Кіріспе

Базель (Базель, /bɑːzəl/ BAHzəl, сондай-ақ Басль /bɑːl/ BAHL деп те аталады) – Швейцарияның солтүстік-батысындағы Рейн өзенінің жағасында орналасқан қала. Базель – Швейцарияның халық саны бойынша үшінші қаласы (Цюрих пен Женевадан кейін), қалалық муниципалитет шегінде 177 595 тұрғыны бар. Базельдің ресми тілі – швейцариялық стандартты неміс тілі, ал кеңінен қолданылатын тіл – жергілікті базельдік неміс диалектісі. Базель көбінесе Швейцарияның мәдени астанасы деп есептеледі және көптеген мұражайларымен әйгілі, оның ішінде әлемдегі алғашқы қоғамдық өнер галереясы – Кунстмузей (1661), Швейцариядағы ең ірі өнер мұражайы Фонд Бейлер (Риен қаласында орналасқан), Тингели мұражайы және Еуропадағы заманауи өнердің алғашқы қоғамдық мұражайы – Заманауи өнер мұражайы бар. Қала кантонында қырық мұражай орналасқан, бұл Базельді Еуропадағы өлшемі мен халқына қатысты ең ірі мәдени орталықтардың біріне айналдырады. Базель университеті – Швейцарияның ең көне университеті (1460 жылы құрылған), ал қаланың гуманизмге ұзақ жылдар бойы адалдығы Базельді Роттердамдық Эразм, Холбейн отбасысы, Фридрих Ницше, Карл Юнг және ХХ ғасырда Герман Гессе мен Карл Ясперс сияқты көрнекті тұлғалар үшін Еуропаның басқа бөліктеріндегі саяси көтерілістер кезінде қауіпті панаға айналдырды. Базель 11 ғасырдан бастап князь-епископтықтың орталығы болды және 1501 жылы Швейцария конфедерациясына қосылды. Қала Ренессанс дәуірінен бері сауда және маңызды мәдени орталық болып табылады, ал ХХ ғасырда химия және фармацевтика салаларының орталығына айналды. 1897 жылы Базельді Теодор Герцль бірінші дүниежүзілік сионистік конгресс өткізу үшін таңдады, және конгресс 50 жыл ішінде он рет өткізілді, бұл басқа ешқандай жердегіден көп. Бұдан өзге, қалада Халықаралық есептесулер банкісінің штаб-пәтері орналасқан. Базель келісімдері, Арт Базель және ФК Базель сияқты институттар арқылы қаланың аты халықаралық деңгейде танымал. Базель – Швейцарияның фармацевтикалық өнеркәсібінің басты орталығы, мұнда Novartis және Roche компаниялары орналасқан. 2019 жылы Mercer компаниясының мәліметі бойынша Базель әлемдегі ең өмір сүруге қолайлы қалалардың оныншы орнында тұрды.

Атауы

Базель атауы алғаш рет III ғасырда (237/8 ж.) Basilia деп тіркелген, ол кезде бұл римдік қамалға қатысты. Бұл атау көбінесе Базилиус жеке есімінен, немесе «Базилиус иелігі» деген мағына беретін villa Basilia топонимінен не осыған ұқсас нәрседен шыққан деп түсіндіріледі. Тағы бір болжам бойынша, ол Солтүстік Францияда куәландырылған Базилия есімінен туындаған, ол базиликаның дамуы болып табылады – бұл қоғамдық немесе шіркеу ғимаратының атауы (мысалы, Базельдегідей). Алайда, бұл атаулардың бәрі 4-немесе 5-ғасырлардағы ерте шіркеулерге сілтеме жасайды және 3-ғасырдағы Basilia жазбасына қатысты емес. Халықтық этимология немесе қарапайым ұйқас арқасында базилиск қаламен тығыз байланысты болып, 1448 жылдан бері геральдикалық нышан ретінде қолданылып келеді, қаланың монеталарында бейнеленеді және әшекейлерде жиі кездеседі. Орта француз тіліндегі Basle түрі ағылшын тіліне қабылданған, бірақ бұл форма ағылшын тілінің кейбір бөлімдерінде, соның ішінде BBC-де қолданыла берсе де, біртіндеп қолданыстан шығып қалды. Қазіргі уақытта ресми немісше жазуға сәйкес келетін Basel жазуы көбірек қолданылады. Француз тілінде Basle 18-ғасырға дейін қолданыста болды, бірақ біртіндеп қазіргі француз тіліндегі Bâle жазуымен алмастырылды. Исландия тілінде қала 12-ғасырға жататын Leiðarvísir og borgarskipan жол көрсеткішінде Buslaraborg деп тіркелген.

Ерте тарих

Жақын орналасқан Рейн өзенінің иілісінде Ла Тене кезеңінің басындағы (б.з.д. 5 ғасыр) қоныс іздері табылды. Б.з.д. 2 ғасырда Базель газ фабрикасы орнында (Ескі қаланың солтүстік-батысында, және Табула Путингериядағы Ариалбинн қаласымен сәйкес келетін) Раурици тайпасының ауылы болған. Б.з.д. 1 ғасырда бекініссіз қоныс Римнің Галлияға басып кіруіне байланысты, Базель соборы орнындағы оппидумға көшірілді. Римдік Галлияда Базельден аймақтық басқару орталығы ретінде Аугуста Раурика құрылды, ал кельт оппидумының орнына каструм (бекінілген лагерь) салынды. 83 жылы бұл аймақ Римнің Жоғарғы Германия провинциясына қосылды. Рим сенаторы Мунаций Планк Ренессанс кезеңінен бері Базельдің негізін қалаушысы ретінде танымал. 3 ғасырда Римнің аймаққа бақылауы әлсіреп, Базель Диоклетиан құрған Максима Секван провинциясының алғы шебіне айналды. Базилияны алғаш рет Аммиан Марцеллин өзінің "Тарихи оқиғалар" еңбегінде атады. Базельдің жеке епископтығы 8 ғасырда Аугуста Рауриканың ежелгі епископтығын алмастырды. Епископ Хайто (806-823 жылдары) тұсында алғашқы собор римдік қамалдың орнында салынды (кейін 1019 жылы романдық стильде қайта жаңартылды). 843 жылы Верден шарты бойынша Каролинг империясы бөлінген кезде Базель Батыс Францияға берілді және оның неміс анклавына айналды. 1019 жылы Базель соборының (жергілікті тұрғындар Мюнстер деп атайды) құрылысы Киелі Рим императоры Генрих II басшылығымен басталды. 11-12 ғасырларда Базель біртіндеп ортағасырлық қаланың ерекшеліктерін қабылдады. Басты базар алғаш рет 1091 жылы айтылады. Алғашқы қала қабырғалары 1100 жылы салынды (13 ғасырдың ортасы мен 14 ғасырдың соңында жақсартылды). 1185 жылы ақсүйектер мен қала тұрғындарынан құралған қалалық кеңес, ал 1253 жылы Мурбахтың алғашқы мэрі Генрих Штайнлин тағайындалды. Рейн өзені арқылы алғашқы көпір 1225 жылы епископ Генрих фон Тунның басшылығымен салынды (қазіргі Орта көпірдің орнында), және осы кезде көпір басындағы алыс жағалауда Кляйнбазель ауылы қалыптаса бастады. Көпір құрылысына бір ғасыр бұрын Базельге қоныс аударған еврей қауымдығы қаржылай көмек көрсетті. Базель көп ғасырлар бойы "Констанц көлі мен теңіз арасындағы" өзендегі жалғыз тұрақты көпірге ие болды. Алғашқы қалалық гильдия 1226 жылы құрылған терішілер болды. 13 ғасыр бойында шамамен он бес гильдия құрылды, бұл қаланың экономикалық өркендеуін көрсетті. Бұл таяқ (Базель таяғы деп аталады) Базель епархиясын бейнелейтін символға айналды, ол орта ғасырдың соңындағы епископтардың мөрлерінде бейнеленген. Ол 14 ғасырдың басында геральдикалық контексте бейнеленген, әлі геральдикалық белгі ретінде емес, епископтың геральдикалық қалқандарымен шеңберленген геральдикалық жетістік ретінде. Таяқ сол кезеңдегі епископтардың мөрлерінде де бейнеленген. Қара түсті Базель таяғын қаланың гербі ретінде пайдалану 1385 жылы енгізілді. Осы уақыттан бастап қызыл түсті Базель таяғы епископты, ал қара түсті таяқ қаланы бейнеледі. Қала гербінің сипаттамасы: күміс фонға қара Базель таяғы (Argent, a staff of Basel sable). 1400 жылы Базель Лиесталь, Хомбург және Вальденбург қалаларын және олардың айналасындағы аумақтарды сатып алды. 1412 жылы (немесе одан ертерек) белгілі Gasthof zum Goldenen Sternen құрылды. Базель 15 ғасырдағы Базель кеңесі (1431-1449), оның ішінде 1439 жылы Феликс V антипапасының сайлануы кезінде батыс христиан әлемінің орталық нүктесіне айналды. 1459 жылы Папа Пий II Базель университетін құрды, онда кейіннен Роттердамдық Эразм және Парацельс сияқты көрнекті ғалымдар оқыды. Сол кезде Иоганн Гутенбергтің шәкірттері Базельге баспа өнерін әкелді. 1461 жылы Фарнсбургтің айналасындағы жерлер Базельдің құрамына кірді. 1495 жылы Базель Жоғарғы Рейн империялық округіне қосылды; Базель епископы Императорлық диетаның шіркеулік княздарының қатарына енді. 1500 жылы Базель соборының құрылысы аяқталды.

Швейцария Конфедерациясының мүше мемлекет ретінде

Қала 1499 жылғы Швабия соғысында екі жақтың сарбаздары тонағанға қарамастан бейтараптығын сақтап қалды. Базель келісімі соғысты аяқтады және Швейцария конфедерациясына император Максимилианның салықтары мен билігінен босату құқығын берді, бұл Швейцарияны Киелі Рим империясынан де-факто бөліп шығарды. 1501 жылдың 9 маусымында Базель Швейцария Конфедерациясына он бірінші кантон ретінде қосылды. Ол қосылуға шақырылған жалғыз кантон болды, керісінше емес. Базельдің стратегиялық орны, Страсбург және Мюльхаузбен жақсы қарым-қатынасы, сондай-ақ Эльзастан дәнді дақылдар импортын бақылауы болды, ал Швейцария жерлері тым көп халқына ие болып, ресурстар жетіспеді. Базельді қабылдаған жарғының бір шарты бойынша, басқа кантондар арасындағы қақтығыстарда қала бейтараптықты сақтап, делдалдық қызметтер ұсынуға міндетті болды. 1503 жылы жаңа епископ Кристоф фон Утенхайм Базельге жаңа конституция беруден бас тартты; осыдан кейін, өз күшін көрсету үшін қала жаңа қалалық үй салуға кірісті. 1544 жылы бай голландиялық протестант босқыны Иоганн фон Брюгге азаматтыққа қабылданды және 1556 жылы қайтыс болғанша құрметпен өмір сүрді, содан кейін салтанатты түрде жерленді. Бірақ 1559 жылы оның денесі анабаптист Дэвид Жорс екені анықталғаннан кейін қабірден шығарылып, өртеліп жіберілді. Кейбір мәліметтерге сәйкес, XVI ғасырдың ықпалды жекпе-жек өнері туралы "Кунст дес Фехтен" ("Қоршау өнері") атты мәтінінің авторы Йоахим Мейер Базельден шыққан. 1661 жылы Базель Америкалық кабинетті, экзотикалық артефакттардың, монеталардың, медальдардың және кітаптардың үлкен жиынтығын сатып алды. Ол алғашқы қоғамдық өнер мұражайына айналды. Оның коллекциясы кейінірек Базель өнер мұражайының ядросын құрады. Якоб Бернулли, Иоганн Бернулли және Даниэль Бернулли сияқты маңызды 17 және 18 ғасыр математиктерін қамтитын Бернулли отбасы Базельден шыққан. 18 ғасыр математигі Леонард Эйлер Базельде дүниеге келіп, Иоганн Бернуллидің шәкірті болды.

Қазіргі тарих

1792 жылы революциялық француз клиенттік республикасы – Раурасия Республикасы құрылды. Ол 1793 жылға дейін сақталды. Үш жылдық саяси қозғалыстан және 1833 жылы болған қысқа мерзімді азаматтық соғыстан кейін, мүңкіген ауыл Базель кантонынан бөлініп, Базель-Ландшафт жарты кантонын құрды. 1861 және 1878 жылдар аралығында қала қабырғалары бұзылды. 1874 жылдың 3 шілдесінде Швейцарияның алғашқы зообагы – Базель зообагы қаланың оңтүстігінде, Биннинген бағытында есігін ашты. 1897 жылы Базельде бірінші дүниежүзілік сионистік конгресс өтті. Дүниежүзілік сионистік конгресс барлығы он рет Базельде өткізілді, бұл көрсеткіш әлемдегі басқа қалалардан көп. 1938 жылдың 16 қарашасында швейцариялық химик Альберт Хофманн Базельдегі Сандоз зертханасында алғаш рет LSD психоделикалық дәрісін синтездеді. 1967 жылы Базель тұрғындары суретші Пабло Пикассоның үш туындысын сатып алуға дауыс берді. Олар иесінің отбасының қаржылық қиындықтарына байланысты жергілікті өнер мұражайынан сатылып кету қаупінде болды. Осылайша Базель саяси қауымдастықтың халқы қоғамдық мекеме үшін өнер туындыларын демократиялық жолмен сатып алуға шешім қабылдаған әлемдегі алғашқы қала атанды. Пабло Пикассо бұл әрекетке қатты риза болып, қалаға тағы үш картинасын сыйға берді.

Базель - тарихи халықаралық кездесу орны

Базель қаласы бейбіт келіссөздер мен басқа да халықаралық жиындар өткізілетін орын болып жиі танымал. 1499 жылғы Базель шарты Швабия соғысын аяқтады. Екі жыл өткен соң Базель Швейцария Конфедерациясына қосылды. 1795 жылғы Базель бейбіт шарты Франция революциялық соғыстары кезінде Францияға қарсы бірінші коалицияны Француз Республикасы, Пруссия және Испания арасында аяқтады. Жақында 1897 жылдың 29-31 тамызы аралығында Дүниежүзілік сионисттік ұйымы Базельде өзінің тұңғыш құрылтайын өткізді. Балқан соғыстарының нәтижесінде 1912 жылы Базельде Екінші Интернационалдың төтенше құрылтайы өтті. 1989 жылы Базель конвенциясы бай елдерден дамушы елдерге қауіпті қалдықтарды тасымалдау арқылы залалсыздандыру мақсатында қол қоюға ашылды.

Орналасқан жері

Базель Солтүстік-Батыс Швейцарияда орналасқан және көбінесе осы аймақтың астанасы деп есептеледі. Швейцария, Франция және Германия шекараларының қиылысқан жеріне жақын орналасқан, сонымен қатар Базельдің Франция мен Германияда да қалалық елді мекендері бар. 2016 жылғы мәліметтер бойынша, Швейцарияның Базель агломерациясы елдегі үшінші ең ірі агломерация болып табылады, оның халқы 541 000 адамды құрайды, бұл 74 муниципалитетке (2018 жылғы деректер) таралады. Триұлттық Еуроаймақ (TEB) деп аталатын метрополиялық аймақ 62 қала маңындағы коммуналардан тұрады, оның ішінде көрші елдердің муниципалитеттері де бар, және 2007 жылы 829 000 тұрғыны болды.

Топография

Базельдің ауданы 2009 жылы осы аумақтың 4,0%-ы ауыл шаруашылығына, ал 3,7%-ы орманға бөлінген. Қалған жердің 86,4%-ы құрылыс (ғимараттар немесе жолдар), ал 6,1%-ы өзендер мен көлдерді құрайды. Салынған аумақтың ішінде өнеркәсіптік ғимараттар жалпы аумақтың 10,2%-ын, тұрғын үйлер мен ғимараттар 40,7%-ын, көлік инфрақұрылымы 24,0%-ын құрайды. Электрмен жабдықтау және сумен қамтамасыз ету инфрақұрылымы, сондай-ақ басқа да арнайы дамытылған аумақтар аумақтың 2,7%-ын, ал саябақтар, жасыл аймақтар мен спорт алаңдары 8,9%-ын құрайды. Орманды жердің барлық бөлігі тығыз орманмен жабылған. Ауыл шаруашылығы жерлерінің 2,5%-ы егістіктерге, 1,3%-ы жайылымдарға пайдаланылады. Қала аумағындағы барлық су ағын су болып табылады. Аймақ теңізден қашықта орналасқандықтан, континенталды климаттың әсеріне ие, салқын және суық, бұлтты қыстар мен жылы және ыстық, ылғалды жаздар тән. Қалада жылына орташа есеппен 118,2 күн жаңбыр немесе қар жауады және жауын-шашын мөлшері байқалады. Ең ылғалды ай – мамыр, осы айда Базельде орташа жаңбыр жауады. Жауын-шашын күндерінің саны мамыр айында ең көп, орташа есеппен 11,7 күн. Жылдың ең құрғақ айы – ақпан, орташа есеппен 8,4 күн бойы жауын-шашын жауады.

Саясат

Базель қаласы Швейцарияның Базель-Штадт жарты кантонының астанасы қызметін атқарады.

Кантон

Базель-Штадт кантоны үш муниципалитеттен тұрады: Рихен, Беттинген және Базель қаласы. Қала мен кантонның саяси құрылымы және мекемелері толықтай ортақ.

Парламент

Қалалық және кантондық парламент, Базель-Штадттың Ұлы Кеңесі (Grosser Rat) 100 орыннан тұрады, мүшелері (неміс тілінде: Grossrat/Grossrätin) әр 4 жылда бір рет сайланады. Ұлы Кеңестің отырыстары бұқаралық шара. Атқарушы кеңестің мүшелерінен айырмашылығы, Ұлы Кеңес мүшелері кәсіби саясаткер емес, бірақ олар қатысқан отырыстар санына қарай төленетін жалақы алады. Базельде дауыс беруге құқығы бар кез келген тұрғын парламент мүшесі болып сайлануға құқылы. Делегаттар пропорционалдық жүйе бойынша сайланады. Заң шығарушы орган өз отырыстарын қызыл қала үйінде (Rathaus) өткізеді. Соңғы сайлау 2020 жылдың 25 қазанында 2021–2025 жылдарға арналған мандат кезеңі үшін (Legislatur) өтті. 2021 жылғы мәліметтер бойынша, Ұлы Кеңесте Социал-демократиялық партиядан (СДП) 30 (−5) мүше, 18 (+5) «Жасыл Альтернатив Одағы» (GAB) (Жасылдар партиясы (GPS), оның кіші партиясы және Базельдің күшті альтернативасы (BastA!)) өкілдері, 14 (−1) Либералды-демократиялық партия (LDP), 11 (−4) Швейцариялық Халық партиясы (SVP), 8 (+5) Жасыл либералдық партия (glp), 7 (−3) Либералдық партия (FDP), 7 ( ) Христиандық-демократиялық халық партиясы (CVP), 3 (+2) Евангелистік халық партиясы (EVP) және «Актив Беттинген» (AB) және «Шетелдіктер мен пана іздеушілердің көп болуына қарсы халық әрекеті» (VA) партияларынан бір-бір өкіл бар. Солшыл партиялар абсолютті көпшілікке ие болу үшін екі орын жетіспеді.

Ұлттық кеңес

2019 жылғы федералды сайлауда ең көп дауыс жинаған партия Социал-демократиялық партия (СП) болды, ол дауыстардың 34% (-1) алып, екі орынға ие болды. Келесі бес партия: "Жасылдар" партиясы (GPS) (19,4%, +7,3), ЛПС (14,5%, +3,6) және "Азаттық" партиясы (FDP) (5,8%, -3,5) – олардың үлесі 20,3% (+0,1) құрайды, сондай-ақ SVP (11,3%, +5,5) және "Жасылдар" либералдық партиясы (GLP) (5%, +0,6), ҚХП (4,1%, +1,9). Федералды сайлауда барлығы 44 628 дауыс берілді, сайлауға қатысу 49,4% болды. 2015 жылдың 18 қазанында өткен федералды сайлауда ең көп дауыс жинаған партия Социал-демократиялық партия (СП) болды, ол дауыстардың 35% алып, екі орынға ие болды. Келесі үш ең көп дауыс жинаған партиялар: FDP (20,2%), SVP (16,8%) және "Жасылдар" партиясы (GPS) (12,2%) – әрқайсысы бір орынға ие болды. Федералды сайлауда барлығы 57 304 дауыс берілді, сайлауға қатысу 50,4% болды. + Базель қаласының Ұлттық кеңесшілері (Nationalrat/ rätin) 2019–2023 жылдарға. Кеңесшінің партиясы Ұлттық кеңеске қатысқан жыл дауыс саны. Беат Янс СП 2010 21 869 Мустафа Атичи СП 2019 18 210 Сибель Арслан GPS 2015 13 582 Кристоф Эйман ЛДП 2015 (1991–2001) 13 220 Катя Христос ГЛП 2019 13 816

Мемлекет кеңесінің

2019 жылдың 20 қазанында өткен федералды сайлауда Социал-демократиялық партияның (СДП) мүшесі Ева Герцог бірінші турда Базель-Таун кантонының жалғыз өкілі және Анита Фетцтің Ұлттық кеңестер кеңесіндегі (Стандерат) мұрагері ретінде 37’210 дауыспен бірінші рет Мемлекеттік кеңесші (Стандерат) болып сайланды. 2015 жылдың 18 қазанында өткен федералды сайлауда Социал-демократиялық партияның (СДП) мүшесі, Мемлекеттік кеңесші Анита Фетц 35’842 дауыспен бірінші турда Базель-Таун кантонының Ұлттық кеңестер кеңесіне (Стандерат) жалғыз өкілі ретінде қайта сайланды. Ол 2003 жылдан бері оның мүшесі.

Халық саны

+ Шетелдік тұрғындардың ең үлкен топтары 2021 Ұлты Саны % жалпы (шетелдіктер) 16 562 8,2 (22,3) 8 671 4,3 (11,7) 5 741 2,8 (7,7) 4 176 2,0 (5,6) 3 390 1,7 (4,6) 2 393 1,2 (3,2) 2 186 1,1 (2,9) 2 132 1,1 (2,7) 2 095 1,0 (2,8) 1 797 0,9 (2,4) 1 661 0,8 (2,2) 1 629 0,8 (2,2) 1 273 0,6 (1,7) Базель кантоны (қаланың өзінен сәл үлкен) халқы (2021 жылғы мәліметтер бойынша) 201 971 адамды құрайды, оның 36,9%-ы – шетелдік азаматтар. 1999–2009 жылдар аралығында халық саны -0,3% деңгейінде өзгерді. Көші-қон есебінен 3,2%, ал туыс-өлім көрсеткіштерінен -3% өзгеру байқалды. Муниципалитеттегі халықтың 58 560 немесе шамамен 35,2%-ы Базельде туып, 2000 жылы сол жерде тұрды. Оның ішінде 1 396 адам немесе 0,8%-ы сол кантонда, 44 874 адам немесе 26,9%-ы Швейцарияның басқа аймақтарында, ал 53 774 адам немесе 32,3%-ы Швейцариядан тыс жерде дүниеге келген. 2000 жылы муниципалитетте 70 502 үйленбеген адам болды. 70 517 адам некеде тұрды, 12 435-і жесір немесе күйеуі қайтыс болған, ал 13 104-і ажырасқан. 2000 жылы бір тұрғын бөлмесіне орташа есеппен 0,59 адам шақ келді, бұл кантондық орташа көрсеткіш – бір бөлмеге 0,58 адамға шамамен тең. Үй шаруашылықтарының 10,5%-ы жекеменшік үйлерді құрады, яғни олар жалдау ақысын төлемеді (бірақ ипотекасы немесе жалдауға алу шарты болуы мүмкін). 2000 жылы муниципалитетте 96 640 пәтер болды. Ең көп таралған пәтерлер 3 бөлмелі, олардың саны 35 958-ге жетеді. 11 957 бір бөлмелі пәтер және 9 702 бес және одан көп бөлмелі пәтер бар. Осы пәтерлердің барлығының 84 675-і (жалпы санының 87,6%-ы) тұрақты түрде, 7 916-сы (8,2%-ы) маусымдық түрде, ал 4 049-ы (4,2%-ы) бос болды. 2010 жылы муниципалитеттегі бос пәтерлердің көрсеткіші 0,74% құрады.

Көлік

Базель әуежайы, EuroAirport Basel Mulhouse Freiburg, жүк тасымалына бейімделген; ауыр жүктер Солтүстік теңізден Рейн арқылы кемемен қалаға және континенттік Еуропаның ортасына жеткізіледі.

Порт

Базельде Швейцарияның жалғыз жүк порты орналасқан, осы порт арқылы тауарлар Рейн өзенінің кеме қатынасы бар бөліктерімен тасымалданып, Роттердам портында мұхитқа шығатын кемелермен байланысады.

Әуе көлігі

Базель-Мюлуз-Фрайбург Еуроайпорты Франция мен Швейцария екі елдің бірлескен басқаруында, әйтсе де әуежайдың барлық аумағы Франция жерінде орналасқан. Әуежайдың өзі сәулеттік жағынан екі тәуелсіз секторға бөлінген, олардың бірі француз жағына, екіншісі швейцариялық жағына қызмет көрсетеді. Шенген аймағына қосылғанға дейін әуежайдың ортасында иммиграциялық бақылау пункты болды, сол арқылы адамдар әуежайдың екінші жағына «көшіп өтуге» мүмкіндік алатын.

Темір жолдар

Базель ұзақ жылдардан бері маңызды теміржол торабы болып келген. Қала ішінде үш теміржол станциясы бар – неміс, француз және швейцариялық желілері (швейцариялық (Базель SBB) және француз (Bâle SNCF) станциялары бір кешенде орналасқан болса да, оларды кеден және көші-қон қызметтері бөліп тұрады). Базель Бадишер Баххоф қаланың екінші жағында орналасқан. Базельдің қалалық теміржол қызметтерін Базель аймақтық S Bahn қамтамасыз етеді. Елдегі ең ірі жүк теміржол кешені Мюттенц және Праттлен муниципалитеттерінің аумағында, қала сыртында орналасқан. Карлсруэден Базельге дейінгі жаңа, жоғары жылдамдықты ICE теміржол желісі 2008 жылы салынып аяқталды, ал 2011 жылдың желтоқсанында пайдалануға берілген TGV Rhin Rhône желісінің I кезеңі Базельден Парижге дейінгі сапар уақытын шамамен 3 сағатқа дейін қысқартты.

Денсаулық

Базель – Швейцарияның солтүстік-батысындағы ең ірі қала, онда көптеген мемлекеттік және жеке меншік денсаулық сақтау орталықтары орналасқан. Олардың ішінде Базель университетінің ауруханасы және Базель университетінің балалар ауруханасы бар. Антропософиялық денсаулық институты Клиник Арлесхайм (бұрынғы Лукас Клиникасы және Ита Вегман Клиникасы) да Базель аймағында орналасқан. Жеке денсаулық сақтау орталықтарының қатарында Бетезда ауруханасы мен Мериан Изелин клиникасы бар. Сонымен қатар, Швейцарияның тропикалық және қоғамдық денсаулық институты да Базельде орналасқан.

Энергия

Базель 2050 жылға қарай Швейцарияда энергия тұтынуды жартысынан астамға төмендету жөніндегі ұлттық мақсатқа жетекшілік етеді. Елдің 2000 Ватт қоғамына айналуы үшін қажетті технологияларды зерттеу, әзірлеу және коммерцияландыру мақсатында 2001 жылдан бері Базель қалалық аймағында бірнеше жоба іске асырылды. Оларға Minergie немесе Passivhaus стандарттары бойынша салынған үлгілік ғимараттар, жаңаруға жарамды энергия көздерінен электр энергиясын өндіру, сондай-ақ табиғи газ, сутек және биогазды пайдаланатын көлік құралдары кіреді. 2002 жылы қабылданған құрылыс заңында барлық жаңа тегіс шатырлар жасылдандырылуы тиіс делінген, осының нәтижесінде Базель әлемдегі жасыл шатырлы қалалардың біріне айналды. Бұл энергияны үнемдеу бағдарламасының нәтижесінде мүмкін болды. 2009 жылы ыстық құрғақ тау жыныстарынан геотермиялық энергия алу жобасы Базельде туындаған жер сілкінісіне байланысты тоқтатылды.

Экономика

Базель қаласы Швейцарияның солтүстік-батысында орналасқан және Швейцарияның ең динамикалық экономикалық аймақтарының бірі болып табылады. 2016 жылы Базельдегі жұмыссыздық деңгейі 3,7% құрады. 2018 жылы еңбекке қабілетті халықтың 19,3% екінші секторда, ал 80,6% үшінші секторда жұмыс істеді. Муниципалитетте 82 449 адам жұмыс істеді, олардың 46,2% әйелдерді құрады. 2008 жылы толық жұмыс күнімен жұмыс істейтін орындардың жалпы саны 130 988 болды. Бірінші секторда 13 жұмыс орны болды, оның 10-ы ауыл шаруашылығында, ал 4-і орман шаруашылығында немесе ағаш өңдеуде. Екінші секторда 33 171 жұмыс орны болды, оның 24 848-і немесе (74,9%) өңдеу өнеркәсібінде, 10-ы кен өндіруде және 7 313-і (22,0%) құрылыс саласында жұмыс істеді. Үшінші секторда 97 804 жұмыс орны тіркелді. Үшінші секторда: 12 880 немесе 13,2% көтерме немесе бөлшек саудада немесе автокөлік құралдарын жөндеуде, 11 959 немесе 12,2% тауарларды тасымалдау және сақтауда, 6 120 немесе 6,3% қонақүйлерде немесе мейрамханаларда, 4 186 немесе 4,3% ақпараттық саласында, 10 752 немесе 11,0% сақтандыру немесе қаржы секторында, 13 695 немесе 14,0% техникалық маман немесе ғалым, 6 983 немесе 7,1% білім беру саласында және 16 060 немесе 16,4% денсаулық сақтау саласында жұмыс істеді. 2000 жылы муниципалитетке 121 842 жұмысшы келді, ал 19 263 жұмысшы кетті. Муниципалитет жұмыс күшінің таза импортера болып табылады, әрбір кеткен жұмысшыға шаққанда 6,3 жұмысшы келеді. Базельге келетін жұмыс күшінің шамамен 23,9% Швейцариядан тыс жерлерден келсе, жергілікті тұрғындардың 1,0% жұмыс үшін Швейцариядан шығады. Жұмыс істейтін халықтың 49,2% жұмысқа қоғамдық көлікпен, ал 18,7% жеке көлікпен барады. Syngenta, Ciba Specialty Chemicals, Clariant, Hoffmann La Roche, Халықаралық есептесу банкі (BIS) қалада орналасқан және орталық банктердің банкі болып табылады. BIS-тің мәлімдемесіне сәйкес, "BIS-тің орналасқан жері ретінде Швейцарияны таңдау BIS-ті құрған елдердің – Бельгия, Франция, Германия, Италия, Жапония, Ұлыбритания және АҚШ-тың келісімімен болды. Банк Лондон, Брюссель немесе Амстердамда орналасуы туралы келісімге келе алмағандықтан, таңдау Швейцарияға түсті. Тәуелсіз және бейтарап ел болғандықтан, Швейцария BIS-тің ірі державалардың ықпалына ұшырауының қаупін азайтты. Швейцария ішінде Базель негізінен оның орналасқан жеріне байланысты таңдалды, барлық бағытта тамаша теміржол байланыстары бар, әсіресе халықаралық саяхаттың көп бөлігі пойызбен жүрген кезде бұл өте маңызды болды". 1930 жылдың мамыр айында құрылған BIS-тің меншік иесі оның мүше орталық банктері болып табылады. Швейцарияның мемлекеттік органдарының өкілдері банкке банк басшылығының жазбаша рұқсатынсыз кіре алмайды. Банк өз үй-жайларында қадағалау және полициялық билікке ие. BIS қылмыстық және әкімшілік сот юрисдикциясынан иммунитеттік құқыққа ие. Банктік қадағалау жөніндегі Базель комитеті әдетте Базельдегі BIS ғимаратында өтеді. Ол мүшелері – орталық банктер мен банктік қадағалау органдары арасындағы консенсусқа негізделген Базель келісімдері (Базель I, Базель II және Базель III) сияқты ұсынымдарды әзірлейді. Сонымен қатар, Базельде тұрақты инфрақұрылымды (қаржыландыруды) дамыту саласында жұмыс істейтін Global Infrastructure Basel Foundation штаб-пәтері орналасқан.

Ауа

Swiss International Air Lines, Швейцарияның ұлттық әуе компаниясы, Базель қаласына жақын Франциядағы Сент-Луисте орналасқан EuroAirport Basel Mulhouse Freiburg әуежайының аумағында орналасқан. Swiss International Air Lines құрылғанға дейін, Crossair аймақтық әуе компаниясының бас кеңсесі Базельдің жанында болған.

Медиа

Basler Zeitung ("BaZ") және bz Basel – жергілікті газеттер. Жергілікті телеарна Телебазель деп аталады. Неміс тілінде сөйлейтін швейцарлық радио және теледидар компаниясы SRF, Швейцариялық хабар тарату корпорациясы SRG SSR құрамында, Базельде де кеңсесі бар. Академиялық баспалар Birkhäuser, Karger және MDPI Базельде орналасқан.

Сауда жәрмеңкелері

Маңызды сауда көрмелеріне әлемдегі ең маңызды қазіргі және заманауи өнер жәрмеңкесі – Art Basel, Baselworld (сағаттар мен әшекейлер), Swissbau (құрылыс және жылжымайтын мүлік) және Igeho (қонақүйлер, қосымша қызмет көрсету, тамақтандыру, алып кету, күтім) жатады. Швейцарияның үлгі жәрмеңкесі ("Schweizer Mustermesse") Швейцариядағы ең ірі және ең көне тұтынушылар жәрмеңкесі болатын. Ол 2007 жылдан 2019 жылға дейін Рейн өзенінің оң жағасындағы Кляйнбазель қаласында өткізілді.

Білім

Базель қаласы гуманизмнен басқа, математика саласындағы жетістіктерімен де танымал. Леонард Эйлер математигі және Бернулли отбасы ғасырлар бойы жергілікті институттарда зерттеулер жүргізіп, сабақ беріп келді. 1910 жылы қалада Швейцарияның математикалық қоғамы құрылды, ал ХХ ғасырдың ортасында орыс математигі Александр Островский жергілікті университетте сабақ берді. 2000 жылы халықтың шамамен 57 864 (34,7%) адамы міндетті емес орта білімді аяқтаған, ал 27 603 (16,6%) адамы қосымша жоғары білімді (университет немесе Fachhochschule) аяқтаған. Жоғары білімді аяқтаған 27 603 адамның 44,4% -ы швейцариялық ерлер, 31,1% -ы швейцариялық әйелдер, 13,9% -ы швейцариялық емес ерлер және 10,6% -ы швейцариялық емес әйелдер. 2007 жылы ETH Цюрих (Швейцарияның Цюрихтегі Федералды Технологиялық Институты) Базельде Биожүйелер ғылымы және инженерия департаментін (D BSSE) құрды. D BSSE құрылуы Швейцарияның SystemsX ғылыми-зерттеу бастамасының арқасында жүзеге асырылды және оны ETH Цюрих, Швейцария үкіметі, Швейцария университеттер конференциясы (SUC) және жеке сектор бірлесіп қолдады. Базельде сонымен қатар Fachhochschule Nordwestschweiz|Fachhochschule NW (FHNW) академияларының бірнешесі орналасқан: FHNW Сурет және Дизайн академиясы, FHNW Музыка академиясы және FHNW Бизнес мектебі. Базель түрлі ғылыми қоғамдарға, мысалы 2005 жылы 100 жылдығын тойлаған Базельдің энтомологиялық қоғамына (Entomologische Gesellschaft Basel, EGB) әйгілі.

Халық мектебі

2005 жылы 16 939 оқушы мен студент Volksschule-ге (міндетті білім беру кезеңі, оның ішінде балабақша (127), бастауыш мектептер (Primarschule, 25) және төменгі орта мектептер (Sekundarschule, 10)) қатысты, олардың 94% мемлекеттік мектептерде оқыды, ал 39,5% шетел азаматтары болды. 2010 жылы барлық оқушылардың 51,1%-ы неміс тілінен өзге тілді ана тілі ретінде қолданды. 2009 жылы оқушылардың 3,1%-ы ерекше білім беру қажеттіліктері бар оқушыларға арналған арнайы сыныптарға қатысты. Базель қаласындағы бастауыш мектепте оқудың орташа мерзімі жылына 816 оқу сағатын құрады.

Жоғары орта мектеп

2010 жылы жастардың 65% кәсіптік білім берумен жоғары орта білімін аяқтады, 18% бес гимназияның бірінде Федералдық Матурамен жоғары орта білімін аяқтады, 5% ФМС-те Fachmaturität-ты, 5% кәсіптік білім алумен бірге Berufsmaturität-ты, ал 7% басқа да жоғары орта білім беру түрін аяқтады. Мемлекеттік гимназиялардағы барлық студенттердің 14,1% шетел азаматтары болды. 2010 жылы матура алу көрсеткіші рекордтық 28,8% деңгейге жетті (32,8% қыздар, 24,9% ұлдар).

Халықаралық мектептер

Шетелдіктердің үлесі отыз бес проценттен жоғары болатын және химия және фармацевтика саласындағы әлемдегі маңызды орталықтардың бірі ретінде Базельде бірнеше халықаралық мектеп бар, олардың ішінде: Academia International School, École Française de Bâle, Freies Gymnasium Basel (жекеменшік), Gymnasium am Münsterplatz (мемлекеттік), Schweizerisch italienische Primarschule Sandro Pertini, International School Basel және SIS Swiss International School.

Кітапханалар

Базельде кем дегенде 65 кітапхана бар. Олардың ең ірілері: Базель университетінің кітапханасы (басты университет кітапханасы), Базель университетінің мамандандырылған кітапханалары, «Жақсылық және қоғамдық пайдалы істер қоғамы» (GGG) кітапханасы, Педагогикалық жоғары оқу орнының кітапханасы, Әлеуметтік жұмыс институтының кітапханасы және Экономика институтының кітапханасы. 2008 жылғы мәліметтер бойынша, кітапханаларда барлығы 8 443 643 кітап немесе басқа да материалдар болды, ал сол жылы 1 722 802 дана берілді.

Негізгі көрікті жерлер

Қызыл құмтас Мюнстер, Жоғарғы Рейндегі ең маңызды кешкі романдық/ерте готикалық ғимараттардың бірі, 1356 жылғы зор жер сілкінісінен ауыр зақымдар көрді, 14 және 15 ғасырларда қайта салынды, 19 ғасырдың ортасында кеңінен жаңартылды және 20 ғасырдың соңында толыққанды қалпына келтірілді. Мюнстердің ішінде Эразмға арналған ескерткіш орналасқан. 16 ғасырдан қалған қалалық әкімшілік ғимараты Базар алаңында орналасқан және сыртқы қабырғалары мен ішкі ауланың қабырғалары көркем суреттермен әсемделген. Базельде сонымен қатар әлемдік деңгейдегі танымал сәулетшілердің көптеген ғимараттары бар. Олардың ішінде Ренцо Пианоның Бейлер қоры, сондай-ақ жақын орналасқан Вейль-ам-Райн қаласындағы Витра кешені бар, ол Заха Хадид (өрт сөндіру бекеті), Франк Гери (Дизайн мұражайы), Альваро Сиза Виейра (зауыт ғимараты) және Тадао Андо (конференция орталығы) сияқты сәулетшілердің жобаларынан тұрады. Базельде Марио Боттаның (Жан Тингели мұражайы және Халықаралық Төлемдер Банкі) және Герцог & де Меронның (архитектуралық бюросы Базельде орналасқан, олар Лондондағы Тейт Модерн және Бейжіңдегі «Құс ұясы» – 2008 жылғы жазғы Олимпиада мен Паралимпиада ойындары үшін салынған Олимпиада стадионының сәулетшілері ретінде әйгілі) салған ғимараттары да бар. Қала 1996 жылы Уаккер сыйлығына ие болды.

Оқиғалар

Базель қаласы жыл бойы көптеген жәрмеңкелер мен іс-шаралардың орталығы болып табылады. Әлемдегі қазіргі заманғы өнердің ең маңызды жәрмеңкелерінің бірі – Арт Базель, ол 1970 жылы Эрнст Бейлер құрған және жыл сайын маусым айында өтеді. Базельверлд, сағаттар мен зергерлік бұйымдар көрмесі (Uhren und Schmuckmesse) – Еуропадағы осындай жәрмеңкелердің ішіндегі ең ірілерінің бірі, жыл сайын өткізіліп, қалаға көптеген туристер мен саудагерлерді тартады. Тікелей маркетинг компаниясы және жәрмеңке ұйымдастырушысы MCH Group бас кеңсесі Базельде орналасқан. Базель қаласының карнавалы (Basler Fasnacht) – жылдың маңызды мәдени оқиғасы. Карнавал Швейцариядағы ең ірі карнавал болып табылады және ол қысқы дүйсенбіде таңғы сағат төртте (Моргстрайх) басталатынына қарамастан, жыл сайын көп көрермен жиналады. Фаснахт Базельдің протестанттық тарихын көрсетеді, ол Күл мерекесінен кейін бес күн өткен соң басталып, дәл 72 сағатқа созылады. Ескі қаладағы оқу мен жұмыс іс-әрекеттері дерлік тоқтатылады. Оннан астам флейта мен барабан клубтары ортағасырлық гильдия дәстүрінде фантастикалық маскалар мен шамдармен шеру тартады. 2006 жылы жергілікті Top Secret Drum Corps құрған Basel Tattoo, өнершілер саны және бюджеті жағынан Эдинбург әскери татуировкасынан кейін әлемдегі екінші ірі әскери татуировкаға айналды. Базель татуировкасының жыл сайынғы парады, шамамен 125 000 келушіні қамтиды, Базельдегі ең ірі шара саналады. Бұл шараны қазір Швейцарияның қорғаныс, азаматтық қорғау және спорт федералдық департаменті (DDPS) демеушілік етеді, осылайша ол Швейцарияның ресми әскери татуировкасы болып табылады.

Ас мәзірі

Базель қаласынан шыққан бірнеше асхана шеберліктері бар, оның ішінде Basler Läckerli печеньелері және Mässmogge қант кондиттері. Швейцария, Франция және Германияның тоғысқан жерінде орналасқандықтан, жалпы асхана мәдениеті өте алуан түрлі әрі бай, сондықтан да қалада әртүрлі тағамдар ұсынатын көптеген мейрамханалар бар.

Жануарлар дүниесі

Базель зообағы жылына 1,7 миллионнан астам келушіні қабылдап, Базельдегі ең танымал туристік орын және Швейцариядағы екінші ең танымал туристік орын болып табылады. 1874 жылы құрылған Базель зообағы – Швейцариядағы ең көне зообақ және жануарлар саны бойынша ең ірісі. Тарихы барысында Базель зообағы үнді мүйізбұрқағының және үлкен фламингоның зообақта алғаш рет дүниеге келуі сияқты маңызды жетістіктерге қол жеткізді. Осы және басқа да жетістіктері үшін 2008 жылы Forbes Travel Базель зообағын әлемдегі ең үздік он бес зообақтың қатарына қосты. Халықаралық деңгейде танымал болғанына қарамастан, Базель тұрғындары зообаққа өте жақындықпен қарастырады. Бұған жыл сайын түсетін миллиондаған қаржылық көмектер дәлел, сондай-ақ зообақтың ресми емес атауы – жергілікті тұрғындар "өз" зообағын "Золли" деп лақаптайды, ол Базель қаласының және Швейцарияның көп бөлігінде кеңінен танымал.

Спорт

Базель Швейцарияда сәтті спорт қаласы ретінде танымал. Футбол клубы «Базель» жетістіктерін жалғастырып келеді, осының нәтижесінде қала 2008 жылғы Еуропа чемпионатын қабылдаған Швейцария аймақтарының бірі болды, бұл чемпионатты Женева, Цюрих және Берн қалаларымен бірге Швейцария мен Австрия бірлесіп өткізді. «BSC Old Boys» және «Concordia Basel» – Базельдегі басқа футбол командалары. Швейцариядағы ең танымал спорт түрлерінің бірі – мұз хокейы. Базельде «EHC Basel» командасы «MySports League» лигасында, швейцариялық мұз хоккей лигасы жүйесінің үшінші деңгейінде ойнайды. Олар өздерінің үй ойындарын 6700 орындық «Сент-Якоб» аренасында өткізеді. Бұрын команда Ұлттық лига мен Швейцария лигасында ойнаған, бірақ 2013–14 жылғы Швейцария лигасы маусымынан кейін банкроттыққа өтініш берді. Базельдегі ірі спорттық нысандардың арасында УЕФА-ның төрт жұлдызымен марапатталған үлкен футбол стадионы, заманауи мұз хоккей аренасы және спорт залы бар. Базельде әр қазан айында ірі жабық теннис турнирі өтеді. Әр жыл сайын ең үздік ATP кәсіпқойлары «Swiss Indoors» турнирінде ойнайды, олардың арасында Швейцарияның ең үлкен спортшысы – Базельде туған Роджер Федерер де болды, ол қаланы «дүниедегі ең әдемі қалалардың бірі» деп сипаттайды. Жыл сайынғы Рейн өзенінде жүзу шарасына мыңдаған туристер келіп, Рейнде жүзеді немесе ағысқа қарсы жүзеді. Футбол мен мұз хокейы ең танымал спорт түрлері болғанымен, баскетболдың аз ғана, бірақ адал жанкүйерлер тобы бар. Жоғары дивизион «SBL» деп аталады, ол жартылай кәсіби лига және Базель аймағынан «Birstal Starwings» командасы қатысады. Қазіргі уақытта НБА-да Швейцариядан екі ойыншы бар – Табо Сефолоша және Клинт Капела. Еуропаның көптеген елдеріндегідей, бірақ АҚШ-тан айырмашылығы, Швейцарияда мектепке қарағанда клубтар жүйесінде жарыстар өтеді. «Starwings Basel» – неміс тілді Швейцариядағы жалғыз бірінші дивизион баскетбол командасы. Халықаралық Гандбол Федерациясының (IHF) бас кеңсесі Базельде орналасқан. «Basel Dragons AFC» 2019 жылдан бері Швейцария лигасында австралиялық футбол ойнап келеді. 2022 жылдың шілдесінде «WSV Basel» әйелдер су поло командасы 11-інші рет ұлттық чемпион атанды. Базельде «GAA» гэль ойындары клубы да бар.