Кіріспе

Андрей Владимирович Козырев (Андре́й Влади́мирович Ко́зырев; 27 наурыз 1951 жылы туған) – ресейлік саясаткер. Ол Ресей Федерациясының бұрынғы және тұңғыш Сыртқы істер министрі болды, президент Борис Ельциннің кезінде 1990 жылдың қазан айынан бастап Ресейлік КСР үшін, ал Кеңес Одағы тарағаннан кейін 1992 жылдан 1996 жылдың қаңтарына дейін Ресей үшін қызмет етті. Лауазымында ол Кеңес Одағы құлағаннан кейін Ресейдің сыртқы саясатын қалыптастырғаны үшін мақталып, бірақ Ресейдегі көптеген адамдар НАТО алдында Ресей мүдделерін қорғауда оны әлсіз және жеткілікті деңгейде белсенді емес деп сынады, мысалы Босния және Герцеговина Республикасы және Баасшыл Ирак сияқты жерлерде. Ол Осло I келісіміне қол қойылған кезде Ресейдің өкілі болды, бұл оған ресейлік ұлтшыл саясаткерлер мен партияларынан сын әкелді. Дегенмен, оның империализмге қарсы және батысқа бейімді ұстанымы жағымды бағаланды. Козырев 1974 жылы Мәскеу мемлекеттік халықаралық қатынастар институтын (МГИМО) бітіріп, тарих ғылымы бойынша докторлық диссертациясын қорғағаннан кейін Кеңес Одағы Сыртқы істер министрлігіне кіріп, сыртқы істер министрі болып тағайындалғанға дейін түрлі лауазымдарда жұмыс істеді. Ол жартылай яһуди.

Кеңес Сыртқы істер министрлігіндегі дипломат

Козырев 1974 жылы оқуын аяқтады. Ол Кеңес Сыртқы істер министрлігіне Біріккен Ұлттар Ұйымы және қару-жарақтарды бақылау мәселелеріне, оның ішінде биологиялық және химиялық қару мәселелеріне жауапты Халықаралық ұйымдар департаментіне тілші және зерттеуші болып орналасты. Келесі үш жыл ішінде ол тарих ғылымы бойынша аспирантураны бітіріп, қару саудасы және Біріккен Ұлттар Ұйымы туралы бірнеше кітап жариялады.

Сыртқы істер министрі қызметі

1989 жылғы жазда Горбачевтің гласносты ашып берген мүмкіндігін пайдаланып, Козырев ленинизмнің мәні – "халықаралық тап күресі" деген ленинистік ұғымды жоққа шығаратын мақала жазды. Алғаш рет совет баспасөзінде жарияланған мақала The Washington Post және бүкіл әлемдегі басқа да маңызды жаңалықтар көздерінде қайта жарияланды, осылайша ол саяси тұлға ретінде танылды. 1990 жылдың қазан айында Ресей Федерациясының наразы парламенті Козыревті сыртқы істер министрі етіп тағайындады. 1991 жылы Кеңес Одағының төңкеріс талпынысы сәтсіз аяқталғаннан кейін, ол Борис Ельциннің жас реформаторлар тобында болды, оның ішінде Егор Гайдар мен Анатолий Чубайс та бар еді, және олардың батыстық либералды-демократиялық идеалдарын бөлісті. Ол 39 жасында Ресейдің сыртқы істер министрі болды және Ресей тәуелсіз мемлекетке айналғанда, Борис Ельциннің сенімін алды және сақтады, көп жағынан ол Кеңес Одағының мұрагері болды. Козырев Ресейді Батыспен бірлесіп, "Қышқы соғыс" аяқталғаннан кейінгі жаңа әлемді құруға серіктес етуге тырысты. Ол АҚШ-пен қақтығыстан гөрі ынтымақтастыққа басымдық берді, сонымен бірге Ресейді құлаған держава ретінде емес, халықаралық саясаттағы үлкен держава ретінде қарастыруды талап етті. Ол АҚШ-пен қару-жарақтарды бақылау туралы келісімдер жасасуды және ядролық қарудың таралуына жол бермеуді жақтады. Көптеген адамдар оны посткоммунистік Ресейде либерализм мен демократияның маңызды дауысының бірі деп санайтын. Козырев Беловеж келісімін жасауға қатысқандардың бірі болды. Ол 2019 жылғы естеліктерінде былай деп жазды: "Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығын құру туралы қол қойылған құжат – жер бетіндегі ең ірі ел және біздің Отанымыз болған Кеңес Одағы үшін өлім жазасы болды. Бұл біз үшін маңызды сәт болды. Бірақ біз оның болмайтынын білдік және одан да жаман нәтижеге ұшырамау үшін бар күшімізді салғанбыз". 1992 жылы Козырев Балтық теңізі аймағынан келген тоғыз басқа сыртқы істер министрімен және ЕО комиссарымен бірге Балтық теңізі мемлекеттерінің кеңесін (CBSS) және EuroFaculty-ті құрды. 1992 жылдың 15 желтоқсанында Козырев Ресейдегі консервативті, ұлтшыл күштерге қарсылығын бұрын-соңды болмаған дипломатиялық маневрмен көрсетті. Ол Еуропадағы қауіпсіздік және ынтымақтастық жөніндегі конференцияның (ЕҚЫҰ) сыртқы істер министрлерін және Ресей делегациясын Ресейдегі ұлтшыл оппозицияның көптеген ұстанымдарын қайталайтын және Батысқа қарсы саясатқа оралу қаупін тудыратын сөздерімен таң қалдырды. Бірақ ол сөйлегеннен кейін бір сағаттан соң сөзін қайтарып алды, бұрын айтқан пікірлері "Ресейдегі оппозицияның ең экстремалды элементтерінің талаптарын" бейнелейтінін мәлімдеді. Ол уайымдауға негіз бар еді, өйткені бір ай бұрын "Правда" газеті оның "бұрынғы социалистік лагерьті бөлшектеп, жаңа американдық империяның кеңеюіне жол ашатынын" хабарлаған болатын. Басқалары Гайдар үкіметіндегі "жас реформаторларды" Варшава шартының серіктестерімен "тарихи" байланыстарды үзуде айыптады, ал Козыревті батысқа бағытталған сыртқы саясатының нәтижесінде Ресейдің "дәстүрлі" мүдделер аймағынан бас тартты деп айыптады. ЕҚЫҰ-дағы бұл сөздер Гайдардың қорғаныстан шығарылғаннан кейін бес күн өткен соң айтылды. Козырев бұрынғы Кеңес империясында қос азаматтық туралы идеяны ілгерілетуге тырысты, бірақ сәттілікке жетпеді. Оның Ельциннің Германияны қайта біріктіру және Хельсинки қорытынды актісі туралы шатастығына, сондай-ақ АҚШ Мемлекеттік хатшысы Уоррен Кристофердің НАТО-ны кеңейту үшін жасаған екіжақты серіктестік ұсынысына қатысты рөлі әлі де даулы. Ресейді НАТО-ға қабылдау мүмкіндігі Ельциннің бірінші мерзімі аяқталғаннан кейін жойылды, өйткені Ресейде үлкен қорқыныш тудырмау үшін, оны басқа Варшава шарты елдерінен бұрын "суықтан" шығару қажет еді, бірақ керісінше жасалды. Оның қызмет кезеңіндегі АҚШ Мемлекеттік хатшылары: Джим Бейкер, Лоуренс Иглбергер және Уоррен Кристофер.

Крым бойынша Украинамен келіспеушілік

1991 жылдың қазан айында вице-президент Александр Руцкой Ресейдің Украинаға және Украина арқылы Еуропаға табиғи газ экспортының бағасын келісу үшін Киевке сапар шекті. Сол сапарда ол Ресейдің Севастопольде орналасқан Қара теңіз флотына қатысты бақылау мен меншік құқығын, сондай-ақ, тікелей емес, бүкіл Қырым түбегіндегі Ресейдің егемендігін жариялады. Руцкой Киевті ядролық қаруға ие және Қырымды өз билігіне алу құқығын талап ететін Мәскеумен қақтығысқа түспеуі туралы ескертті. 1992 жылдың сәуірінде және 1993 жылдың наурызында Ресей парламенті Қырымға қатысты екі ұқсас резолюция қабылдады. Украина АҚШ-тан көмек сұрады, бірақ АҚШ кеңестік ядролық қаруды Мәскеудің қолына шоғырландыруға және бұрынғы кеңестік ғалымдарды Нунн-Лугар ынтымақтастық қауіпсіздікті қамтамасыз ету бағдарламасымен айналыстыруға тырысты. Козыревпен бірлесіп жазылған Будапешт меморандумы үш бұрынғы кеңестік мемлекетке ядролық қаруды таратпау шартына қосылу шартымен Ресей, АҚШ және Ұлыбританиядан қауіпсіздік кепілдіктерін ұсынды. 1996 жылдың соңына қарай барлық ядролық қару Ресей аумағына шығарылды. Ал 18 жыл өткен соң Владимир Путин Қырым мен Донбассқа басып кірген кезде осы келісімнен бас тартты. Ол Чечнядағы қақтығысқа байланысты халықаралық дау тудырды деп айыпталды. Сонымен қатар, ол Солтүстік Атлантикалық келісім ұйымының (НАТО) босниялық сербтерді бомбалауын тоқтатуға және НАТО-ның Шығыс Еуропаға кеңейту жоспарларын қабылдамағаны үшін айып тартты. Козырев Ресейдің "үлкен держава" мәртебесін жоғалтуға себеп болған Батыс алдындағы бас иісі үшін және Босния соғысы кезінде босниялық сербтерді қолдамағаны үшін Ресей Мемлекеттік Думасы тарапынан сынға ұшырады. 1996 жылдың қаңтарында Мурманскіде Мемлекеттік Думаға екінші рет сайланғаннан кейін Козырев министрліктен кетті, себебі ол екі лауазымды бірдей атқаруға тыйым салынды. Оның орнын Евгений Примаков басты. Бұл оның және президенттің саяси шешімі болды. "Елцин реформаға қарсы күштерді басып тастау үшін Козыревті құрбандыққа шалды ма?" деген сұраққа Козырев Лос-Анджелес Таймс газетіне: "Әрине, кейбір кері кетулер болды. Шындығында, тұрақсыздық орын алды. Бұл нағыз саяси қақтығыс болды. Мен жеңіліске ұшырадым. Менің пікірім ескерілмеді. Менің уақытым қайта келеді деп сенемін, менің саясатым ерте ме, кеш пе, қайта жаңғыртылады", - деді. Екінші Дума мерзімі аяқталғаннан кейін Козырев жеке бизнеспен айналысу үшін үкіметтен кетті. Козырев 2000 жылғы сайлауға дейін Дума депутаты болды.

Кейінгі өмір, естеліктер және мақалалар

Козырев, «Путин мырза қайта енгізген авторитарлық, Батысқа қарсы жүйе жеңіске жете алмайды» деп сенді. Ол 2010 жылы АҚШ-қа көшті. «Отты құс: Ресей демократиясының құпия тағдыры» (Майкл Макфолдың алды сөзімен. Питтсбург: Питтсбург университетінің баспасы, 2019). Козырев 2014 жылы дипломаттар алдында: «Бос уәделер, бос қауіп-қатерлерден де жаман» деп ескертті. Козырев Кремльдің басылмауына байланысты Путиннің биліктен алынатынын күткенін айтты. Алғашқы сұхбатында Козырев Ресеймен тікелей қақтығыстан гөрі НАТО серіктестерінің қару-жарақпен қамтамасыз етілуін ұсынды. Ол Путиннің Украинамен батысқа қарайғы экспансиясын тоқтатпайтынын, оны сол жерде тоқтатпаса, тоқтатпайтынын атап өтті және украиндықтардың басылуға дейін тиісті қаруланбағанына өкініш білдірді. «Путинді ашуға болмайды, ол қазірдің өзінде агрессияның жоғары деңгейінде, кез келген әлсіздікті одан әрі агрессияға шақыру ретінде қабылдайды», - деп күлді Козырев. Будапешт меморандумының авторы Козырев басылуды оның шарттарын «ашық бұзу» деп атады және Путиннің осы мәселедегі әрекеттерін ұятты деп санады. Козырев Сергей Лавровтың эволюциясына көңілі толмайды. Козырев Путиннің COVID-19-дан қорқып жүргенін байқады, сондықтан Путиннің өмірге осылай берік байланысқандықтан ядролық соғыс қаупіне бармайтынын болжайды; ол Путиннің антиресейлік символы екенін айтады. Козырев 2022 жылдың мамырында «Демократия журналында» «Неліктен Путин жеңілуі керек» деген мақала жариялады, онда ол Андрей Владимирович Колесниковпен бірге 1933 жылдан кейінгі «Глайхшальтунгтің» нацистік Германия қоғамын трансформациялауымен және ресейліктер қабылдаған бірнеше заңдармен, Путиннің қол қойған жарлықтарымен «барлық түрдегі наразылықты қылмыстық қылық ретінде қарастырып» және тәуелсіз ресейлік БАҚ-тың қалдықтарын жою арасындағы параллельдіктерді атап өтті. Ол Антон Трояновскийдің «Совет кезеңіндегі жаппай жазалаулар мен саяси тұтқындаулар тарихы және мемлекеттің ынталандырған азаматтарды айыптауы қазір Ресейдегі күшейіп келе жатқан репрессияның үстінен көлеңке түсіруде» деген жазбасын қайғымен атап өтті және 20-ғасырдың екі жүйесінде тоталитаризм деген ортақ белгі бар екенін анықтады.

Академиялық сын

Австралиялық академик-русолог Грейм Гилл Козыревтің Ресей Сыртқы істер министрлігіндегі қызметін "өте жалпақ" деп бағалайды. Сергей Радченко Козыревтің 2019 жылғы естеліктерінде "барлығы мүмкін болған кезде, соның ішінде, Батысқа бекініп, гүлденген демократиялық Ресейдің болуы мүмкін еді" деген қызықты ойлар келтірілгенін айтады. Козырев осы мақсатты орыс ертегісіндегі от құсының соңынан қуғандай іздеді, алайда ертегінің батырындай оны ұстай алмады. Тіпті оған жақындаған да жоқ.