Кіріспе

Аркадий Николаевич Шевченко (Аркадій Миколайович Шевченко, Аркадий Николаевич Шевченко; 11 қазан 1930 - 28 ақпан 1998) – Батысқа қашқан ең жоғары ранкті кеңес дипломаты. Шевченко жас кезінде Кеңес дипломатиялық қызметіне, Сыртқы істер министрлігіне қабылданды және оның қатарында өсіп, Сыртқы істер министрі Андрей Громыконың кеңесшісі болды. 1973 жылы Біріккен Ұлттар Ұйымының Бас хатшысының орынбасары болып тағайындалды. Нью-Йорктегі БҰҰ штаб-пәтерінде қызмет еткен кезде Шевченко Кеңес құпияларын ЦРУ-ға беруге бастады, себебі ол Біріккен Ұлттар Ұйымына қатысты бейтараптық міндетін объективті түрде орындай алмады. 1978 жылы ол Кеңес Одағымен байланысын үзді және АҚШ-қа қашты, онда өмірінің соңына дейін тұрды.

Ерте өмір және білім

Шевченко Украинаның шығысындағы Хорливка қаласында дүниеге келді. Бес жасқа толғанда отбасымен Қырымдағы, Қара теңіз жағалауындағы курортты қала Евпаторияға көшіп барды, онда оның әкесі, дәрігер, туберкулез санаториінің басшысы болып жұмыс істеді. 1941 жылы Қырымға неміс әскерлері басып кірген кезде, ол, анасы және санаторийдегі науқастар Сібірдің Алтай тауларындағы Торгайға эвакуацияланды. 1944 жылы немістер Қырымнан шыққаннан кейін отбасы қайта қосылды. Кейін ол әкесінің Ялта конференциясына, ішінара АҚШ президенті Франклин Рузвельттің денсаулығын бақылап, есеп беру үшін жіберілген бұйрық бойынша қатысқанын еске алды. Шевченко 1949 жылы орта мектепті бітіріп, сол жылы Мәскеу мемлекеттік халықаралық қатынастар институтына түсті. Ол совет заңнамасын, марксистік, ленинистік және сталиндік теорияны оқыды және шетелдік істер жөніндегі дипломат болуға дайындалды. 1951 жылы ол Леонгинаға (Лина) үйленді. 1954 жылы бітіріп, магистратураға түсті.

Шетелдік қызмет

1956 жылы Шевченко Сыртқы істер министрлігіне атташе ретінде қабылданды және ОМО-ға (Отдел Международных Организаций Министерства Иностранных Дел СССР, КСРО Сыртқы істер министрлігінің Халықаралық ұйымдар департаменті) – Сыртқы істер министрлігінің Біріккен Ұлттар Ұйымы және бейүкіметтік ұйымдармен жұмыс істейтін бөлімшесіне бекітілді. 1958 жылы ол үш айлық міндеттемемен Нью-Йорк қаласына БҰҰ Бас Ассамблеясында қарусыздандыру жөніндегі маман ретінде Кеңес Одағын өкілдік ету үшін жіберілді. Шевченко 1962 жылы Женевадағы қарусыздандыру келіссөздері комитетінде кеңестік делегация мүшесі ретінде қатысты. Келесі жылы ол Біріккен Ұлттар Ұйымындағы Кеңес өкілдігінің Қауіпсіздік Кеңесі және саяси мәселелер бөлімінің бастығы лауазымына тағайындалды. Бұл тұрақты қызмет болғандықтан, оның отбасы онымен бірге Нью-Йоркке көшті. Ол 1970 жылға дейін осы лауазымда қалды, содан кейін Андрей Громыконың кеңесшісі болып тағайындалды. Оның міндеттері кеңестік сыртқы саясаттың көптеген бастамаларын қамтыды. Қарусыздандыру саласындағы қызметі барысында Шевченко Куба зымырандық дағдарысын және кеңес басшылығының оған қатысты көзқарасын жақыннан көрді. Кейін ол бұл туралы WGBH телеарнасына берген сұхбатында айтып берді. 1973 жылы Шевченко жоғарылатылып, Біріккен Ұлттар Ұйымының Бас хатшысының орынбасары болды. Ол ресми түрде Біріккен Ұлттар Ұйымының қызметкері болғанымен және халықаралық ұйымға адал болуға тиіс болғанымен, іс жүзінде Кеңес Одағының мақсаттары мен саясатын қолдап, ілгерілетуі күтілді. Соңында ол кеңес басшылығының оған салған шектеулеріне наразы болды, олар оның Бас хатшының орынбасары ретіндегі міндеттерін объективті түрде орындауына кедергі келтірді.

Шымкенттік шұғыл

1970 жылдардың басында Шығыс блогы мен НАТО елдері арасында жағдай басырлап, детанция орнады. Осы кезеңде SALT I, Баллистикалық ракеталарға қарсы келісім, Хельсинки келісімдері және басқа да халықаралық келісімдер талқыланды. Шевченконың естеліктерінде айтылғандай, ол халықаралық келісімдерге қатысты кеңестік көзқарастардан көңілі шыға алмады. Ол Совет Одағының сыртқы саясатының ішкі жұмысына тікелей қол жеткізіп, Кеңес үкіметінің келісімдердің мақсатына емес, қысқа мерзімді саяси пайдаға қызығушылық танытып, алдап отырғанын сезді, бұл соңында олардың өзіне зиян келтіретін еді. Ол сондай-ақ, Кеңес басшыларының БҰҰ-ны құрметтегендей көрініс жасағанын, бірақ шын мәнінде оны Кеңес мүдделерін жасырын немесе ашық түрде ілгерілету құралы ретінде қарастыратынын айтты. Мәскеудің БҰҰ қызметкері ретінде оған Кеңес мүдделерін БҰҰ мүдделерінен жоғары қоюды, бірақ сырттай басқаша әрекет етуді талап етуі БҰҰ хартасын бұзу болды. Ол сондай-ақ, Кеңес Одағының ішкі экономикалық саясаты мен биліктің қатаң коммунистік орталықтандырылуы ресейлік халқының бостандығынан және өзін-өзі жетілдіру мүмкіндігінен айыратынына көз жеткізді. Батыс демократиялық елдермен ұзақ жылдар бойы байланыста болғандықтан, ол кеңестіктердің экономикалық және саяси тұрғыдан "қате жолға түскеніне" сенімді болды. Ол сондай-ақ, бостандыққа ие болмай, еркін сөйлей алмауынан шаршап, ашуланып, жеке басының бостандығын қалады. Бір кезде ол БҰҰ-дағы лауазымынан кетуді және жүйені іштен өзгертуге тырысу үшін Кеңес Одағына оралуды ойлады, бірақ бұл мүмкін емес екенін түсінді, өйткені оның ешқандай маңызды өзгеріс жасауға күші мен ықпалы болмады. Ол мұндай зейнеткерлік өмірдің мәні болмайтынын сезінді. 1975 жылы ол дезертирлік жасауға шешім қабылдады. Ол саяси баспана сұрап ЦРУ-мен байланысқа түсті. Бірақ ЦРУ оны БҰҰ-дағы қызметін жалғастыруға және Кеңес Одағының саяси жоспарлары туралы құпия ақпарат беруге мәжбүрледі. КГБ оны тапса қорқатын болса да, ол режимге қарсы күрескім келсе, бұл оған нақты әсер ете алатын мүмкіндік екенін түсініп, келісім берді. Келесі үш жыл бойы ол, іс жүзінде, "үштік агентке" айналды. Сырттан қарағанда, Біріккен Ұлттар Ұйымының адал қызметшісі болғанмен, жасырын түрде Кеңес Одағының саяси мақсаттарын ілгерілетумен және кеңестіктердің құпия саяси жоспарларын ЦРУ-ға хабарлаумен айналысты. 1978 жылдың басында ол КГБ-ның өзінің әрекеттерін күшейтіп бақылап отырғанын байқады. 1978 жылдың 31 наурызында ол Мәскеуден "консультациялар" үшін Кеңес Одағына оралуға шақыратын жеделхат алды. Егер ол Мәскеуге ұшса, оған БҰҰ-дағы міндеттеріне қайта оралуға немесе тіпті Кеңес Одағынан шығуға рұқсат берілмейтінін түсінген ол ЦРУ-дағы байланыс адамына телефон соғып, саяси баспана туралы уәдесін орындауын талап етті. Ол ұйықтап жатқанда. Оның жоспары, кем дегенде саналы түрде, ол хатты оқып, қаласа онымен тез арада кездесе алатындай болуы еді. Бірақ келесі күні оған телефон шалғанда, телефонды КГБ қызметкері алды. Ол әйелі хатты оқыған соң бірден КГБ-ға хабарласқан болуы керек деп болжады. Ол дереу Мәскеуге қайтарылды, онда екі айдан кейін, суицид жасады деген күдікпен қайтыс болды. Шевченко оның қиын жағдайын пайдаланып, партияның жоғары лауазымды тұлғаларын олардың жемқорлығын әшкерелеумен қорқытып, оны өлтірудің оңай жолы болғанын болжады. Кейін ол өзіне-өзі, оған дезертирлік туралы бұрын айтпауының себебі, ол әйелінің ашуланып, жоспарын КГБ-ға жариялайтынын білгендіктен болғанын мойындады. Кеңес Одағында Шевченкоға сырттай сот процесі жасалып, өлім жазасына кесілді.

Кейінгі өмірі

1978 жылдан бастап, 20 жылдан кейін Мэриленд штатының Бетесда қаласында (АҚШ) қайтыс болғанға дейін Шевченко әртүрлі басылымдарға жазбаларымен және лекциялар оқып өмір сүрді, соның арқасында өзін асырады. 1985 жылы ол "Москвамен үзіліс" атты автобиографиясын жариялады, онда Кеңес Ресейін, басқалармен қатар, КГБ-нің басты рөл атқарған қарақшылық экономикасы деп сипаттады. 1978 жылдың жазында ФБР Шевченко үшін 22 жастағы Вашингтондық әйел, Джуди Чавестің қызметін пайдаланды. Кейіннен Чавес бұл қарым-қатынас туралы көпке жария етіп, 1979 жылы "Дефектордың сүйіктісі, Джуди Чавес тарихы" атты кітап шығарды. Шевченко 1998 жылдың 28 ақпанында қайтыс болды және Вашингтон қаласында жерленді.