орган бастапқыда екі жылда бір рет Бриттанияның әртүрлі қалаларында өткізілген, бірақ 1728-1789 жылдар аралығында ғана Реннде жиналды, алайда 1730, 1758 және 1760 жылдары өткізілмеді. Соған қарамастан, Есеп палатасы 1789 жылға дейін Нантта орналасқан қалды. Дегенмен, 1381 жылдан бастап XV ғасырдың соңына дейін Ванн (бретон тілінде Гвен) герцогтіктің әкімшілік астанасы болды, 1490-шы жылдарға дейін оның Есеп палатасының ордасы болып қалды, сонымен қатар 1553 жылға дейін Парламентінің де ордасы болды және 1675-1689 жылдар аралығында қайтадан орналасты. Бұрын департаменттерден аймақтар құру жоспарлары болған, мысалы Клементель жоспары (1919) немесе Виши аймақтастыру бағдарламасы (1941), бірақ бұл жоспарлар нәтиже бермеді немесе 1945 жылы жойылды. Қазіргі француз аймақтары 1956 жылдан бастап департаменттерді біріктіру арқылы құрылды. Бриттанияда бұл жаңа Бриттания аймағының құрылуына әкелді, оған бес тарихи бретон департаментінің төртеуі ғана кірді. «Аймақ» термині 1982 жылғы 2 наурыздағы Орталықсыздандыру заңымен ресми түрде бекітілді, сонымен қатар аймақтарға заңдық мәртебе берді. Аймақтық өкілдерді тікелей сайлау 1986 жылғы 16 наурызда өтті.

Тарих

Францияның батыс-солтүстік-батыс бұрышында орналасқан Бретань – Францияның тарихи провинцияларының бірі. Франциядағы ең Атлантикалық аймақ – Бретань – кельт мұрасымен танымал, бұл оны Францияның басқа аймақтарынан ерекшелендіреді. Бұл жерде климат Англияның оңтүстік-батысындағыдан жылырақ, бірақ міндетті түрде құрғақ емес. "Бретань" атауы британдардан шыққан, олар Рим және Рим империясы кезеңінде Ұлыбританияның көп бөлігінде тұратын арал кельттері (бритондық) еді. Ерте орта ғасырлардағы көші-қон кезеңінде британдар ағылшын-саксондық шабуылдардың салдарынан қазіргі Англияның көп бөлігінен ығыстырылды, соның нәтижесінде олардың көпшілігі батыс Арморикаға, бүгінгі Бретаньге қоныстанды. Осының нәтижесінде қазіргі бритондықтардың Ұлыбританияның бритондық тілі сақталған аймақтарымен – Уэльс пен Корнуоллмен тығыз тарихи, мәдени және тілдік байланыстары бар. Бастапқыда бірнеше кішкентай патшалықтарға бөлінген Бретань, 9-ғасырда біріккен саяси құрылым ретінде Бретань Корольдігі болып құрылды. 10-ғасырдың басында корольдік норвегиялық шабуылдар мен басып алулардың салдарынан қирады, ал 10-ғасырдың ортасынан бастап Францияның вассалдық мемлекеті – Бретань Герцогтығы болды. Француз патшаларының билігі уақыт өте келе өзгерді; кейде Бретань ағылшын патшаларына бағынышты болды немесе олардың ықпалында болды, ал кейде ол іс жүзінде тәуелсіз болды. 1488 жылы француз әскерінен жеңілгеннен кейін герцогтық 1491 жылы француз тәжімен династиялық одаққа мәжбүр болды, ал 1547 жылы Франция провинциясы ретінде ресми түрде қосылды. Француз революциясынан кейін француз провинциялары таратылып, олардың орнына департаменттер құрылды: солтүстікте Côtes du Nord (22) (1990 жылы Côtes d'Armor деп аталды), батыста Finistère (29), оңтүстікте Morbihan (56), шығыста Ille et Vilaine (35) және оңтүстік-шығыста Loire Inférieure (44) (1957 жылы Loire Atlantique деп аталды). Қазіргі аймақтар құрылған кезде, тарихи астанасы Нант қаласын қамтитын Лоар (44) Луара аймағына, ал қалған төрт департамент Бретань аймағына кірді. Қазіргі Бретань аймағының астанасы – Ренн, аймақтың орталық-шығыс бөлігінде орналасқан; Бретань мен Париж арасындағы негізгі байланыс жолдарының көпшілігі Ренн қаласынан өтеді, ол ірі өнеркәсіптік және университет қаласы. Аймақтағы басқа маңызды қалалар: Франциядағы ең маңызды екі теңіз портының бірі – Брест, солтүстік жағалаудағы қамалмен қоршалған Сен-Мало және Морбианның астанасы Ванн, әдемі ескі қала орталығымен. Финистердің астанасы Кимпер және Коте д'Армордың астанасы Сент-Брюк одан аз маңызды. Морбиандағы Лориент бір кезде, аты айтқандай, Шығыспен сауда жасайтын ірі кеме порты болды, бірақ оның кеме қатынасы және кеме жасау саласы төмендеді, және Бретаньдің оңтүстік жағалауындағы басқа порттар сияқты, бүгін яхта және яхта жасау саласымен танымал. Бұл жерде сонымен қатар Бретаньдің жылдық Interceltiques музыка және мәдениет фестивалі өтеді. Шағын аумағына қарамастан, Бретань әртүрлі аймақ: Солтүстік Атлантиканың күшіне ашық солтүстік және батыс жағалаулары құмды шығанақтар мен жағажайлармен қалың және жарлы. Бискай шығанағына қараған оңтүстік жағалауы тегіс, жұмсақ және көптеген үлкен құмды жағажайларға ие. Оңтүстік жағалауда бұрын порттар мен сауда порттары болған, бірақ бүгінде яхтшылар мен балық аулау саласы үшін танымал Ла Тринит-сюр-Мер сияқты көптеген шығанақтар бар. Жазда мұндағы теңіз жылырақ. Бретаньнің тірегі – шығыстан батысқа созылатын гранитті тау жотасы, ең биік нүктесі Мон-д'Арре тауы. Бірақ Бретаньнің ішкі бөлігінің көп бөлігі – сүт пен май және ерте өнімдерімен танымал ауыл шаруашылығы аймағы. Демалыс орны ретінде Бретаньдің жағалаулары ең көп саяхатшыларды тартады; ішкі аймақтар Францияның және Ұлыбританияның басқа бөліктерінен көптеген екінші үй иелерін тартты. Мәдени тұрғыдан Бретаньнің өзінің тілі мен кельт мәдени дәстүрі бар, бұл оны Францияның басқа аймақтарынан ерекшелендіреді. Бреттон тілі күнделікті өмірде көп қолданылмаса да, қазіргі халықтың көпшілігі түсінбесе де, соңғы жылдары қайта жанданып, көптеген мектептерде оқытылуда. Кельт дәстүрлері Бретон халық музыкасында, кельт фестивальдерінде және тарихқа дейінгі ескерткіштерінде көрініс табады.

Тіл және мәдениет

Британия аты Ұлыбританиядан келген қоныс аударушыларға байланысты. Олар Англияны 5-7 ғасырларда англосаксондықтар басып алғаннан кейін аралдан қашып шықты. Франция мен Бретаньнің қалған бөлігінен өзгеше, Төменгі Бретаньде (шамамен, Сент-Брюк пен Ванн арасындағы шекараның батысында) корн және уэльс тілдерімен байланысты ерекше кельт тілі – бретон тілі сақталған. Бұл тіл 20 ғасырдың ортасына дейін Төменгі, немесе батыс Бретаньде басым тіл болды. Оған аймақтық тіл мәртебесі берілді және қайта жаңғырту жұмыстары жүріп жатыр. Жоғары, немесе шығыс Бретаньде дәстүрлі тіл – галло тілі, бұл оил тобына жататын тіл. Ол да аймақтық мойындау алды және қайта жаңғырту үдерісінде. Француз әкімшілігі қазір аймақ пен оның коммуналарында, жол белгілерінде және қалалар мен елді мекендердің аттарында ресми француз тілімен қатар бретон немесе галло тілін қолдануға рұқсат береді. Екі аймақтық тіл де кейбір мектептерде оқытылады, ал көптеген фольклорлық қоғамдар мен клубтар оларды қайта жаңғыртуға тырысады. Бретань тарихи тұрғыдан Рим-католик шіркеуінің бекінісі болды, және шіркеуге бару көрсеткіштері ұлттық орташа деңгейден айтарлықтай жоғары болды. Дегенмен, соңғы жылдары шіркеудің ықпалы төмендеді.

Саясат

+ Президенттік сайлаудың екінші кезеңі нәтижелері Жыл Ұлттық жеңімпаз Ұлттық қарсыласы 2017 75.36% 1,301,226 24.64% 425,462 2012 56.35% 1,075,919 43.65% 833,346 2007 47.38% 921,256 52.62% 1,023,056 2002 88.56% 1,523,388 11.44% 196,712 1995 50.44% 858,100 49.56% 843,169 1988 55.10% 929,363 44.90% 757,417 1981 48.95% 796,769 51.05% 831,034 1974 56.54% 781,563 43.46% 600,678 1969 63.95% 692,280 36.05% 390,240 1965 63.15% 806,958 36.85% 470,839

Бретань аймағы Бретань аймақтық кеңесі тарапынан басқарылады. Аймақ дәстүрлі түрде консервативті және христиан демократиялық аймақ болып келді, бірақ Коте-д'Армор департаменті саяси солшылдардың ұзақ жылдар бойы бекінісі болды. Дегенмен, бүкіл Бретань соңғы кезде сол жаққа қарай бет бұра бастады, 2004 жылы Жан Ив Ле Дрианды өңірдің алғашқы социалистік президенті етіп сайлады, ал 2007 жылғы президенттік сайлауда социалист Сеголен Руаяльға дауыс берді. Орталықшы кандидат Франсуа Байру да аймақта салыстырмалы түрде жоғары нәтиже көрсетті, ал Фужер қаласынан МоДем депутаты Ұлттық жиналысқа сайланды (кейін ол UMP-ге қарсы Жаңа орталыққа қосылды). Франция Коммунистік партиясының қолдауы негізінен Коте-д'Армордың оңтүстік-батысында және Морбианның солтүстік-батысында шоғырланған. Жасылдар және басқа да экологиялық партиялар дәстүрлі түрде аймақта, әсіресе Ренн және Кимпер сияқты қалалық аймақтарда күшті болып келді. Аймақ 2005 жылғы референдумда Еуропалық конституцияны қолдаған азаз аймақтардың бірі болды, және Бретань, Эльзаспен бірге, Еуропаны жақтайтын маңызды өңір болып қала береді. Социалистік партия үш облыстық кеңесті (Иль және Вилен, Коте-д'Армор және Финистер) басқарады, ал орталықшы МоДем Морбианды оңшылдармен коалицияда басқарады.

Экономика

2018 жылы аймақтың жалпы ішкі өнімі (ЖІӨ) 99,5 миллиард евроны құрады, бұл Францияның экономикалық өнімнің 4,2%-ын білдіреді. Сатып алу қабілетіне сәйкес түзетілген жан басына шаққандағы ЖІӨ сол жылы 26 700 евроға тең болды, бұл ЕО-27 орташа көрсеткішінің 89%-ын құрады. Жұмыскер басына шаққандағы ЖІӨ Еуроодақтың орташа деңгейіне 100% тең болды.

Көлік

Бриттаниде бірнеше әуежай бар (Ренн, Брест, Лориан), олар Еуропаның түрлі бағыттарына рейстер ұсынады. TGV пойыз қатынасы аймақты Париж, Лион, Лилль және Франциядағы ірі қалалармен байланыстырады, мысалы, Парижге 1 сағат 27 минутта LGV Bretagne Pays de la Loire арқылы жетеді. TER Bretagne – Бриттани аймақтық теміржол желісі, ол Бриттани қалаларын бір-бірімен байланыстыруға арналған. OUIBUS автобустық қызметтері аймақты Францияның ірі қалаларымен үнемді бағамен байланыстырады. Бұған қоса, Brittany Ferries жолаушыларды, көлік құралдарын және жүктерді Ирландия Республикасына, Ұлыбританияға, Испанияға, ал Condor Ferries – Канал аралдарына тасымалдайды.

Департаменттер

Бриттания төрт департаменттен құралады: Côtes d'Armor, Finistère, Ille et Vilaine және Morbihan.

Климат

Атлант мұхиты мен Ла-Манш каналы Бретаньға теңіздік климат әкеледі. Басым солтүстік-батыс желдері аймақтағы температураның айырмашылығын азайтады. Климаттың оңтүстік бөліктерінде құрғақ болады. Солтүстік-батыс бөлігінде 10 күнге дейін температура 25°C-тан жоғарылайды, ал оңтүстік-шығыс Бретаньде 50 күнге дейін солай болуы мүмкін.

Спорт

Бреттонның үш клубы француз футболының жоғары лигасында ойнайды: «Стад Ренн», «Стад Бресто» және «ФК Лориент». Тағы бір тарихи клуб, «En Avant Guingamp» 2-ші лигада, ал «Vannes OC» үшінші деңгейдегі Championnat National турнирінде ойнайды. Регбиден «RC Vannes» қазіргі уақытта екінші деңгейде, Pro D2 лигасында өнер көрсетеді. «Брест Альбатрос Хоккей» – Брест қаласының хоккей клубы, Францияның FFHG 1-дивизионында ойнайды. «Cesson Rennes Métropole Handball» LNH 1-дивизионында, ал «Brest Bretagne Handball» француз әйелдерінің қол добы чемпионатында бақ сынасады. «Rennes Volley 35» «B» лигасында ойнайды. «Fortuneo–Vital Concept» велосипедтік командасы жыл сайын «Тур де Франс», «Бретания Классикасы» және «Аделия де Витре» жарыстарына қатысады. Гейл ойындары да аймақта дамып келе жатқан спорт түрі, әсіресе гейл футболы, онда аймақта «Гейл ойындары Еуропасы» аясында жарысатын бірнеше команда бар.