Кіріспе

Даниялық жиһаз дизайнері Вернер Пантон (13 ақпан 1926 – 5 қыркүйек 1998) Данияның 20-шы ғасырдағы ең ықпалды жиһаз және интерьер дизайнерлерінің бірі саналады. Мансабында ол әртүрлі материалдардан, әсіресе пластиктен жасалған, жарқын және экзотикалық түстердегі жаңашыл және болашаққа бағытталған дизайнды жасады. Оның стилі "1960-шы жылдарға" тән болды, бірақ 20-шы ғасырдың соңында қайтадан танымал болды. 2004 жылғы мәліметтер бойынша, Пантонның ең белгілі жиһаз үлгілері әлі де өндірісте (Vitra және басқа да компанияларда).

Өмірбаян

Пантон Оденседе тәжірибелі суретші болған кезде 1951 жылы Копенгагендегі Корольдік Дания өнер академиясында (Det Kongelige Danske Kunstakademi) сәулет өнері мамандығы бойынша оқуға түсті және 1951 жылы бітірді. Карьерасының алғашқы екі жылында, 1950–1952 жылдары, тағы бір даниялық сәулетші және жиһаз дизайнері Арне Якобсеннің сәулет бюросында жұмыс істеді. Пантон "өз басымен келген" (enfant terrible) болып шықты және жеке дизайн және сәулет бюросын ашты. Ол инновациялық архитектуралық ұсыныстарымен, соның ішінде жиналмалы үй (1955), картон үй және пластикалық үй (1960) арқылы танымал болды. 1950 жылдардың соңында оның креслолары бұрынғыдан гөрі әдеттен тыс болды, оларда аяқтары мен анық арқасы болмады. 1960 жылы Пантон алғашқы бір бөліктен құралған пластикалық креслоны жасады. Stacking chair немесе S chair көптеп өндірілді және оның ең танымал дизайны болды, ол адам денесінің иілген пішіндерін еске түсіретін органикалық формалардан туындаған – бұл жағдайда тіл. 1960 жылдардың аяғы мен 1970 жылдардың басында Вернер Пантон бүкіл кеңістікті жобалаумен тәжірибе жасады: радикалдық және психоделикалық интерьерлер, оның иілген жиһаздары, қабырға жабындары, маталар мен жарықтандыру жиынтығынан тұрды. Ол Bayer компаниясының жыл сайынғы өнімдер көрмесі үшін жасаған интерьер дизайнымен, ол экскурсиялық кемелерде өткізілді, ең көп танылды.

Мансап

1950 жылдан 1952 жылға дейін Вернер Пантон сәулетші Арне Якобсен үшін жұмыс істеді, ол тағы бір маңызды ұстазы болды. Якобсеннің кеңсесінде жұмыс істеген кезде Пантон негізінен жиһаз дизайнымен айналысты, әсіресе ‘Ант’ креслосын әзірлеумен. Якобсенмен жұмыс істегеннен кейін Пантон үш жыл бойы Еуропа бойынша кең ауқымды сапарлар жасады. Осы кезеңде ол дизайнмен айналысатын әріптестерімен, өндірушілермен және дилерлермен халықаралық байланыстар орнатты. Соның нәтижесінде Пантонға сәулеттік және жиһаздық көптеген жобалар тапсырылды, соның ішінде 1955 жылы Данияның беделді жиһаз өндірушісі Fritz Hansen тапсырған Бакалавр креслосы және Тиволи креслосы бар. 1950-ші жылдардың ортасында Вернер Пантон алғаш рет бір элементтен жасалған кресло туралы оймен айналысты. 1956 жылы Neue Gemeinschaft für Wohnkultur (WK Möbel) конкурсын ұйымдастырды, онда Пантон қатысты. Оның жұмысы – толық жиһаз коллекциясы, соның ішінде орындық пен арқалық біртұтас құрайтын жинақталатын кресло да болды. Осы жобадан ‘S Chair’ деп аталатын кресло туды. Алайда, конкурсқа ұсынған жұмысы жүлделі орынға ие бола алмады. 1957 жылы құрастырылатын демалыс үйі All Round House деген атпен шағын серияда шығарылды. 1958 жылы Пантон Фюнен аралындағы Langesø саябағындағы ата-анасының қонақ үйін, Kom igen-ді қайта жобалады және оған Cone Chair креслосын да жасады. Kom igen қонақ үйі Пантонның алғашқы маңызды тапсырыстарының бірі болды. Пантон интерьерді және бір қабатты кеңейтімді, шатырлы террасасымен бірге жобалады. Интерьерге жылу сыйлау үшін ол қызыл түстің бес түрлі реңін қолданды, ал үстел төсеніштеріне қара түс қосты. Пантон бөлмені бөлу үшін геометриялық өрнектермен матадан жасалған икемді жүйені жасады. Осыдан бастап Plus Linje (Cone Chair сериясы жиһазы), Unika Væv (текстиль) және Louis Poulsen (жарықтандыру) сияқты Дания фирмаларымен ынтымақтастық орнады. 1960 жылы Пантон Норвегияның Тронхейм қаласындағы Astoria қонақ үйінің мейрамханасын жобалады, онда гардеробпен кіреберіс аймағы, күнделікті мейрамхана, қысқы бақшасы бар кешкі мейрамхана, би алаңы және өзін-өзі қызмет көрсету мейрамханасы кірді. Пантон бөлмеге біртұтас көрініс беру үшін еденге, қабырғаларға және төбеге текстильдік дизайнды қолданды. Орындықтар конус креслолардың әртүрлі нұсқаларынан құралды. Осы кезеңде Пантон жиһаз тарихында алғаш рет мөлдір пластиктен жасалған үрлейтін орындық элементтерін де жобалады. 1961 жылы Пантон өз жиһаздарын, текстильдерін және шамдарын дизайн журналы Mobilia-ның әйгілі қара кітабында және Цюрихтегі Pfister жиһаз салонында таныстырды. Shell шамдары алғаш рет 1964 жылы Франкфурттағы Lüber стендісінде көрсетілді. Кельн халықаралық жиһаз жәрмеңкесінде Flying Chairs креслолары сенсация тудырды. 1965 жылы Thonet компаниясы Panton-ның S Chair (Модель 275) креслосын шығарды, ол қалыпты фанерадан жасалған алғашқы консольді кресло болды. Бұл жинақталатын креслоның орындығының жиегі сәл жоғары көтерілген фанерадан жасалған. S Chair креслосының екі нұсқасы бар: Модель 275 және Модель 276. 1965/66 жылдары көбік пластикалық бөлімдерден жасалған модульді жиһаз жүйесі жобаланды, ол 1967 жылдан бастап Kill, Metzeler компаниясымен өндіріліп, Kaufhof желісі арқылы сатылды. Даниялық Mobilia дизайн журналы 1967 жылы Panton Chair креслосын алғаш рет көпшілік назарына ұсынды. Кельн жиһаз жәрмеңкесі кезінде Bayer үшін Dralon кемесінде (кейін Visiona 0 деп аталды) көрме ұйымдастырылды. Гүлшолақ шамдары өндіріске түсті. "Шпигель" баспасының кеңсесін жобалау. "Жанды мұнара" Чарльз Эймс, Джо Коломбо және басқалармен бірге Париждегі Луврде өткен көрмеде таныстырылды. 1969 жылы Гамбургтің Ост-Вест көшесіндегі жаңғыртылған ғимаратқа көшкен "Шпигель" баспасы үшін Пантон кіреберіс аймағын, аула мен вестибюльді, асхана мен бар аймақтарын, ғимараттың жертөлесіндегі қызметкерлерге арналған бассейнды, редакциялық кеңестер мен лаунждарды, сондай-ақ әкімшілік немесе редакциялық биік ғимараттардың дәліздері үшін түстер схемаларын жобалады. Кельн жиһаз жәрмеңкесі кезінде Bayer үшін Visiona 2 (1970) көрмесін жобалау, онда Mira X коллекциясы да көрсетілді. Архус қаласындағы Варна мейрамханасын қайта жобалау.

Уақыт шкаласы

1974 – Гамбургтегі Gruner & Jahr баспасы кеңсесінің дизайны жасалды. 1977 жылы Fritz Hansen «Система 1 2 3» отыру жиынтығын шығарды. 1978 – Louis Poulsen VP Europa жарықтандыру топтамасын ұсынды. 1978 – Базель университетінің ауруханасының жер асты тұрақтарына кіретін жолдың түс және декоративтік концепциясы жасалды. 1984 – Копенгагендегі цирк ғимараты Пантонның түсті дизайны негізінде қайта жаңартылды. 1990 – Panton креслосы Vitra компаниясымен қайта өндіріске қойылды, бұл осымен танымал дизайнер әріптестері Panton-ға құрмет көрсету мүмкіндігін алды. 1994 – Ikea үшін Vilbert креслосын жобалады. 1995 – VS Möbel компаниясымен ынтымақтастық басталады. 1995/96 – 1995 жылы Атлантада өткен жазғы Олимпиада ойындарына арнап, Пантон Swatch Art сағат мұнарасын жобалады. Мұнара алғаш рет 1996 жылы Лозаннадағы көл жағасында орнатылды. Ол 63 түрлі түсті сақинадан және ортасында үлкен Swatch сағатынан тұрады. Кейін, 1996 жылғы жазда ол Лозаннадағы Олимпиада мұражайында 2 қабаттан қысқартылған күйінде қойылды. 1996 – Пантон Базельдегі Gallerie Littmann үшін «Farbräume» түсті кеңістік инсталляциясын жасады. 1997 – Пантонға Erco-ның Лондондағы кеңсесін жобалау тапсырылды. 1998 – 1998 жылдың 17 қыркүйегінде Колдингтегі Trapholt мұражайында «Жарық және түс» көрмесі ашылды, бұл Пантон жобалаған соңғы көрме болды.

Тронхеймдегі "Астория" қонақ үйі мен мейрамханасы, Норвегия

Тронхеймдегі "Астория" қонақ үйі мен мейрамханасының дизайны кіреберіс аймағын, гардеробты, күндізгі мейрамхананы қысқы бақшамен, кешкі мейрамхананы би алаңымен және өзін-өзі қызмет көрсету мейрамханасын қамтиды. Панттон бөлмеге біртұтас көрініс беру үшін едендерге, қабырғаларға және төбелерге Geometry I-IV тоқыма дизайнын қолданды. Орындықтар конус орындықтарының түрлі нұсқаларынан құралған. Үстелдердің айналасына топтасқан орындықтар мен "Топан" шамдары үлкен бөлмені жеке отыру аймақтарына бөліп, жақындық сезімін тудырады.

I және II бағыттар

Алпысыншы жылдардың соңынан жетпісінші жылдардың ортасына дейін Bayer корпорациясы Кельн жиһаз жәрмеңкесінің әрбір кезінде Рейн экскурсиялық бу қайығын жалдап, оны уақытша көрме орталығына айналдыру үшін танымал дизайнерге тапсырыс берді. Басты мақсат – үй жиһаздарында қолданылатын әртүрлі синтетикалық материалдарды насихаттау болды. Bayer компаниясының Dralon синтетикалық талшығы және оның үй тоқымалары саласындағы қолданылуы көрмеде маңызды рөл атқарды. Осының нәтижесінде, көрме орталығы бастапқыда «Dralon кемесі» деп аталды, бірақ 1969 жылдан бастап Пантонның ұсынысымен «Visiona» деп аталды. 1968 жылы кемеге жобалауды тапсырған Пантон, бастапқыда тоқыма саласындағы кез келген шектеулерді еңсерудің жолдарын тапты. Ол жиһаз бен жарықтандыруды өз презентациясына біріктіру арқылы атмосфералық тығыз кеңістіктер жасады, онда түс пен жарық басым роль атқарды. Visiona 0 көрмесінде Пантон эксперименталды интерьерлік ландшафттарды жасады, онда ол өз дизайн идеяларын еркін жүзеге асырып, көрсетіп, олар көбінесе утопиялық деп түсіндірілді. Нәтижесінде «Dralon кемесі» тар мамандардан тыс, көптеген келушілердің арасында сенсация тудырды. Вернер Пантонға «Visiona» атты көрмені жобалауға екі рет тапсырыс берілді. 1970 жылғы «Visiona 2» көрмесі осы ортада жасалған «Фантазиялық ландшафтты» көрсетті. Нәтижесінде пайда болған бөлмелік инсталляция, жарқын түстер мен органикалық формалардан тұрады және Пантонның жұмысының маңызды жетістіктерінің бірі болып табылады. Дизайн тарихы тұрғысынан, бұл инсталляция ХХ ғасырдың екінші жартысындағы маңызды кеңістіктік жобалардың бірі саналады. Пантонның «Visiona 2» көрмесіне дайындық кезінде студиясымен бірге жасаған шығармашылық табыстары тек көрме кемесіндегі әртүрлі бөлме дизайнында ғана емес, сонымен қатар осы көрме үшін арнайы әзірленген жиһаз, жарықтандыру, қабырға жабындары мен тоқымалардың кең ауқымында да көрініс тапты. Олардың кейбіреулері кейіннен сериялық өндіріске енгізілді.

Шпигель баспасы

Гамбургтегі «Шпигель» баспасының ғимараттарын жабдықтауы Пантонның интерьер дизайнының ең көрнекті мысалдарының бірі болып саналады және олардың бір бөлігі әлі күнге дейін сақталған. 1969 жылы Гамбургтың Ост-Вест көшесіндегі жаңартылған ғимаратқа көшкен танымал жаңалықтар журналы үшін Пантон кіреберіс аймағын (ішкі аула мен вестибюльді), асхана мен бар аймақтарын, ғимараттың жертөлесіндегі қызметкерлерге арналған бассейнды, редакциялық кеңестер мен демалыс бөлмелерін, сондай-ақ әкімшілік немесе редакциялық ғимараттардың дәліздері үшін түс схемаларын жобалады. Мұнда да түс схемалары Пантонның кеңістік дизайнының ерекше үйлесімін қамтамасыз ететін маңызды дизайн элементіне айналды. Барлық дизайн оның өзіне тиесілі – шамдар, маталар және қабырға жабындары, тек жиһаз ғана Knoll International компаниясынан оның шарттары бойынша тапсырылды. Қабырғалар мен төбелерде қолданылған арнайы айна жарықтандыру маңызды рөл атқарды. Бассейн аймағы көп ұзамай өрт салдарынан қиратылса, ал кіреберіс пен вестибюль 90-шы жылдары толықтай қайта жаңартылды, ал асхана бүгінгі күнге дейін бастапқы түрінде сақталған және бірегей және құнды тарихи құжатты құрайды.

Биннингендегі жеке үй

Осы үйдің қонақтарға есігі ашық бөлмелері Пантонның өзі жасаған, оларды оның туындыларын көрсетуге арналған көрме залдары сияқты етіп жобалаған. Көзге түсетіні – сақина тәрізді шамдары бар кіреберіс залы, керемет қабыршақ төбесі бар асхана және кеңінен жайылған тамақ залдары еді. Бұл кеңістікті бүгінде Париждің Помпиду орталығының дизайн коллекциясында сақталатын "Тірі мүсін" атты туындысы басып тұрды.

Gruner & Jahr баспасы, Гамбург

Груннер & Яр баспасының Гамбургтегі жаңа бас кеңсесін жобалау жөніндегі тапсырыс, бірнеше жыл бұрын Spiegel баспасына берілген тапсырыспен салыстырыларлық деңгейде кең болды. Пантон кеңселерді жобалауда өзін қарапайым түстер мен өрнектер жүйесімен шектесе, кіреберіс залы мен асханада визуалды түрде алдау эффекттерін (trompe l'oeil) тағы да қолданып, әсерлі және таң қалдыратын интерьерлік дизайн шешімдерін жасауға жете білді. Лоббиде көзге түсетіні – сансыз VP Globe шамдары ілінгендей көрінетін айналы төбе, ал асханадағы толқынды дизайнмен жасалған кілем еденге үш өлшемді көрініс сыйлады.

Панторама

1979 жылы Пантон Базельдегі швейцариялық жиһаз көрмесі аясында ерекше "Панторама" көрмесін ұйымдастырды. Ол мұнда қарапайым геометриялық конструкциялар мен заттар архаикалық және жоғары жасандылық сезімін тудыратын монохромды түсті кеңістіктер жасады.

Түстер кеңістігі

1996 жылы Базельдегі Литтман галереясында көрсеткен "Түс кеңістіктері" инсталляциясында Пантон түстің күшін физикалық тұрғыдан көрсетті. Сегіз дөңгелек бөлмеден өтетін келушілер, әрқайсысы бір түспен боялған, түстің әсерін сезіне алды – кейде жылы, кейде салқын. Бұл түстің туннелі қара бөлмеде үлкен құрылыс блоктары сияқты шашырап жатқан әртүрлі пішіндегі және түсті көбік элементтерімен толықтырылды.

Трафольтта жарық пен түс көрмесі

1998 жылы 17 қыркүйекте Трафольт мұражайында ашылған "Жарқыраған түстер" көрмесі, Пантонның қайтыс болғаннан кейін бірнеше күн өткен соң аяқталған соңғы дизайн жобасы еді. Бұрынғыдай, түстерді шеберлікпен қолдануын тағы да керемет көрсеткен сегіз түрлі-түсті бөлмеде Пантон дизайнер ретіндегі барлық шығармашылығының көрнекті үлгісін ұсынды.