Максим Литвинов: Советский дипломат және саясаткер

Кіріспе

Совет дипломаты және сыртқы істер министрі (1876–1951)

Максим Максимович Литвинов (; туған аты – Меир Хенох Валлах Финкельштейн; 17 шілде 1876 – 31 желтоқсан 1951) – орыс революционері және 1930 жылдан 1939 жылға дейін Сыртқы істер жөніндегі халық комиссары қызметін атқарған көрнекті совет мемлекет қайраткері және дипломаты. Литвинов қарусыздануға алып келетін дипломатиялық келісімдерді қолдады және Кеңес Одағының 1928 жылғы Келлог-Бриан шартына қатысуына ықпал етті. Ол сондай-ақ 1929 жылғы Литвинов протоколына жауапты болды, бұл Кеңес Одағы мен бірнеше көршілес мемлекеттер арасындағы Келлог-Бриан шартын іске асыруға бағытталған көпжақты келісім болды. 1930 жылы Литвинов КСРО-дағы ең жоғары дипломатиялық лауазымға – Сыртқы істер халық комиссары болып тағайындалды. 1930 жылдары Литвинов нацистік Германияға қарсы Батыс елдерімен бірлескен ұжымдық қауіпсіздік саясатын қолдады.

Жас кезі және тұтқынға шығу

Мейр Хенох Валлах Ресей империясының Гродно губернаторлығындағы Белосток қаласында бай, идиш тілінде сөйлейтін литвалық еврей банкирлер отбасында дүниеге келді. Мейр Мұса мен Анна Валлахтың екінші ұлы еді. 1881 жылы Мұса Валлах тұтқындалып, алты апта түрмеде ұсталды, содан кейін ешқандай айып танылмай босатылды. Мейр жергілікті реальды мектепте білім алды; 1893 жылы әскерге қабылданды, бірақ 1898 жылы Бакуде наразылық білдіріп жүрген жұмысшыларға оқ атуға берілген бұйрықты орындамағандықтан қызметтен босатылды. Сол жылы Киевте Валлах Ресейдің әлеуметтік-демократиялық жұмысшы партиясына (РСДРП) қосылды, ол заңсыз ұйым саналды; партия мүшелері псевдонимдерді пайдалануға дағдыланған. Мейр өзінің есімін Максим Литвинов деп өзгертті – бұл литвалықтарға тән есім, сонымен қатар ол «Папаша» және «Максимович» деп те танылды. Литвинов «М. Г. Харрисон» және «Дэвид Мордекай Финкельштейн» аттарымен мақалалар жазды. Литвинов Женеваға көшті, онда орыс марксизмінің негізін қалаушы Георгий Плеханов оны революциялық «Искра» газетінің агенты ретінде жұмысқа алды. Литвинов газетті Германиядан Ресейге жасыру жолын ұйымдастырды. 1903 жылдың шілдесінде Литвинов партияның екінші съезіне қатысу үшін Лондонға барды, сол кезде РСДРП екіге бөлінді. Ол Владимир Ленин басқаратын большевиктер фракциясының негізін қалаушы мүшесі болды, ал Литвинов Ленинмен алғаш рет Ұлыбритания мұражайының оқу залында кездесті. Екеуі Гайд-паркке барып, бірнеше сөздерді тыңдады және осы кезеңде байланыста болды. Литвинов 1905 жылғы революция кезінде Ресейге оралды, онда Санкт-Петербургте РСДРП-ның алғашқы заңды газеті «Новая жизнь» редакторы болды.

Екінші эмиграция

1906 жылы Ресей үкіметі большевиктерді тұтқындауға кіріскенде, Максим Литвинов елден кетіп, келесі он жыл бойы партия үшін эмигрант және қару-жарақ сатушы болып жұмыс істеді. Ол Парижге қоныс тепкен соң, бүкіл Еуропаны аралап шықты. Эквадор армиясының офицері ретінде көрініс бере отырып, ол Даниядағы Мемлекеттік оқ-дәрі фабрикасынан автоматтары сатып алды, ал бельгиялық кәсіпкер ретінде көрініс бере отырып, ол Германияның Шредер және Компаниясынан көбірек қару сатып алды. Содан кейін ол қару-жарақтардың Болгарияға жеткізілуін ұйымдастырды, онда ол билік органдарына қару-жарақтардың Осман империясынан тәуелсіздік алу үшін күресіп жатқан македондық және армян көтерілісшілеріне арналған екенін айтты. Литвинов содан кейін яхта сатып алып, оны қару-жарақпен бірге Қара теңіз арқылы контрабандалық жолмен әкетуге армян революционері Камоға тапсырды. Алайда яхта суға батып, қару-жарақтарды румын балықшылары ұрлап кетті. Осы сәтсіздікке қарамастан, Литвинов Финляндия мен Қара теңіз арқылы Ресейге қару-жарақ әкелді. 1907 жылы Литвинов Лондондағы РСДРП-ның бесінші конгрессіне қатысты. Бастапқыда ол Лондонда тұру үшін Роутон үйлеріне арқа сүйеді, бірақ партия ақырында Литвинов үшін жалға алынған үйді ұйымдастырды, оны ол Иосиф Сталинмен бөлісті, ол да Роутон жатақханаларынан гөрі жайлырақ үй табуды қалады. 1908 жылы қаңтарда француз полициясы Литвиновты Мер Валах деген атпен, бір жыл бұрын Тифлистегі банкті тонау кезінде ұрланған он екі 500 рубльдік банкнотамен бірге ұстады. Ресей үкіметі оның экстрадициясын талап етті, ал Франция Әділет министрі Аристид Бриан Литвиновтың қылмысы саяси деп шешті және оны депортациялауға бұйрық берді. Ол Белфаст қаласына (Ирландия) барып, қарындасы Рифка мен оның отбасына қосылды. Сол жерде ол 1910 жылға дейін Яффе еврей мемлекеттік бастауыш мектебінде шет тілдерін оқытты. Литвинов 1910 жылы Англияға көшіп барып, онда сегіз жыл тұрды. 1912 жылы ол Лениннің орнын басып, Халықаралық Социалистік бюродағы большевиктер өкілі болды. 1914 жылы Бірінші дүниежүзілік соғыс басталғанда, Ресей үкіметі одақтас Англияда болған және әскери қызметке жарамды барлық орыс эмигранттарын Ресей империясының әскерінде қызмет етуге қайтаруды сұрады. Литвинов оны сұхбатқа алған ағылшын офицерді Ресейге қайта оралған жағдайда әскерге шақырудан гөрі сотталатындығына сендірді. 1915 жылдың ақпан айында Литвинов шақырусыз Кир Харди, Рамсей Макдональд және Эмиль Вандервельде; меншевиктер Юрий Мартов пен Иван Майскийді қамтитын Үш Антантаның социалистерінің конференциясына қатысты. Ленин үкіметтегі әрбір социалисттің отставкаға кетуін талап етіп, соғысты жалғастыруға қарсылық білдіретін мәлімдеме жасады. Конференция төрағасы Ленинге сөзін аяқтауға рұқсат бермеді. Литвинов соғысқа қарсылық білдіріп, көпшілік алдында сөйлеген сөздерін жиі айтады, бірақ Ұлыбританияның Бельгияны қорғау туралы келісімді бұзудан аулақ болу үшін соғыс жариялағаны туралы фактілерді қабылдамайды. 1930 жылдары биліктің шыңына жеткен Литвинов келісім шарттарын сақтаудың маңыздылығын атап көрсетті. Англияда Литвинов еврей университетінің профессоры Айви Лоумен танысып, 1916 жылы үйленді. Оның аккредиттеуі ешқашан ресми түрде ресмиленбеген және оның бейресми дипломатиялық байланыс ретінде орны Брюс Локхарт, Ұлыбританияның Кеңес Одағындағы бейресми агентімен ұқсас болды. Литвиновқа еркін сөйлеуге рұқсат берілді, тіпті Ресейді соғыстан алып шыққан Брест-Литовск келісімінен кейін де. 1918 жылдың қаңтар айында Литвинов Еңбек партиясының конференциясында сөйлеп, Революцияның жетістіктерін мадақтады. Александр Керенский, патшаны алмастырған және Ленин құлатып жіберген демократиялық Ресей Уақытша үкіметінің басшысы, Лондонға сапарында британ үкіметімен қарсы алынды және Лейбористік партияның конференциясында сөйлеп, Ленин үкіметінің диктатурасы мен репрессияларын сынға алды. Литвинов Керенскийге солшыл ағылшын баспасөзінде жауап беріп, оны шетелдік державалардың қолдауымен сынға алды және оны патшалықты қалпына келтіруге тырысып жатыр деп негізсіз айыптады. 1918 жылы ақпанда Мерси өзенінде ресейлік кемеде бүлік шықты. Полиция мүмкін қиындықтар туралы ескертілгеннен кейін, кемені бақылауға алды. Экипаж өз офицерлерін өлтіреміз деп қорқытқан дауыстары естілгенде, кемеге кіріп, экипаж қамауға алынды. Көтерілістен аз уақыт бұрын полиция Литвиновтың теңізшілерді жақсы қабылдағанын растады. Литвинов сондай-ақ британдық, американдық, австралиялық және канадтық әскерлермен сұхбаттасуға тырысты, оларды большевиктік идеялармен сіңірді, сондай-ақ британдық және американдық еврей тегіндегі әскерлерді өз полктерінде насихат жүргізуге итермеледі. Бір рет, отыз Royal Engineers, сондай-ақ американдық және канадтық әскерлер Литвиновтың кеңсесіне қабылданды. 1917 жылдың соңында Литвинов Брикстон түрмесінен Георгий Чичериннің босатылуын қамтамасыз етті, бірақ 1918 жылдың қыркүйегінде британ үкіметі Литвиновты, британдық араласуға қарсы өткізілген қоғамдық жиналыстарда сөйлегені үшін ұстады. The Times газетіндегі ақпараттың жариялануына байланысты, Daily Herald газеті ақшаны қабылдаудан бас тартты.

When the Russian government began arresting the Bolsheviks in 1906, Maxim Litvinov left the country and spent the next ten years as an émigré and arms dealer for the party. He based himself in Paris and travelled throughout Europe. Posing as an officer in the Ecuadorian Army, he bought machine guns from the State Munitions Factory in Denmark, and posing as a Belgian businessman, he bought more weapons from Schroeder and Company of Germany. He then arranged for the whole consignment to be transported to Bulgaria, where he told the authorities the arms were destined for Macedonian and Armenian rebels fighting for independence in the Ottoman Empire. Litvinov then bought a yacht, and handed it and the weapons to the Armenian revolutionary Kamo to be smuggled across the Black Sea. The yacht, however, ran aground and the weapons were stolen by Romanian fishermen. Despite this setback, Litvinov successfully smuggled these arms into Russia via Finland and the Black Sea. In 1907, Litivnov attended the fifth RSDLP congress in London. Initially, he relied on Rowton Houses for accommodation in London but the party eventually arranged a rented house for Litvinov, which he shared with Joseph Stalin, who also wanted to find more comfortable housing than the Rowton hostels. In January 1908, French police arrested Litvinov under the name Meer Wallach while carrying twelve 500 ruble banknotes that had been stolen in a bank robbery in Tiflis the year before. The Russian government demanded his extradition and the French Minister for Justice Aristide Briand ruled Litvinov's crime was political and ordered him to be deported. He went to Belfast, Ireland, where he joined his sister Rifka and her family. There, he taught foreign languages in the Jewish Jaffe Public Elementary School until 1910. Litvinov moved to England in 1910 and lived there for eight years. In 1912, he replaced Lenin as the Bolshevik representative on the International Socialist Bureau. When the First World War broke out in 1914, the Russian government requested all Russian émigrés who were in allied England and eligible for military service return to serve in the Imperial Russian Army. Litvinov was able to convince the English officer who interviewed him that he would be tried rather than conscripted if he returned to Russia. In February 1915, Litvinov, uninvited, attended a conference of socialists from the Triple Entente that included Keir Hardie, Ramsay MacDonald and Emile Vandervelde; and the Mensheviks Yuri Martov and Ivan Maisky. Lenin prepared a statement demanding every socialist who held a government post should resign and opposing the continuation of the war. The conference chairman refused to allow Lenin to finish speaking. Litvinov regularly spoke in public opposing the war but failed to accept the fact the UK had declared war to avoid breaking a treaty to defend Belgium. At the peak of his power in the 1930s, Litvinov would emphasise the importance of abiding by the terms of treaties. In England, Litvinov met and in 1916 married Ivy Low, the daughter of a Jewish university professor. His accreditation was never officially formalised and his position as an unofficial diplomatic contact was analogous to that of Bruce Lockhart, Britain's unofficial agent in Soviet Russia. Litvinov was allowed to speak freely, even after the Treaty of Brest Litovsk, which took Russia out of the war. In January 1918, Litvinov addressed the Labour Party Conference, praising the achievements of the Revolution. Alexander Kerensky, the leader of the democratic Russian Provisional Government that had replaced the Tsar and was overthrown by Lenin, was welcomed by the British government on a visit to London and also addressed the Labour Party Conference, criticising the dictatorship and repression of Lenin's government. Litvinov replied to Kerensky in the left wing English press, criticising him as being supported by foreign powers and baselessly accused him of trying to restore Tsarism. A mutiny took place in February 1918 on a Russian ship in the River Mersey. The police, having been warned of possible trouble, had the ship under surveillance. When shouts that the crew were threatening to kill their officers were heard, the ship was boarded and the crew were arrested. Shortly before the mutiny, a police report confirmed Litvinov had received the sailors very well. Litvinov also sought interviews with British, American, Australian and Canadian soldiers, and inculcated them with Bolshevik ideas, as well as inducing British and American soldiers of Jewish descent to carry on propaganda in their regiments. On one occasion, thirty Royal Engineers, along with some American and Canadian soldiers, were received in Litvinov's office. At the end of 1917, Litvinov had secured the release of Georgy Chicherin from Brixton prison, but in September 1918, the British government arrested Litvinov, ostensibly for having addressed public gatherings held in opposition to British intervention in the ongoing Russian Civil War. In view of the publicity caused by a leak in The Times, the Daily Herald did not accept the money.

Ирландиялық байланыс және ағылшын-совет сауда келісімі

1921 жылдың ақпанында Дублинде бір жақты түрде жарияланған Ирландия Республикасының үкіметі Кеңес үкіметіне өзара мойындау және көмек көрсету туралы шарт жасау жөніндегі ұсыныстармен жүгінді. Ирландия Республикасының американдық тараптан мойындалуына үміті үзген Дэйл Эйреннің президенті Эамон де Валера өзінің өкілі Патрик Маккартанды Вашингтондан Мәскеуге қайта бағыттады. Маккартан Литвиновтың ирландиялық тәжірибесінің болуын және оның одақтас бола алатынын болжаған болуы мүмкін. Алайда Литвинов Маккартанга Кеңестің басты мақсаты Ұлыбританиямен сауда келісімі екенін мәлімдеді. 1921 жылдың наурыз айында екі ел арасындағы сауданы рұқсат ететін, соның салдарынан тауарларға төлем үшін Ұлыбританияға жіберілген алтынға қол сұғылмауына кепілдік беретін ағылшын-кеңес сауда келісіміне қол қойылды, бірақ британ үкіметі мен британ баспасөздері Мәскеудің ішкі істерге араласуына наразылық білдіре бастады. Маусым айында британ үкіметі Дэйл үкіметі мен Кеңестер арасындағы келісімді және оған қатысты хат алмасуды жариялады. Ирландияның тәуелсіздік соғысында коммунистік әрекеттердің болуы кеңінен талқыланды. Литвинов: «Британ Сыртқы істер министрлігі кәсіби жалғаншылар мен алаяқтардың құрбаны болды, егер олар ақпарат көздерінің күмәнді екенін білген болса, 1921 жылдың 7 қыркүйегіндегі нота жарияланбас еді» деп жауап берді. Ресей үкіметі ағылшын-ресейлік келісімге қол қойылғаннан кейін Шығыстағы өкілдеріне Ұлыбританияға қарсы кез келген үгіттен бас тартуды бұйрық бергенін мәлімдеді, бірақ өз тарапынан Ұлыбритания үкіметінің Ресейге қатысты көзқарасының соңғы уақытта достықтан аулақ болғанын атап өтуге мәжбүр болды. Ол Константинопольдегі ресейлік сауда агенттерінің тұтқындалуы мен қуылғандығы, «Ресей мәселесі» деп аталатын француз үкіметімен ынтымақтастық, Ресейдегі ашаршылықты жеңілдетуге бағытталған халықаралық күш-жігерді қиындататын француздық жоспарларды қолдау және соңында 7 қыркүйектегі британдық нотаны ұсыну туралы мәлімдеді. Франция Польша мен Румынияны Ресейге қарсы соғысқа итермелеген кезде, бұл Ресей үкіметін британ үкіметінің екі елдің үкіметтері мен халықтары арасындағы достық қарым-қатынасты нығайтуға шынайы ниеттенгеніне сендірмеді.

In February 1921, the Soviet government was approached by the government of the unilaterally declared Irish Republic in Dublin with proposals for a treaty of mutual recognition and assistance. Despairing of early American recognition for the Irish Republic, President of the Dáil Éireann Éamon de Valera had redirected his envoy Patrick McCartan from Washington to Moscow. McCartan may have assumed Litvinov, with his Irish experience, would be a ready ally. Litvinov, however, told McCarten the Soviet priority was a trade agreement with the UK. In March 1921, the Anglo Soviet Trade Agreement, authorising trade between the two countries so gold sent to Britain to pay for goods could not be confiscated, was signed but the British government and the British press began to complain about Moscow directed subversion. In June, the British government published a proposed treaty between the Dáil government and the Soviets, and related correspondence; the question of Communist intrigue in the Irish War of Independence made headlines. Litvinov replied that "The British Foreign Office has been misled by a gang of professional forgers and swindlers, and had it known the dubious sources of its information, its note of 7 September [1921] would never have been produced", stating that the complaints of anti British activities were in part based on such fictitious reports. The Russian Government wished to state that, after the conclusion of the Anglo Russian agreement, it had instructed its representatives in the East to abstain from any anti British propaganda, although on its part it felt compelled to place on record that the attitude of the British Government had lately been far from friendly towards Russia. He cited the imprisonment and expulsion of Russian trade agents in Constantinople, the co operation with the French Government in the so called ‘Russian question’, the continued support to French schemes frustrating international efforts to help relieve famine in Russia, and lastly the presentation of the British note of 7 September. At a time when France was inciting Poland and Rumania to make war on Russia, this did not induce the Russian Government to believe that it was the sincere desire of the British Government to foster friendly relations between the governments and peoples of the two countries.

Сыртқы істер халық комиссарының бірінші орынбасары

1921 жылы Литвинов Сыртқы істер халық комиссарының бірінші орынбасары, халық комиссары Георгий Чичериннен (1872–1936 жж.) кейін екінші болып тағайындалды. Консервативтік партия мен бизнес қауымдастығы Кеңес Одағына деген қарсылығын жалғастырды, себебі Кеңес Одағы патшалық қарыздарды өтемеген, сондай-ақ большевизмнің Ұлыбританияға таралуынан қауіптеніп, большевиктік үкіметті әскери жолмен құлату қажет деп есептеді. Бұл жағдай Кеңес үкіметінің 1926 жылғы жалпы ереуілді қолдауымен және британдық кәсіподақтар конгресінің (TUC) ереуілді тоқтатуына сын айтуымен одан әрі ушықты. Кеңес үкіметі TUC-ке 25 000 фунт стерлинг көлемінде сыйлық ұсынды, бірақ одан бас тартты, ал кооперативтік қозғалысқа 200 000 фунт стерлинг ұсынды, ол қабылданды. Литвинов қарым-қатынастың нашарлауын болдырмау үшін Ұлыбританияның Мәскеудегі уәкілдігіндегі Ходжсонмен келіссөздер жүргізуді ұсынды. Ходжсон Литвиновтың кейбір шағымдарына жекелей келісіп, Сыртқы істер министрлігімен байланысып, Ұлыбританияның позициясын сынаудың әртүрлі себептерін келтірді. Ұлыбритания 1921 жылы сауда келісіміне қол қойып, 1923 жылы Кеңес үкіметін де-юре мойындады, ал Ұлыбритания үкіметі жақында Кеңес үкіметімен қарым-қатынасын сақтау ниетін білдірді. «Қызыл» идеологияға қарсы айқайлар Кеңес үкіметімен шешілуі тиіс мәселелерді талқылаудағы ұстанымдарына зиян келтіруі мүмкін еді. Ең маңыздысы, саяси бағыты қандай болғанымен, Кеңес Одағы өте қажетті нарық болатын. «Қызыл» идеологияға қарсы көңіл күй ішкі саяси күресте пайдалы болғанымен, Ресейде ол әлсіздіктің мойындалуы ретінде қарастырылды. Алайда, ең өзекті мәселе – есептеуге келмейтін коммерциялық зиян еді. Бұл жағдай Кеңес үкіметін Ұлыбританияға тапсырыс беруден тартындырады, британдық фирмаларды ресейлік тапсырыстардан қашықтық сақтауға мәжбүрлейді және британдық банктерді оларды қаржыландырудан қорқытады. Консервативтік үкімет консервативтік депутаттардың, жұмыстан босатылған қызметкердің расталмаған мәлімдемесіне сүйене отырып, Кеңес сауда миссиясы Соғыс кеңсесінен ұрланған құжатты ұрлағанын айтқаннан кейін, Парламенттен Кеңес Одағымен дипломатиялық қатынастарды үзуге сәтті өтініш жасады. Чичерин сақтық танытса да, Литвинов, болжам бойынша, Иосиф Сталиннің қолдауымен былай деді:

In 1921, Litvinov was appointed First Deputy People's Commissar of Foreign Affairs, second in command to People's Commissar Georgy Chicherin (1872–1936). The Conservative Party and the business community continued to be hostile to the Soviet Union, partly because the Soviet Union had not honoured Tsarist debts and partly because of the fear of Bolshevism spreading to Britain, and considered the Bolshevist government should be militarily overthrown. This was exacerbated by the Soviet government's support of the 1926 General Strike and criticism of the British Trades Union Congress (TUC) for calling off the strike. The Soviet government offered a gift of £25,000 to the TUC, which was refused, and £200,000 to the co operative movement, which was accepted. Litvinov wanted to prevent a deterioration of relations and suggested he should have talks with Hodgson, the UK's chargé d'affaires in Moscow. Hodgson, who was privately sympathetic to some of Litvinov's complaints, communicated with the Foreign Office, giving various reasons for criticising Britain's position. Britain had signed a trade agreement in 1921 and given the Soviet Government de jure recognition in 1923, and HM Government had recently indicated that it intended to maintain its relationship with the Soviet Government. Anti red outbursts could prejudice its position in dealing with problems that needed discussion with the Soviet Government. Importantly, the Soviet Union, whatever her political complexion, was a badly needed market. Although anti red sentiment might be useful in the political warfare at home, it was seen in Russia as an admission of weakness. However, most pressing, was the incalculable commercial harm. The insecurity would make the Soviet Government hesitant about placing orders in Britain, cause British firms to fight shy of Russian orders and frighten British banks from financing them. The Conservative government, under pressure from Conservative MPs on the uncorroborated evidence of a dismissed employee that the Soviet Trade Mission had stolen a missing War Office document, successfully asked Parliament to sever diplomatic relations with the Soviet Union. Although Chicherin advocated caution, Litvinov, presumably with Joseph Stalin's support, said:

«Бұл шешім Кеңес үкіметі үшін күтпеген жайт болған жоқ. Ол бұрыннан-ақ, қазіргі британдық консервативті үкіметтің бүкіл саясаты Кеңес Социалистік Республикалары Одағымен дипломатиялық қатынастарды үзуге дайындалып жатқанын білген, ол Кеңес үкіметінің өзара қарым-қатынастарды келіссөздер арқылы реттеу туралы барлық ұсыныстарын қабылдамады. Сауда делегациясының үй-жайын бірнеше күн бойы ең мұқият тексерудің нәтижесі болмады, бұл Социалистік Кеңес Республикалары Одағының ресми агенттерінің адалдығы мен дұрыстығының ең сенімді дәлелі болып табылады. Кеңес үкіметі британдық министрдің сауда делегациясының тыңшылық қызметі туралы айыптауларын жеңілтектеп қарайды және оларға жауап беруді өзінің қадір-қасиетіне келмейді деп санайды. Кеңес үкіметі британдық үкіметтің ресми кеңес агенті орналасқан аумақтан тыс жерге полиция шабуыл жасауына заңды негіз болмағанын мәлімдейді». Ходжсон Литвиновпен келісіп, Лондондағы Аркос ғимаратына полиция шабуыл жасағаны өкінішті екенін айтты және 1941 жылы «Таймс» газетіне жазған хатында Литвиновтың АҚШ-тағы кеңес елшісі қызметіне тағайындалғанына қуанғанын білдірді. 1929 жылғы сайлауда Лейбористер партиясы көптеген орындарды жеңгеннен кейін, жаңа премьер-министр Рамзи Макдональд Кеңес Одағымен қарым-қатынасты қалпына келтіруге кірісті, бірақ Кеңес Одағы Ұлыбританияда үгіт-насихатты бастамағаны жағдайында. Литвинов келісімге келуді жақтады, бірақ Иосиф Сталин мен Вячеслав Молотов арасындағы хаттар Сталин Литвиновтың келісімді жақтауын қабылдамағанын көрсетті, нәтижесінде британдық сыртқы істер министрі Артур Хендерсон пропаганда мәселесі бойынша тиімді келісімге қол жеткізудің орнына проблемаларды елемеуге тырысты, бұл Кеңес Одағына шартсыз мойындауды білдірді.

Сыртқы істер халық комиссары

1930 жылы Иосиф Сталин Литвиновты Сыртқы істер жөніндегі халық комиссары етіп тағайындады. Литвинов ұжымдық қауіпсіздікке берілген адам болғандықтан, Франция мен Ұлыбританиямен қарым-қатынасты жақын етуге ұмтылды, бұл саясат Коммунистік Интернационал жариялаған «сыныпқа қарсы сынып» принципіне қайшы келді. 1930-жылдардың басында Сталин сыртқы саясатқа көңіл бөлмеді, тіпті Наркоминдель мен Коминтерннің күнделікті жұмысын басшыларына жүктеді. Ол елдің ішкі жағдайы, нашар басқару, шетелдік азаматтарға қауіп төнуі және көрші елдегі азаматтық наразылықтар соғысқа себеп бола алмайды деді. 1946 жылы Ұлыбритания үкіметі Кеңес Одағы Литвиновтың анықтамасын орындамады деп айыптады. 1939 жылы Финляндия да Кеңес Одағына ұқсас сын айтты. Қарусыздану конференциясының сәтсіз аяқталуы Кеңес делегациясына қуаныш сыйлар еді деген британдық делегат лорд Кушендун сияқты көптеген делегаттар Литвиновты сынады, бірақ Литвиновтың аргументтерінің дұрыстығы мен шешендігі оның беделін арттырды. 1933 жылы Ұлттар Лигасының Саяси комиссиясының грек төрағасы: «Ол Кеңес делегациясына ерекше құрмет көрсетті, себебі бұл адамдар күнделікті саясаттың ықпалынан арылып, өркениетті әлемді жетекке алатын жалпы идеялармен басшылыққа алғанда, ең қадірлі және қиын мақсаттарға қол жеткізе алатын ортақ идеалдар бар екенін көрсетті» деді. 1933 жылы Литвинов АҚШ-тың Кеңес үкіметін ресми түрде мойындауына қол жеткізуде маңызды рөл атқарды. АҚШ президенті Франклин Рузвельт комедияшы Харпо Марксті Кеңес Одағына жақсы ниет елшісі ретінде жіберді. Литвинов пен Маркс дос болып, сахнада бірге өнер көрсетті. Литвинов Кеңес Одағының Ұлттар Лигасына қабылдануына да көмектесті, онда ол 1934 жылдан 1938 жылға дейін елшілік қызметін атқарды. 1935 жылы Литвинов нацистік Германияның агрессиясын тоқтату мақсатында Франция-Кеңес өзара көмек туралы шартқа және Чехословакиямен тағы бір шартқа қол қойды. «Ешбір тарихшы Литвиновтың халықаралық мәселелерге қатысты пікірлерімен келіспес», – деді бір замандас. «Лиганың жылнамаларында олардың ашықтығымен, пікір таластыру қабілетімен, әр жағдайды терең талдауымен теңесе алатын ештеңе жоқ. Ешбір замандас мемлекет қайраткері осындай дұрыс болған сын мен орындалған болжамдарды көрсетпеді». Литвинов Италия, Жапония және Германияға қарсы қатаң шаралар қабылдауға басымдық берді және басқа мәселелерге көп көңіл бөлмеді. Ол Кеңес Одағының жетістіктерін жоғары бағалады, бірақ колхоздастыру саясатымен келіспеген болуы мүмкін. Мәскеу сот процестері кезінде Литвинов Бухарин мен Рыковтың тағдырын шешкен комиссияға кірді, оларды партиядан шығаруға және соттауға дауыс берді, бірақ оларды өлім жазасына кесуге қарсы болды. Ақырында олар НКВД-ға тапсырылды. Ұлы тазалау кезінде Сыртқы істер комиссариатының тоғыз елде елшілері болмады. Литвинов бұл туралы Сталинге хабарлап, салдарына назар салды, бірақ себебін сынамады. Шындығында, Литвинов тазалаулар мен троцкистерге қарсы науқанды қолдады, бірақ бұл өзін сақтау үшін жасалған болуы мүмкін.

In 1930, Joseph Stalin appointed Litvinov People's Commissar for Foreign Affairs. Litvinov, who was a firm believer in collective security, worked to form a closer relationship with France and the United Kingdom, a policy seemingly at odds with the "class against class" line of the Third Period being advocated by Communist International. Stalin was largely detached from and uninterested in foreign policy throughout the early 1930s, largely leaving the general operations of Narkomindel and the Comintern to their leaders. He stated that the internal situation of a country, alleged maladministration, possible danger to foreign residents, and civil unrest in a neighbouring country were not justifications for war. In 1946, the British Government would accuse the Soviet Union of not complying with Litvinov's definition. Finland made similar criticisms against the Soviet Union in 1939. Many delegates, such as British delegate Lord Cushendun, who said the failure of the Disarmament Conference would be gratifying to the Soviet delegation, derided Litvinov but due to the soundness of Litvinov's argument and eloquence, his standing grew. In 1933, the Greek Chairman of the Political Commission of the League of Nations stated:It was with special pleasure he paid this tribute to the Soviet delegation since it demonstrated beyond doubt that when men rose above the contingencies of day to day politics and allowed themselves to be guided by the more general ideas which should lead the civilised world, it was found that there was a community of ideals which was capable with a little goodwill of bringing to fruition the noblest and most difficult enterprises. In 1933, Litvinov was instrumental in winning a long sought formal diplomatic recognition of the Soviet government by the United States. US President Franklin Roosevelt sent comedian Harpo Marx to the Soviet Union as a goodwill ambassador. Litvinov and Marx became friends and performed a routine on stage together. Litvinov also facilitated the acceptance of the Soviet Union into the League of Nations, where he represented his country from 1934 to 1938. In 1935, Litvinov negotiated the Franco Soviet Treaty of Mutual Assistance and another treaty with Czechoslovakia with the aim of containing Nazi Germany's aggression.1=No future historian will lightly disagree with any views expressed by Litvinov on international questions Nothing in the annals of the League can compare with them in frankness, in debating power, in the acute diagnosis of each situation. No contemporary statesman could point to such a record of criticisms justified and prophecies fulfilled. Litvinov has been considered to have concentrated on taking strong measures against Italy, Japan and Germany, and being little interested in other matters. He praised the achievements of the Soviet Union but he may not have agreed with collective farming. At the time of the Moscow Trials, Litvinov was appointed to a committee that decided the fate of Bukharin and Rykov, voting for them to be expelled and tried but not executed, they were eventually handed to the NKVD. During the Great Purge, the Foreign Commissariat lacked ambassadors in nine capitals; Litvinov reported this to Stalin, noting the damage without criticising the cause. Indeed, Litvinov publicly endorsed the purges and the campaign against the Trotskyites, although this may have been out of self preservation.

Германияға қатысты келіссөздер және жұмыстан босату

1938 жылғы Мюнхен келісімінен кейін неміс мемлекеттік БАҚ-тары Литвиновты еврей тегі үшін мазақтап, оны «Финкельштейн Литвинов» деп атады. 1939 жылғы 15 сәуірде Литвинов Сталинге Ұлыбритания мен Франциямен үшжақты келісімге қол қою туралы толыққанды ұсыныс жолдады. Келесі күні Литвинов өзінің жобасын талқылау үшін Сталинмен кездесті, оны Сталин мақұлдады. Кеңес мұрағаттарына сәйкес, Литвинов ұсынылатын келісімді қолдау үшін егжей-тегжейлі аргументтер келтірді, оны Сталин қабылдады. Литвинов, кеңестік тараптың қалауын қарсы тарап ұсынғанша күтіп отырмау керектігін айтты. Литвинов өз ұсыныстарын қорытындылады: Кеңес Одағына, Ұлыбританияға немесе Францияға қарсы агрессия болған жағдайда өзара көмек көрсету және Финляндия мен Балтық елдерін қоса алғанда, Кеңес Одағымен шекаралас барлық мемлекеттерді қолдау. Сондай-ақ, мұндай көмек қандай нысанда көрсетілетіні туралы тез келісімге келуді көздеді. Жеке бейбітшілік жасаспауға келісім жасалатын болады. 16 сәуірде Сталин Литвиновқа әлі де сенім артады және оны бірден қызметтен алуды жоспарламады. Екі ел де нацистік-советтік келісімге қатысты нақты ұсыныстар жасаған жоқ. Литвинов: «Біз француздармен және әсіресе британдықтармен шұғыл және күрделі келіссөздер күтеміз. Бізге қоғамдық пікірді бақылап, оған ықпал етуге тырысу қажет». Жаңа ұсыныстар Сталиннің қолдауына ие болды; Литвинов британдық елші Уильям Сейдсті шақырды, ол әйелімен театрда болған кезде. Литвинов ұсыныстарды елшілікке жеткізіп, Сейдс Литвиновқа ертең шұғыл түрде баруын сұрап, онымен келісуі мүмкін еді. Литвинов Невилл Чемберлен туралы жаман пікірде болды және Ресейдің одақ туралы ұсынысы құптамаға ие болмағанына таңғалмады, бірақ ол Ұлыбритания Сыртқы істер министрлігінің ұстанымынан таңғалған болуы мүмкін. Сыртқы істер министрлігі Сыртқы істер кабинетінің комитетіне берген баяндамасында оларды «қолайсыз» деп атады. Үш жылдан кейін Ұлыбритания да Кеңес Одағымен осындай көмекке қатысты келісімге келді. Литвиновтың ұсыныстары француз елшісі Эмиль Наггиарға да жеткізілді. Бұл ұсыныстар француз үкіметіне жеткенде, сыртқы істер министрі Жорж Бонне британдық үкімет пен Сыртқы істер министрлігінің реакциясынан өзгеше жауап берді. Бонне совет елшісі Якоб Сурицпен кездесті, ол «француздардың алғашқы әсері өте жағымды» деп хабарлады. Ұлыбритания француз үкіметін ортақ саясат қалыптасқанша ешқандай әрекет жасамауға көндірді. Француз және британ үкіметтері арасындағы келіссөздерде екі тарап та Литвиновтың 4 мамырда жұмыстан шығарылғанға дейін ұсыныстарды қабылдамады немесе қабылдамады. Молотов келісімге келіссөздер жүргізуді жалғастырды және әскери миссия Мәскеуге аттанды. Сыртқы істер министрлігі 8 тамызда АҚШ-тың іскерлік өкіліне 1939 жылы «Мәскеуге кеткен әскери миссияға талқылауларды 1 қазанға дейін ұзарту үшін барлық күшін салу тапсырылды» деді. Галифакс 1939 жылғы 10 шілдеде Сыртқы істер комитетіне: «Француздар әскери келіссөздердің басталуын қолдаса да, француз үкіметі әскери келіссөздер ұзаққа созылады деп ойлады және олар жүргізілген кезде біз Кеңес Ресейінің неміс лагеріне кіруіне кедергі жасауымыз керек» деді. Алдын ала ұйымдастырылған кездесуде Сталин: «Кеңес үкіметі Гитлермен қарым-қатынасын жақсартуды және мүмкін болса, нацистік Германиямен келісімге қол қоюды көздеді. Литвинов еврей болғандықтан және мұндай саясаттың ашық қарсыласы болғандықтан, ол кедергі келтірді» деді. Литвинов дауласып, үстелге ұрып жіберді. Содан кейін Сталин Литвиновтан отставкаға кету туралы хатқа қол қоюды талап етті. Литвиновты жұмыстан босату түнінде НКВД әскерлері Сыртқы істер комиссариатының кеңсесін қоршап алды. Германияның Кеңес Одағындағы елшісі Шуленбург Иранда болды. Бірінші хатшы Хилгер Гитлермен кездесті, ол Сталиннің Литвиновты неге жұмыстан шығарғанын сұрады. Хилгер: «Менің сенімді ойымша, ол [Сталин] мұны Литвинов Франция мен Ұлыбританиямен келісімге келуді талап еткендіктен, ал Сталин Батыс державалары соғыс болған жағдайда Кеңес Одағының оттан қаштандыларды алып тастауын көздегенін ойлады» деді. Литвиновтың беделі төмендемеді, ол ресми шараларға қатысып, Жоғарғы Кеңес пен Орталық Комитет мүшесі ретінде міндеттерін орындауын жалғастырды. Литвинов Жоғарғы Кеңестің бюджеті ұсынылғанда және Молотовтың нацистік-советтік келісімді қолдаған сөйлеген кезде де қатысты. Литвинов Сыртқы істер министрі қызметін тоғыз жыл атқарғаннан кейін оның еңбегіне мақтау немесе танылу болған жоқ. Екі айдан кейін Литвинов Францияның Виши қаласына су емделуге бару үшін паспорт сұрағанда, одан бас тартты, себебі ол қашып кетуі мүмкін деген болжам болды. Луи Фишердің сөзінше, «Литвинов ешқашан Гитлермен жасалған Сталиннің келісімін мақұлдаған жоқ». Айви Литвинов: «Нацистік-советтік келісім күйеуіне көп сенім бермеді» деді. Литвинов Германия келісімді бұзса таңғалмас еді және КСРО Германияның аумағына басып кіруге жақсы дайындалғанын қамтамасыз етер еді. Ол шетел журналистеріне: «Бұл екі елдегі империалистер Кеңес Одағына қарсы Гитлер Германиясын қоздыру үшін құпия келісімдер мен қауқыпты әрекеттер жасады. Осы жағдайда Кеңес Одағы немесе Германияның агрессияға қарсы келісім ұсынысын қабылдап, агрессорды тойтартуға дайындық жасау үшін біраз уақытты қамтамасыз ете алады, немесе Германияның ұсынысын қабылдамай, Батыс лагеріндегі соғысқорыштар Кеңес Одағын Германиямен қолайсыз жағдайда және толық оқшаулықта қарулы қақтығысқа итеруіне рұқсат бере алады. Осы жағдайда Кеңес үкіметі қиын таңдау жасауға және Германиямен агрессияға қарсы келісімге келуге мәжбүр болды. Мен де, мүмкін, Германиямен келісімге қол қояр едім, бірақ басқаша». Литвиновты Молотовпен алмастыру Сталиннің сыртқы саясатта маневр жасау еркіндігін едәуір арттырды. Нацистік Германия тарапынан жағымсыз қаралатын еврей тегі бар Литвиновтың қызметтен алынуы Германиямен келіссөздерге кедергі келтіретін факторды жойды. Сталин дереу Молотовқа «министрлікті еврейлерден тазалауды» тапсырды. Сталиннің бұл бұйрығын еске алған Молотов: «Осы сөздерге шүкір! Көшбасшылықта және елшілер арасында еврейлер басым көпшілікті құрады. Жақсы емес еді» деді. Молотовтың тағайындалуы Германияға КСРО келіссөздер жүргізеді деген сигнал берді. Үш айдан кейін Германия мен КСРО арасындағы Шығыс Еуропаны бөліске салатын құпия хаттамалары бар Молотов-Риббентроп келісіміне қол қойылғанда, Гитлер әскери командирлерге: «Литвиновты алмастыру шешуші болды, өйткені Литвинов еврей болды» деді. Гитлер Бенито Муссолиниге де Литвиновтың қызметтен алынуы Кремльдің Берлинмен қарым-қатынасын өзгертуге дайын екенін көрсеткенін, бұл «қазіргі кездегі ең кең ауқымды агрессияға қарсы келісімге» әкелді деп жазды. Литвиновтің қызметтен алыну себептерін сұрағанда, ол: «Сіз шынымен менің Гитлермен келісімге қол қоюға лайықты адам екенін ойлайсыз ба?» деді. Американдық тарихшы Джеффри Герф Литвиновтың қызметтен алынуын және Молотов-Риббентроп келісімін нацистердің Кеңес Одағы мен басқа одақтас державалардың үкіметтерін бақылайтын еврейлердің құпия қастандықтарына сенуінің толығымен жалған екенін нақты дәлелдейді деп санайды.

After the 1938 Munich Agreement, German state media derided Litvinov for his Jewish ancestry, referring to him as "Finkelstein Litvinov". On 15 April 1939, Litvinov sent a comprehensive proposal to Stalin for a tripartite agreement with Britain and France. The following day, Litvinov saw Stalin to discuss his draft, which Stalin approved. According to Soviet records, Litvinov submitted detailed arguments in favour of the proposed pact, which Stalin accepted. Litvinov stated they ought not to wait for the other side to propose what the Soviets wanted. Litvinov summarised his proposals, which were for mutual assistance in case of aggression against the Soviet Union, Britain or France; and support for all states bordering the Soviet Union, including Finland and the Baltic States. It also provided for rapid agreement on the form such assistance would take. There would be an agreement not to conclude a separate peace. By 16 April, Stalin still had faith in Litvinov and had no immediate plans to remove him. No concrete proposals for a Nazi Soviet pact had been made by either country. Litvinov said: "We can expect urgent and complex negotiations with the French and especially the British. We need to monitor public opinion and try to influence it." The new proposals had Stalin's support; Litvinov summoned the British Ambassador, William Seeds, while he was at the theatre with his wife. Litvinov could have had the proposals conveyed to the Embassy with a request for Seeds to visit Litvinov urgently in the morning. Litvinov had a poor opinion of Neville Chamberlain, and was not surprised Russia's proposal for an alliance was not welcomed, but he may have been surprised by the attitude of the British Foreign Office. A Foreign Office report to the Foreign Affairs Cabinet Committee termed them 'inconvenient'. Three years later, Britain would agree a similar pact of assistance with the Soviet Union. Litvinov's proposals were also conveyed to the French Ambassador Émile Naggiar. As soon as the proposals reached the French Government, the first reaction of Georges Bonnet, the Foreign Minister, was different from that of the British Government and Foreign Office. Bonnet saw the Soviet Ambassador Jakob Suritz, who cabled that "the first impression of the French is very favourable". Britain persuaded the French Government to take no action until a common policy had been formulated. In talks between the French and the British governments, both failed to either accept or reject the proposals until after Litvinov's dismissal on 4 May. Molotov proceeded with negotiations for a pact and a military mission left for Moscow. The Foreign Office confirmed to the US chargé d'affaires on 8 August 1939 "the military mission, which had now left for Moscow, had been told to make every effort to prolong discussions until 1 October 1939". Halifax disclosed to the Foreign Affairs Committee on 10 July 1939: "Although the French were in favour of the military conversations commencing, the French Government thought that the military conversations would be spun out over a long time and as long as they were taking place we should be preventing Soviet Russia from entering the German camp." At a prearranged meeting, Stalin said: "The Soviet Government intended to improve its relations with Hitler and if possible sign a pact with Nazi Germany. As a Jew and an avowed opponent of such a policy, Litvinov stood in the way." Litvinov argued and banged on the table. Stalin then demanded Litvinov to sign a letter of resignation. On the night of Litvinov's dismissal, NKVD troops surrounded the offices of the Commissariat of Foreign Affairs. The German ambassador to the Soviet Union, Schulenburg, was in Iran. Hilger, the First Secretary, was summoned to see Hitler, who asked why Stalin might have dismissed Litvinov. Hilger said: "According to my firm belief he [Stalin] had done so because Litvinov had pressed for an understanding with France and Britain while Stalin thought the Western powers were aiming to have the Soviet Union pull the chestnuts out of the fire in the event of war". Litvinov was not in disgrace; he continued to attend official functions and carry out his duties as a member of the Supreme Soviet and the Central Committee. Litvinov also attended the Supreme Soviet when the budget was presented and on the occasion of Molotov's speech in support of the Nazi–Soviet Pact. There was no praise or recognition of Litvinov's work after he had held the position of Foreign Minister for nine years. Two months later, when Litvinov applied for a passport to go to Vichy, France, to take the waters, it was refused, presumably on the grounds he might defect or abscond. According to Louis Fischer, "Litvinov never by hint or word approved of Stalin's pact with Hitler". Ivy Litvinov stated: "the Nazi Soviet Pact had not inspired her husband with much confidence". Litvinov would not have been surprised if Germany had broken any agreement and would have ensured the USSR would have been well prepared for a German invasion of its territory. He told foreign journalists:The imperialists in these two countries had done everything they could to goad Hitler's Germany against the Soviet Union by secret deals and provocative moves. In the circumstances the Soviet Union could either accept German proposals for a non aggression treaty and thus secure a period of peace in which to redouble preparations to repulse the aggressor; or turn down Germany's proposals and let the warmongers in the Western camp push the Soviet Union into an armed conflict with Germany in unfavourable circumstances and in a setting of complete isolation. In this situation the Soviet Government was compelled to make the difficult choice and conclude a non aggression treaty with Germany. I, too, would probably have concluded a pact with Germany although a bit differently. Litvinov's replacement by Molotov significantly increased Stalin's freedom to manoeuver in foreign policy. The dismissal of Litvinov, whose Jewish background was viewed disfavorably by Nazi Germany, removed an obstacle to negotiations with Germany. Stalin immediately directed Molotov to "purge the ministry of Jews". Recalling Stalin's order, Molotov commented: "Thank God for these words! Jews formed an absolute majority in the leadership and among the ambassadors. It wasn't good." Molotov's appointment was a signal to Germany the USSR would negotiate. With regard to the signing of the Molotov–Ribbentrop Pact with secret protocols partitioning Eastern Europe between Germany and the USSR three months later, Hitler told military commanders; "Litvinov's replacement was decisive, because Litvinov was a Jewish". Hitler also wrote to Benito Mussolini that Litvinov's dismissal demonstrated the Kremlin's readiness to alter relations with Berlin, which led to "the most extensive nonaggression pact in existence". When Litvinov was asked about the reasons for his dismissal, he replied; "Do you really think that I was the right person to sign a treaty with Hitler?" American historian Jeffrey Herf views Litvinov's dismissal and the Molotov–Ribbentrop Pact as conclusive proof the Nazi belief in a Jewish conspiracy that supposedly controlled the governments of the Soviet Union and other allied powers was completely false.

Соғыс кезіндегі мансап

Нацистско-советский пакт после того, как был заключен, хотя и не получил широкого официального признания в Советском Союзе, Сталин продолжал относиться к Литвинову с уважением. Записи Британского посольства подтверждают, что Литвинов был заметной фигурой на праздновании годовщины Революции у Мавзолея Ленина в 1939 году. Он стоял на краю группы, в которую входили Сталин, Молотов, Каганович, Микоян, Андреев, Берия и Димитров. Литвинов находился в поле зрения дипломатической трибуны для иностранных журналистов, некоторые из которых без колебаний обменивались приветствиями с Литвиновым. Как сообщила газета The New York Times, парад наблюдали около тридцати членов немецкой торговой делегации, немецкий военный атташе и члены финской делегации. Появление Литвинова в его обычной кепке, по-видимому, вызвало интерес у немецкой делегации возле мавзолея; это было первое публичное появление Литвинова за несколько месяцев в окружении свиты Сталина. Литвинов также занимал видное место на праздновании Русской революции в 1940 году. По словам Холройда Доветона, Сталин не предоставил Литвинову никакой значимой должности. В течение 21 месяца между объявлением войны Францией и Великобританией и вторжением Германии в Советский Союз, Айви Литвинов описывает этот период своей жизни. Она сказала, что семья проводила время со своей невесткой в их даче под Москвой.

Following the Nazi–Soviet Pact, although given little official Soviet recognition, Stalin continued to respect Litvinov. The British Embassy records confirm Litvinov was conspicuous at the 1939 anniversary of the Revolution by Lenin's Mausoleum. He was standing on the edge of a group that included Stalin, Molotov, Kaganovich, Mikoyan, Andreev, Beria, and Dimitrov. Litvinov was in full view of the diplomatic stand of foreign journalists, some of whom had no hesitation in exchanging salutations with Litvinov. The New York Times said about thirty members of the German Trade delegation, the German Military Attaché, and members of a Finnish delegation watched the parade. The emergence of Litvinov wearing his usual flat cap was apparently a source of interest to the German delegation near the tomb; it was Litvinov's first public appearance for several months in the company as Stalin's entourage. Litvinov was also in a conspicuous place at the 1940 celebration of the Russian Revolution. According to Holroyd Doveton, no meaningful position was allotted by Stalin to Litvinov. In the 21 month period between the declaration of war by France and Britain, and the invasion of the Soviet Union by Germany, Ivy Litvinov describes this period of her life. She said the family spent their time with their daughter in law in their dacha from Moscow

On 21 February 1941, Litvinov was dismissed from the Central Committee of the Communist Party on the pretext of his inability to discharge his obligations as a member of the committee. Litvinov said: "My more than 40 years in the Party oblige me to say what I think about what has happened. I do not understand why I am being dealt with in such a peremptory style." Stalin rejected everything Litvinov had said. When Stalin stopped speaking, Litvinov asked: "Does that mean you consider me an enemy of the people?" Stalin answered: "We do not consider you an enemy of the people, but an honest revolutionary". Litvinov had followed with anxiety the steady advance of Hitler's armies across Europe and wondered how long Britain could hold out unsupported. Even to Litvinov, the German invasion of the Soviet Union was a surprise; he did not believe Hitler would risk embarking on a second front at this stage of the war. The same day the German invasion of the USSR began, Churchill announced Britain's intention to give full aid to the Soviet Union. Nevertheless, Litvinov was suspicious of the British aristocracy. Early in November 1941, Litvinov was summoned to see Stalin and told his services were required as ambassador to the United States. In the US, the appointment was met with enthusiasm. President Roosevelt stated Litvinov's appointment was "most fortunate that the Soviet Government have deemed it advisable to send as ambassador a statesman who has already held high office in his own country". When Litvinov arrived in the US, growing Soviet resistance to the German army, which was racing to take Moscow before the onset of the Russian winter, was winning the Soviet Union supporters.</blockquote>

Litvinov immediately gained popularity and was instrumental in lobbying for billions of dollars worth of Lend Lease military and humanitarian assistance from the United States to the Soviet Union. In early December 1941, the Soviet Union's war relief organisation called a large meeting in Madison Square, New York City, where the auditorium was filled to capacity. Litvinov, speaking in English, told of the suffering in the Soviet Union. A woman in the front row ran up to the stage and donated her diamond necklace; whilst another gave a cheque for $15,000. At the end, Litvinov said; "What we need is a second front". The highlight of Litvinov's eighteen months as ambassador was the 25th celebration of the Russian Revolution on 7 November 1942. 1,200 guests, representing all of the United Nations, entered the reception hall to shake hands with Litvinov. Only the US president and his staff, at work on the African campaign, were missing. The Russians were happy they had more serious affairs with which to attend. Vice president Wallace, Secretary of the Treasury Morgenthau, Under Secretary of State Sumner Welles and Mrs Woodrow Wilson, Edward Stettinius—the Lend Lease administrator—and Tom Connolly, chairman of the Senate Foreign Relations Committee, were among the guests. Russian vodka and a sturgeon from the Volga were supplied to the guests. The following day, Litvinov and his wife travelled to New York to attend celebrations. The New York Times on 8 November said Madison Square was overflowing with a wildly cheering crowd of 20,000 for the annual tribute to the Soviet Union in Litvinov's presence. The event was attended by the Soviet Union's old friends and the US vice president, General McNair, commanding general of Army Ground Forces, capitalist Thomas Lamont, and Catholic professor Francis McMahon, who said: "not speaking up for Russia would be disloyal to his religion and country". Roosevelt became annoyed with Litvinov's second front zeal; he told Averell Harriman: "The US might ask for Litvinov's recall". Harriman told Litvinov Roosevelt was upset but did not repeat what the President had said. Harriman said: "If Litvinov continued that way, he would get into serious difficulties with the President. Litvinov, who had been ebullient, collapsed so completely." Litvinov's ambassadorship was now experiencing difficulties. Litvinov said the Soviet Government had forbidden him from appearing in public or making any public speeches. After returning to Soviet Union, Litvinov became deputy minister for foreign affairs. He was dismissed from his post after an interview given to Richard C. Hottelet on 18 June 1946 in which he said a war between the West and the Soviet Union was inevitable.

21 февраля 1941 года Литвинов был отстранен от Центрального Комитета Коммунистической партии под предлогом его неспособности выполнять свои обязанности как члена комитета. Литвинов сказал: «Мои более чем 40 лет в партии обязывают меня сказать, что я думаю о произошедшем. Я не понимаю, почему ко мне относятся в таком безапелляционном стиле». Сталин отверг все, что сказал Литвинов. Когда Сталин перестал говорить, Литвинов спросил: «Значит, вы считаете меня врагом народа?» Сталин ответил: «Мы не считаем вас врагом народа, а честным революционером». Литвинов с тревогой следил за неуклонным продвижением армий Гитлера по Европе и задавался вопросом, как долго Британия сможет продержаться без поддержки. Даже для Литвинова вторжение Германии в Советский Союз стало неожиданностью; он не верил, что Гитлер рискнет открывать второй фронт на данном этапе войны. В тот же день, когда началось вторжение Германии в СССР, Черчилль объявил о намерении Британии оказать полную помощь Советскому Союзу. Тем не менее, Литвинов с подозрением относился к британской аристократии. В начале ноября 1941 года Литвинов был вызван к Сталину и ему сообщили, что его услуги требуются в качестве посла в Соединенных Штатах. В США назначение встретили с энтузиазмом. Президент Рузвельт заявил, что «крайне удачно, что советское правительство сочло целесообразным отправить в качестве посла государственного деятеля, который уже занимал высокие должности в своей стране». Когда Литвинов прибыл в США, растущее советское сопротивление немецкой армии, стремившейся захватить Москву до наступления русской зимы, завоевывало Советскому Союзу сторонников. Литвинов сразу же завоевал популярность и сыграл важную роль в лоббировании многомиллиардной военной и гуманитарной помощи от Соединенных Штатов Советскому Союзу. В начале декабря 1941 года советская организация по оказанию помощи в войне созвала большое собрание в Мэдисон-сквер-гарден в Нью-Йорке, где аудитория была заполнена до отказа. Литвинов, выступая на английском языке, рассказал о страданиях в Советском Союзе. Женщина в первом ряду выбежала на сцену и пожертвовала свое бриллиантовое ожерелье, а другая дала чек на 15 000 долларов. В конце Литвинов сказал: «Нам нужен второй фронт». Кульминацией восемнадцатимесячного пребывания Литвинова в должности посла стало 25-летие Русской революции 7 ноября 1942 года. 1200 гостей, представляющих все страны Организации Объединенных Наций, вошли в приемный зал, чтобы пожать руку Литвинову. Отсутствовали только президент США и его сотрудники, работавшие над африканской кампанией. Русские были рады, что у них есть более серьезные дела. Среди гостей были вице-президент Уоллес, министр финансов Моргентау, заместитель госсекретаря Самнер Уэллс и вдова Вудро Вильсона, Эдвард Стеттиниус — администратор программы ленд-лиза и Том Коннолли, председатель комитета Сената по международным отношениям. Гостям были предложены русская водка и осетрина из Волги. На следующий день Литвинов и его жена отправились в Нью-Йорк на празднование. В газете The New York Times от 8 ноября сообщалось, что Мэдисон-сквер переполнен дико ликующей толпой в 20 000 человек в знак ежегодной дани уважения Советскому Союзу в присутствии Литвинова. В мероприятии приняли участие старые друзья Советского Союза и вице-президент США, генерал Макнейр, командующий наземными войсками, капиталист Томас Ламонт и католический профессор Фрэнсис Макмахон, который сказал: «Не выступать в защиту России было бы нелояльно по отношению к его религии и стране». Рузвельт был раздражен рвением Литвинова в отношении второго фронта; он сказал Авереллу Гарриману: «США могут попросить Литвинова об отзыве». Гарриман сказал Литвинову, что Рузвельт расстроен, но не повторил то, что сказал президент. Гарриман сказал: «Если Литвинов продолжит в том же духе, он попадет в серьезные затруднения с президентом». Литвинов, который был восторженным, полностью подавлен. Посол Литвинова теперь столкнулся с трудностями. Литвинов сказал, что советское правительство запретило ему выступать на публике или произносить какие-либо публичные речи. Вернувшись в Советский Союз, Литвинов стал заместителем министра иностранных дел. Он был уволен со своей должности после интервью, данного Ричарду К. Хоттелету 18 июня 1946 года, в котором он заявил, что война между Западом и Советским Союзом неизбежна.

Өлім және мұра

Литвинов 1951 жылғы 31 желтоқсанда қайтыс болды. Оның өлімінен кейін Сталиннің Ішкі істер министрлігіне берген нұсқауымен өлтірілген деген әңгімелер тарады. Анастас Микоянның сөзіне қарағанда, 1951 жылғы 31 желтоқсанда Литвиновтың дачасына жақын жердегі қиысқанда жүк көлігі оның машинасымен қасақана соқтығысып, ол алған жарақатынан қайтыс болды. Британдық тележурналист Тим Цулядис былай деді: «Литвиновты өлтіру Сталиннің антисемиттік науқанының күшеюіне себеп болды». Бірақ Литвиновтың әйелі мен қызы Сталиннің оның қайтыс болған кезде Литвиновпен жақсы қарым-қатынаста болғанын айтты. Олардың сөзіне сенсек, ол жүрек ауруымен ауырған, өмірінің соңғы апталарында ең жақсы ем алған және 1951 жылғы 31 желтоқсанда жүрек талмасынан қайтыс болған. Литвиновтың өлімінен кейін оның жесірі Айви 1972 жылға дейін Кеңес Одағында тұрды, содан кейін Ұлыбританияға оралды. Өмірінің соңында жақтасына диктант еткен естеліктерінде Вячеслав Молотов – Литвиновтың сыртқы істер министрі лауазымын алмастырған және Иосиф Сталиннің жақын серігі – Литвиновты «ақылды» және «бірінші сыныпты» деді, бірақ Сталин мен ол «оған сенбегенін» және содан кейін оны соғыс кезінде АҚШ-пен келіссөздерден «алыстатқанын» айтты. Молотовтың пікірінше, «Литвинов [Ұлы тазалауда] тек қана кездейсоқ түрде тірі қалды». Литвиновтың немересі, физик, жазушы және Кеңес дәуіріндегі диссидент Павел Литвинов қазір АҚШ-та тұрады.

Шығармалары

Большевистік революция: оның өркендеуі мен маңызы. Лондон: Британдық социалистік партиясы, н. д. (1919).