Кіріспе

Химиялық элементтер тобы

|
! colspan=2 style="text align:left;" | ↓ Кезең
|
! 4
|
|
! 5
|
|
! 6
|
|
! 7
|
|
| colspan="2"|

Түсіндірмелер
алғашқы элемент синтезделген элемент атомдық нөмір түсі: қара=қатты
|}

9-топ, қазіргі IUPAC нөмірлеуі бойынша, периодтық кестедегі d блогындағы химиялық элементтер тобы (бағанасы) болып табылады. 9-топқа кобальт (Co), родий (Rh), иридий (Ir) және мейтнерий (Mt) жатады. Бұл элементтер өтпелі металдардың арасындағы ең сирек кездесетін элементтердің бірі. Басқа топтар сияқты, бұл отбасының мүшелері электрондық конфигурациядағы белгілі бір үлгілерді көрсетеді, әсіресе ең сыртқы қабықшаларында, нәтижесінде химиялық қасиеттерінде белгілі бір тенденциялар байқалады; алайда, родий бұл үлгіден өзгеше.

Тарих

"9-топ" – бұл топтың қазіргі заманғы стандартты атауы, оны IUPAC 1990 жылы бекітті. Швециялық химик Георг Брандт (1694–1768) кобальтты шамамен 1735 жылы ашқандығымен есімдері таныс, ол бисмут және басқа дәстүрлі металдардан өзгеше, бұрын белгісіз элемент екенін көрсетті. Брандт оны жаңа "жартылай металл" деп атады. Ол кобальт металл қосылыстарының шынының көк түсіне себеп болатынын көрсетті, ал бұрынғыда бұл көк түс кобальтпен бірге табылған бисмутқа байланысты деп есептелген. Кобальт – тарихи кезеңнен бері ашылған алғашқы металл болды. Басқа барлық белгілі металдардың (темір, мыс, күміс, алтын, мырыш, сынап, қалайы, қорғасын және бисмут) ашқан адамдары тіркелмеген.

Родий

Родий 1803 жылы Уильям Хайд Волластон палладийді ашқаннан кейін көп ұзамай тапқан. Ол, болжам бойынша, Оңтүстік Америкадан алынған шикі платина кенін пайдаланған. Оның әдісі кенді акварегияда ерітіп, қышқышты натрий гидроксидімен (NaOH) бейтараптандырды. Содан кейін аммоний хлоридін (NH4Cl) қосып, платинаны аммоний хлорплатинаты түрінде тұндырды. Мыс, қорғасын, палладий және родий сияқты көптеген басқа металдар мырышпен бірге тұншықтырылды. Сұйытылған азот қышқылы палладий мен родийден басқаларын ерітеді. Олардың ішінде палладий акварегияда ерісе, ал родий ерімейді, сосын родий натрий хлориді қосылғанда тұншықтырылды. Этанolмен жуғаннан кейін, қызғылт сары тұнбаны мырышпен әрекеттестірді, ол иондық қосылыстағы родийді ығыстырып, осылай бос металл ретінде родийді бөліп шығарды.

Иридий

Платинаны зерттеген химиктер оны сулы суда (тұз қышқылы мен азот қышқылының қоспасында) ерітіп, ерігіш тұздар жасады. Олар әрқашан кішкентай мөлшерде қараңғы, ерімейтін қалдықтарды байқады. 1803 жылы британдық ғалым Смитсон Теннант (1761–1815) ерімейтін қалдықты талдап, оның құрамында жаңа металл болуы керек деген қорытындыға келді. Вокелен ұнтақты сілті мен қышқылдарды кезекпен қолданып, жаңа металлға жататын деп ойлаған, ұшқыш жаңа оксид алды. Ол оны грекше πτηνός (ptēnós) сөзінен, яғни "қанатты" деген мағынадан бастап ptene деп атады. Жаңа элементтердің ашылуы туралы 1804 жылғы 21 маусымда Корольдік қоғамға жолданған хатта жазылған.