Кіріспе

Ханс Йоргенсен Вегнер (2 сәуір 1914 - 26 қаңтар 2007) – Даниялық жиһаз дизайнері. Оның еңбектері, сондай-ақ бірнеше өндірушілердің бірлескен күш-жігері, орта ғасырлық Дания дизайнының халықаралық деңгейде танымалдылығына үлкен үлес қосты. Оның стилі көбінесе «Органикалық функционалдық» деп сипатталады, бұл функционалдыққа ерекше мән беретін модернистік бағыт. Бұл ой-пікір мектебі негізінен Скандинавия елдерінде қалыптасты, оған Поул Хеннингсен, Альвар Аалто және Арне Якобсен де үлес қосты. Вегнер «Креслолардың патшасы» деп аталды, себебі ол көптеген отыруға арналған жиһазды дизайнмен айналысты. Өмірі бойында ол 500-ден астам түрлі кресло жасады, олардың 100-ден астамы жаппай өндіріске түсті, ал көптегендері танымал дизайн иконаларына айналды. «Егер өміріңде бір ғана жақсы кресло жасасаң, бірақ оны жасау мүмкін емес» деген сөздері бар. 1969 жылы Лондондағы Корольдік өнер қоғамы оны өнеркәсіп саласындағы құрметті Корольдік дизайнері деп таныды.

Ерте өмір және білім

Вегнер Смедгаде 12, Тёндерде аяқ киім шебері Питер Матисен Вегнер мен Николин Лаусен отбасында дүниеге келді. Кішкентай кезінде Вегнер қолөнерге қызығушылық танытып, жүре білгенге дейін сурет салу және қағаздан кесіп жасауды үйренді. Үйде Вегнер ағаш ою-өрнегіне бейімділігін көрсетіп, Тёндер мұражайында көрген Корольдік Копенгаген мүсіндерінің үлгісімен ағаштан мүсіндер жасады. 14 жасында ол шебер шкафшы Г. Ф. Штальбергтің шәкірті болып жұмыс істеді. Ұзақ уақыт өтпей, Вегнер ағашқа деген сезімі бар екенін және оған деген сүйіспеншілігін дамыта бастады. 15 жасында ол өзінің алғашқы креслосын жасады. 17 жасында шәкірттік оқуын аяқтаған соң, шеберлік емтиханының бір бөлігі ретінде әйелдерге арналған жазу үстелін жасады және әскерге кеткенге дейін шеберханада жұмыс істеді. Әскерде 1935 жылы Копенгаген шкафшылар гильдиясының көрмесін алғаш рет көрді. Көрме шебер шкафшылар (Йоханнес Хансен, Л. Понтоппидан, Нильс Воддер, Якоб Кьер және А. Й. Иверсен) және сол кездегі ең үздік сәулетшілер (Кааре Клинт, Вильгельм Лауритцен және Оле Ваншер) арасындағы тәжірибе алмасу алаңы болды. Бұл көрме Вегнерге шеберлік пен дизайнды үйлестірудің қандай нәтиже беретінін көруге мүмкіндік берді. Вегнер өзінің жиһаздарын өндіріп, сату мақсатымен дизайнер болуды шешті. Жеке шеберханасын ашу арманын орындау үшін өз шеберлігін жетілдіру қажеттігін түсінді. Әскери қызметтен кейін Вегнер Данияның Технологиялық институтында 2,5 айлық шкаф жасау курсына қатысты. Содан кейін ол Копенгагендегі Данияның өнер және дизайн мұражайында орналасқан Өнер және қолөнер мектебінің ағаш ұсталық бағдарламасына қатысты. Алайда, Екінші дүниежүзілік соғыс қалалық ғимарат жобасын кешіктірді және ол алғаш рет Мёллер мен Флеминг Лассеннің басшылығымен Ньборг кітапханасына [da] жұмысқа тағайындалды, сондай-ақ тарихи дизайнға арналған веб-сайтты жасады. Кітапхана жақсы қабылданып, Мёллер мен Лассенге Экерсберг медалі табысталса да, Вегнердің үлесі сол кезде кеңінен жарияланбады. 1939-1942 жылдары Вегнер Орхус қалалық ғимаратының жобасында жұмыс істеді және барлық жиһаздарға жауапты болды. Қалалық ғимаратта жұмыс істеп жатқанда Вегнер Planmøbler үшін модульді кеңсе жиһаздарының үш түрін жасауға кірісті. Planmøbler жиһаздарының бір бөлігі қалалық әкімшіліктің кеңселерінде қолданылды. 1940 жылы Вегнер өміріндегі екі маңызды жағдайды бастан өткерді. Біріншісі – жеке қарым-қатынас. Ол Якобсеннің кеңсесінде хатшы болып жұмыс істеген Инга Хелбомен танысып, 1940 жылдың 9 қарашасында үйленді. Орхус қалалық ғимаратының жобасын аяқтағаннан кейін Вегнер нацистік оккупация кезінде саяхат шектеулеріне байланысты Копенгагенге қайта орала алмады. Вегнер ағаш ұсталық бағдарламаны аяқтау үшін ешқашан мектепке қайтып оралмады, нәтижесінде ол «Даниялық заманауи жиһаз дизайнының әкесі» Кааре Клинттен ешқашан сабақ алмады (ол бағдарламаның соңғы бөлігін оқытқан). Ол осы уақыт аралығында Микаэль Лаурсен үшін жобалар жасады. Вегнер кейіннен жасаған кресло мен үстел әлі күнге дейін Carl Hansen & Søn компаниясында өндірілуде. 1944 жылы шкафшылар гильдиясының көрмесінде Йоханнес Хансеннің стенді үшін Вегнер өзінің ең сәнді және ең күрделі жұмысы саналған Балық шкафын жасады. Шкафтың сыртқы пішіні Кааре Клинттің қатаң функционалдық стиліне сәйкес келеді, рационалды геометриялық пішіні және минималды сәндік элементтері бар. Алайда, ішкі бөлігі су асты көрінісін көркем бейнелейді. Техникалық тұрғыдан күрделі интарсиялық дизайнына байланысты Йоханнес Хансен шкафты өндіруге келіспеді. Вегнер оны өзі кесу пышағымен жасауға шешім қабылдады, ол шамамен 3000 ағаш бөлігін жинауға үш апта уақыт алды. Вегнер FDB Møbler үшін аз ғана жұмыс жасағаннан кейін FDB-нің қосалқы мердігерлерінің бірі Фриц Хансенге жұмысқа орналасты. 1947 жылы Вегнер Йоханнес Хансен үшін «Төңкерілген» креслосын жасады. Вегнер 1948 жылы қалыпты фанерамен тәжірибе жүргізе бастады. Фанера Eames және Alvar Alto-ның жиһаз материалы ретінде танымал болды және көптеген дизайнерлер осы жаңа ламинация технологиясын пайдалануға қызығушылық танытты. Сол жылы ол MoMA-ның төмен бағалы жиһаз дизайны бойынша халықаралық конкурсына фанералық креслоның дизайнын ұсынды. Оның алғашқы қабыршақты креслосы (FH1936) және орындық нұсқасы (FH1935) сол жылы Фриц Хансен үшін өндіріске енгізілді. Вегнердің ең танымал екі туындысы – Дөңгелек кресло және Тілек креслосы – 1949 жылы жарық көрді. Іс-шараға қатысқан даниялық баспасөз бастапқыда үшжақты креслоға назар аударды. Үшжақты кресло даниялық баспасөздің назарын аударғанмен, американдық журналистер алғаш рет іс-шараға қатысып, Дөңгелек креслоға қызығушылық танытты. Американдық журналистер осы кресло туралы ақпаратты елдеріне жеткізді, ол халықаралық деңгейде көп назар аударды. Американдық Interiors журналы креслоны іс-шара туралы мақаласында «әлемдегі ең әдемі кресло» деп атады. Бұл американдық баспасөзде Даниялық заманауи дизайн туралы алғашқы жазба болды. Барлық креслолар келесі жылы өндіріске енгізілді, ал Тілек креслосы оның ең табысты коммерциялық туындысы болды және үздіксіз өндірісте қалды. 1951 жылы Эйвинд Колд Кристенсен Salesco A/S компаниясын құрды, ол Вегнердің жұмысын ел ішінде және шетелде эксклюзивті түрде насихаттады. Шетелде үлкен коммерциялық табысқа ие болу мүмкіндігін көріп, Salesco Вегнердің таңдаған бес өндірушісі арасындағы серіктестік болды, олардың әрқайсысының өзіндік ерекшелігі бар, Вегнердің жұмысын көбірек тұтынушыларға жеткізу үшін ортақ маркетингтік және сату ресурстарынан пайда көретін болды. Бес өндіруші – Ry Møbler кітап сөрелерін, жазу үстелдерін және үлкен заттарды жасады; A. P. Stolen үлкен қапталды жиһаздарды жасады; Getama жұмсақ төсемдері бар жиһаздарды жасады; Andreas Tuck үстелдерді жасады; ал Carl Hansen & Søn креслоларды жасады. Бұл компания Вегнерге көптеген заводтарда жаппай өндіріс жүргізуге және жылдық көрмелерге тәуелді болмай, жұмыстарын өндіруге мүмкіндік берді. Осы орталықтандырылған бизнес Вегнердің Salesco коллекциясын көру үшін халықаралық сатып алушыларға Копенгагендегі Rygårds Alle көшесіндегі бір ғана көрме залына бару жеткілікті болды. Бұл ұйым Вегнердің дизайнер өндіріс және экспорт желілері туралы уайымдамай-ақ жұмыстарын кеңінен таратуына мүмкіндік берді. 1951 жылы Вегнер алғашқы Лүннинг сыйлығын финляндиялық дизайнер Тапио Виркаламен бөлісті. Сыйлық ақшасы Вегнер мен оның әйеліне АҚШ және Мексикаға үш айлық оқу сапарына баруға мүмкіндік берді. Олар екі қызы жеті жасқа толғаннан кейін 1953 жылы сапарға шықты, олар әже-шешелерімен қалуға мүмкіндік алды. Вегнер АҚШ-тың жаппай жиһаз өндірісін көрді, бірақ Данияның дәстүрлі әдістерін ұстануды жөн көрді және Раймонд Лоуиден келген сияқты көптеген ұсыныстарды қабылдамады, өндірісін АҚШ-қа көшіруге. Вегнер сапар барысында Эдгар Кауфманн кішінің Fallingwater үйінде болды. 1959 жылы Фредерик Лүннинг Нью-Йорктегі Georg Jensen-де Вегнердің жұмыстарының ретроспекциясын ұйымдастырды. Алғашқы шығуынан он жыл өткен соң, Дөңгелек кресло одан да көп назар мен марапатқа ие болды, 1960 жылдың 26 қыркүйегінде Ричард Никсон мен Джон Ф. Кеннеди арасындағы алғашқы теледебатта отыруға таңдалды. 1962-1963 жылдары Вегнер Gentofte қаласындағы отбасылық үйін және дизайн студиясын жобалау үшін архитекторлар Аллан Йессен мен Арне Карлсенмен бірге жұмыс істеді.

Жеткізушілер мәселесі және танымалдылығының төмендеуі

1960 жылдардың соңында АҚШ-қа Вегнер жиһаздарының импорты Georg Jensen, Inc (Георг Дженсеннің Нью-Йорк агентігі және Дания үй жиһаздарының ірі сатушысы) компаниясымен жасалған сәтті болмаған келісімнің нәтижесінде азайды. Осы келісім бойынша Salesco Georg Jensen компаниясына АҚШ-тағы эксклюзивті тарату құқығын берді. Georg Jensen Вегнер жиһазының барлық түріне айтарлықтай үстеме ақы қосты, бұл Даниядағы бөлшек сауда бағасынан 3-4 есе жоғары төлеуге дайын болмаған интерьер дизайнерлерін наразы қылды. 1968 жылы Georg Jensen жабылып, АҚШ Salesco-ның бес өндірушісі үшін дистрибьюторсыз қалды. Иоганнес Хансен бұл ұйымның мүшесі болмағандықтан, ол бұл жағдайға қатысқан жоқ. Georg Jensen келісіміне байланысты туындаған мәселелер, Дания жиһазының импорты алдында тұрған әлдеқайда маңызды және күрделі мәселенің фонында болды. 1960 жылдардың соңынан 1990 жылдарға дейін Дания жиһазы халықаралық нарықтың қанағаттанбауынан, Даниядан төмен сапалы жиһаздың көбеюінен және шетелдегі плагиаттың кең таралғанынан зардап шекті. Бұршақ қаптар, Финляндиядан келген Эро Аарнионың шар пішіндес креслосы және Италиядан келген Memphis Group тобының жарқын жиһаздары одан да тартымды болып көрінді. Стильдік қалаулардың өзгеруімен қатар, тұтынушылардың сатып алу әдеттері де өзгерді, олар өмір бойына жететін бір инвестицияға қарағанда қолжетімді және арзан жиһазға көбірек басымдық берді. 1969 жылы Knoll жиһаз компаниясы Копенгагендегі Йоханнес Хансен өндірген Вегнер дизайндары үшін АҚШ-та тарату құқығын алды. Бұл жинаққа оннан астам орындық пен шкаф дизайны кірді. New York Times газетінде: "[Дания жиһазы] сәннен шықты. [ ] Оған үлкен сұраныс болғаннан кейін, оны көшіріп, арзандатып, содан кейін жаңалықты және өзгерісті ұсынатын адамдармен алмастырды". Даниядағы жиһаз өнеркәсібі ауыр соққыға ұшырады. Вегнер Йоханнес Хансенмен бірге жаңа дизайндарын ұсынған Шкафшылар гильдиясының көрмесі 1966 жылы Копенгагенде оны ұстап тұруға жеткілікті шкафшылар болмағандықтан, соңғы рет өтті. Вегнердің жиһаз өндірушілері осы кезеңде басқалардан жақсы жағдайға ие болды, бірақ көптегендері ақырында жабылды: Андреас Так 1972 жылы, А. П. Столен 1974 жылы банкротқа ұшырады, ал Йоханнес Хансен 1990 жылдары жабылды. Вегнер Salesco директорлар кеңесіне үлтіматум қойды: оны немесе Фосс Педерсенді таңдау керек. Salesco Фосс Педерсенді таңдады, өйткені оның келісімшартында өте үлкен компенсация қарастырылған. 1969 жылы ол компанияны өз брендімен өндіруге шақырды. 1990 жылдардың соңында Данияның модернистік стилі және кең мағынадағы орта ғасыр модернистік қозғалысы халықаралық қызығушылықтың қайта жандануын бастан кешірді. Вегнер, осы кезеңдегі көптеген дизайнерлер сияқты, өз жұмысына деген қызығушылықтың жаңаруын көрді. Вегнер жиһазына сұраныс соншалықты өсті, 1998 жылы New York Times газетінде ол "ыстық коллекциялық нарықтағы ең сұранысқа ие адам" деп аталды.

Зейнетақы және мұра

Уэгнер есейген сайын денсаулығы нашарлап, жұмыстан шеттенді. 1993 жылы зейнеткерлікке шығып, студиясын қызы Марианна басқарды. 2001 жылы ол қарттар үйіне орналастырылып, коляскада қозғала бастады. Вегнер өзінің ең үздік туындыларынан деп есептеген 36 орындықты көрмеге сыйлады. 2007 жылдың 26 қаңтарында 92 жасында дүние салды. Өмірінде Вегнер өнер туындыларына жаңа қызығушылықтың оянуын көрді. 2014 жылы Вегнердің туғанына 100 жыл толуына орай, суретшінің есімін мәңгі есте қалдыру мақсатында бірқатар шаралар ұйымдастырылды. Designmuseum Danmark Вегнердің өнер туындыларының ретроспективасын көрсету үшін «Жалғыз ғана жақсы орындық» көрмесін ашты және оған қоса ағылшын, дания және неміс тілдерінде кітап жариялады. Төндердегі өнер мұражайы «Ханс Й. Вегнер: Төндерден шыққан скандинавиялық дизайн иконы» атты көрме ұйымдастырды, сонымен қатар дания және ағылшын тілдерінде осы аттас кітап шығарды. Төндердегі өнер мұражайы Вегнердің өмірінен сыр шертетін «Ханс, оның орындықтары және әлем» атты балалар кітабын да жариялады. Post Danmark еске алуға арналған марка шығарды. 2014 жылы Вегнердің 100 жылдық мерейтойына орай, оның бірнеше жиһаздары қайта өндіріске енгізілді. PP Møbler Upholstered Peacock Chair (PP550) және Hammock Chair (PP135) үлгілерін шығарды, ал Tub Chair (PP530) үлгісін алғаш рет өндіріске қойды. Carl Hansen & Søn CH88 креслосы мен CH825 креденцасын ұсынды. 2015 жылы Төндердегі өнер мұражайы және Төндер муниципалитеті Вегнердің есімін сақтауға немесе скандинавиялық дизайнды дамытуға үлес қосқан дизайнерлер мен мекемелерді марапаттау үшін Вегнер сыйлығын құрды. Сыйлықтың иегерлері қатарында Норицугу Ода, Орхус қалалық әкімдігі, Cabinetmakers’ Autumn Exhibition, PP Møbler, Getama және Carl Hansen & Søn компаниялары бар. 2020 жылдың ақпан айында Ханс Й. Вегнерге арналған мұражай құру қауымдастығы (дания тілінде: Foreningen til etablering af et museum for Hans J. Wegners møbelkunst) құрылды, мақсаты – Төндерде Вегнерге толық арналған мұражай ашуды зерттеу. Қауымдастық жобаның мүмкіндігін үш жылға дейін зерттеп, идеяны іске асыру үшін гранттар іздеуді жоспарлап отыр. Вегнердің отбасы бұл бастаманы қолдап, оның дизайн студиясынан мұражайға қоюға болатын заттарды ұсынды.

Ағаш пайдалану

Вегнердің барлық туындыларының көбі ағаштан жасалған. Өмірінің басынан ағашпен жұмыс істеген және қабылда жасаушы ретінде білім алған дизайнер бұл материалға өте байланысты болған. Ағаштан басқа, Вегнер дәстүрлі құрылыс материалдарын да пайдаланған, мысалы, мата, тоқу және қағаз жіп. Оның стилі дәстүрлі элементтерді алып, оларды шексіз деңгейде жетілдіру және тазартумен ерекшеленеді. Өз замандастарынан ерекшелік ететін Вегнер, шыны талшығы мен пластик (Вернер Пантон), болат (Пуль Кьярхолм) немесе полиуретан көбігі (Арне Якобсен) сияқты материалдарға ден қоймаған. Вегнер ағаштан жасалған орындықтарды артық жақсы көргенімен, кейде ағаштан жасау мүмкін емес орындықтарды да жобалаған. Circle Chair (PP130) үшін Вегнер бастапқыда оны болаттан жасалған шеңбермен жобалаған, себебі 1965 жылы осындай үлкен шеңберді ағаштан жасаудың технологиясы болмаған. Алайда, 1985 жылы өндіріске енгізілгенде PP Møbler оны толығымен ағаштан жасауға қол жеткізді.

Тақырыпқа байланысты вариациялар

Вегнер көбінесе жаңа орындықтар жасау үшін өзінің бұрынғы эскиздерін пайдаланған. Вегнердің көптеген креслолары оның алдыңғы жұмыстарының ерекшеліктерін мұралайды. Даниялық өнер сыншысы Хенрик Стен Мюллер 1979 жылы жазған «Вегнер: Тақырып бойынша вариациялар» (Variations on a theme) атты кітабын Вегнердің ертерек туындыларына қайта оралып, оларды жетілдіру бейімділігіне байланысты атады. «Қытай орындығы» 4 түрлі нұсқада жасалған. Кейін «Wishbone» креслосы алғашқы «Қытай орындығы» сериясының негізінде құрылды. «Павлин» креслосында аяқтардың орындыққа бекітілуі қараңғырақ ағаштан жасалған кіліптің көмегімен ерекшеленеді. Бұл ерекшеліктер жиһазды құрастыру процесін көрсетеді және қолданушыға оның жұмысында қолданылған шеберлікті түсінуге көмектеседі.

Тарихи шығармаларға құрмет

Дәстүрлі қолөнерге ұмтылудан басқа, Вегнердің көптеген туындылары тарихи және дәстүрлі орындықтарға құрмет көрсетті. Бұл, классикалық Виндзор орындығының негізінде жасалған Peacock Chair және Мин әулетінің орындық дизайнынан шабыттанған Қытай орындықтары сериясында көрініс тапқан. Вегнер өзінің тәсілін "ескі орындықтарды олардың сыртқы әшекейлерінен айырып, оларды таза конструкциялық түрінде көрсету" деп түсіндірді.