Кіріспе

Швейцария кантоны Цюрих кантоны (Kanton Zürich) – Швейцарияның солтүстік-шығыс бөлігінде орналасқан кантон. Халық саны (2023 жылғы қазан айына қарай) елдегі ең көп халыққа ие кантон болып табылады. Цюрих кантонның де-факто астанасы, бірақ конституцияда нақты айтылмаған. Ресми тілі – неміс тілі. Жергілікті швейцариялық неміс диалектісі, Зюритутч (Züritüütsch) деп аталады және кеңінен қолданылады. 2021 жылы кантон 1700-ден астам субұлттық аймақтардың ішінде Адам даму индексі бойынша ең жоғары көрсеткішті (0.989) алды, ол 1-ге жақын мәнге ие. Бұл сонымен қатар әлемдік қаржы орталығы және жан басына шаққандағы ЖІӨ бойынша Базель-Штадт, Цуг және Женевадан кейін Швейцариядағы төртінші ең бай кантон болып табылады.

Қазіргі кантон

1814 жылы кантондық конституция жасалды және 1831 жылы радикалды либералды конституциямен алмастырылды. Цюрипуч – консервативті ауылдық халықтың радикалды либералды тәртіпке қарсы қарулы көтерілісі, ол кантондық үкіметтің таратылуына және полковник Пол Карл Эдуард Циглердің уақытша консервативті үкіметін орнатуға әкелді. Конфедерацияның басқа радикалды либералды кантондарының араласу қаупіне байланысты уақытша үкімет 1831 жылғы конституцияның күшінде қалатынын мәлімдеді. 1839 жылдың 9 қыркүйегінде кантондық парламент өзін тарату туралы шешім қабылдады. Жаңа сайланған кантондық үкімет барлық кантондық лауазымдарды консерваторлармен алмастырды, бірақ 1844 жылы радикалды либералды сайлауда жеңіліске ұшырап, қайтадан құлатылды. Альфред Эшер 1844 жылғы жаңа кантондық парламент мүшесі болды, 1848 жылы кантондық үкіметке сайланды, ал сол жылы жаңа федералды конституция бойынша алғашқы Ұлттық Кеңеске сайланды. 1844–1868 жылдардағы радикалды либералды дәуірде Альфред Эшер құрған либералды саясаткерлер мен өнеркәсіпшілердің желісі «System Escher» деп аталды. Эшер кантонды дерлік монархиялық билікпен басқарды және халық арасында «Альфред I» немесе «барлық Цюрихтың патшасы» деп аталды. Эшер кантондық институттардың барлығын бақылады, бастапқыда саяси оппозиция өте аз болды және 1839 жылғы консервативті биліктің барлық іздерін жойды. Эшердің басшылығымен Цюрих қаласы қазіргі экономикалық және қаржылық орталыққа айналды. 1863 жылдан кейін «System Escher» үстемдігіне қарсылық күшейді. Кантондық үкімет либерализм жоямын деп мәлімдеген аристократиялық билік жүйесін жалғастыруда деп айыпталды. Оппозициялық Демократиялық қозғалыстың орталығы Винтертур қаласында орналасқан, оны мэр Иоганн Якоб Сулзер және публицист Соломон Блюлер басқарды. Олар 1865 жылы халықтық бастаманы тікелей демократиялық құрал ретінде енгізуге қол жеткізді, бұл кантондық конституцияны қайта қарауға түрткіс болды. 1869 жылдың сәуірінде халықтың дауысымен жаңа кантондық конституция қабылданды, ол қосымша тікелей демократиялық элементтерді және кантондық үкімет пен кантондық өкілдерді Федералды Мемлекеттер Кеңесіне халық сайлауын енгізді. Жаңа конституция сондай-ақ өлім жазасын жойды (Цюрихте аспанға тігіп өлім жазасын орындау 1810 жылы, гильотинамен соңғы рет орындау 1865 жылы болды), дін бостандығы мен бірлестік бостандығына кепілдік берді және прогрессивті салықтарды енгізді. 1877 жылы азық-түлік пен ауыз судың сапасын реттеу мақсатында Цюрих кантондық зертханасы құрылды. Алғашқы кантондық химик – Харутюн Абельянц, ол жаңа зертхананы құруға белсенді түрде қатысты, оны жайлы емес жағдайдағы қоймалардан Линтешергазе 10 мекенжайына көшірді, ол Иоганн Генрих Песталоцциге арналған ескерткіш Песталоццивизеге жақын орналасқан. Кантондық банк 1870 жылы фермалар мен кәсіпорындарға белгіленген пайыздық мөлшерлемемен кантондық несиелерді реттеу үшін құрылды. 1916 жылы пропорционалды сайлау туралы заң қабылданды, бұл әлеуметтік демократтардың өсуіне жағдай жасады. Әйелдерге сайлау құқығын беру туралы ұсыныс 1920 жылы қабылданбады, ал әйелдерге сайлау құқығы 1969 жылы муниципалды деңгейде және 1970 жылы кантондық деңгейде берілді, бұл 1971 жылы қабылданған федералды заңмен оның енгізілуінен аз уақыт бұрын болды. 20 ғасырда экономикалық өсім жалғасты. 1910 жылы Дюбендорф қаласында алғашқы әуежай салынды, ол 1948 жылы Клотендегі халықаралық әуежаймен алмастырылды. 20 ғасырдың соңғы онжылдықтарында кантонның барлық аймақтарында және одан тысқары жерлерде қарқынды урбанизация кеңінен тарады, бұл 1990 жылдан бастап S Bahn желісінің дамуымен одан әрі жеделдетілді, Weinland, Knonaueramt және Oberland аймақтарындағы бірнеше муниципалитеттер қалаға жетуге ыңғайлы емес болып қалды. 2006 жылдың қаңтарында қазіргі конституция 1869 жылғы конституцияның орнына қабылданды. Цюрихтегі Антикварлық қоғам кантон тарихын сақтауға арналған ұйым, ал Штаттсархивте мемлекеттік архивтер орналасқан.

География

Цюрих кантоны Швейцарияның шығыс бөлігінде орналасқан. Ол толығымен Жоғарғы Рейннің су жинау алабында жатыр. Ол мұздық жер бедерімен сипатталады және әдетте оңтүстік-шығыстан солтүстік-батысқа қарай ағатын, батыстан шығысқа қарай тізімделген өзендермен кесіледі: Реус, Реппиш, Сихл, Линт-Лиммат (Зюрих көлін құрайтын), Глатт, Тёсс және Тур. Басты көлдер: Зюрих көлі (Линт-Лиммат, 88 км²), Грайфензе (Глатт, 8,4 км²) және Пфаффикерзе (Глатт, 3,3 км²). Кіші көлдер: Тюрлерзе (Лиммат), Катцензе (Глатт), Хюттнерзе (Сихл), Лютцельзе (Лиммат). Оның көршілес кантондары: солтүстікте Шаффхаузен, батыста Аргау, оңтүстікте Цуг және Швиц кантондары, шығыста Тургау және Санкт-Галлен кантондары. Сонымен қатар, ол Германияның Вальдшут ауданымен және Баден-Вюртембергтің Констанц ауданымен халықаралық шекараға ие, себебі оның Штеммермен қысқа шекарасы бар, ол Бюзинген-ам-Хохрайн шағын неміс анклавын құрайтын муниципалитетке қарасты шеткі ауыл. Кантонды шамамен қала және көл, солтүстік-батыстағы Унтерланд, оңтүстік-шығыстағы Оберланд, солтүстік-шығыстағы Вайнланд және Винтертур, сондай-ақ Альбистің оңтүстік-батысындағы Кнонауэрамтқа бөлуге болады. Үлкен Цюрих аймағы кантондық шекарадан тысқары жерлерге дейін созылады. 2011 жылғы мәліметтер бойынша кантонның ауданы, оның 43,4% ауыл шаруашылығына, ал 30,7% орманға пайдаланылады. Қалған жердің 20,1% құрылыстар мен жолдарға, ал 5,8% өнімсіз жерлерге жатады.

Заң шығарушы өкілеттік

Кантондық кеңес (Kantonsrat) әр төрт жыл сайын сайланатын 180 мүшеден тұрады.

Қалалық округтер

2015 жылдың желтоқсанына дейін кантонда 169 әкімшілік бірлік (Politische Gemeinden) болды.

Саясат

2011 жылғы федералды сайлауда ең көп дауыс жинаған SVP партиясы болды, ол дауыс берушілердің 29,8%-ын құрады. Одан кейінгі үш ең танымал партиялар: SP (19,3%), FDP (11,6%) және glp (11,5%). SVP партиясы 2007 жылғы федералды сайлаудағы көрсеткішімен салыстырғанда шамамен бірдей пайыз дауыс алды (2007 жылы 33,9%, 2011 жылы 29,8%). SP партиясының танымалдылығы да шамамен сақталды (2007 жылы 19,8%), FDP партиясының да танымалдылығы өзгерген жоқ (2007 жылы 13,2%), ал glp партиясы сайлаудың басты жеңімпазы атанды (2007 жылы 7,0%).

Демография

Цюрихтің 2010 жылғы халқы, оның 23,7% шетелдік азаматтарды құрайды. Соңғы 10 жылда (2000–2010 жылдары) халық саны 12,7% өсті. Бұл өсімнің 10,3% көші-қон есебінен, ал 2,6% туу және өлім көрсеткіштерінен туындады. Халықтың көп бөлігі (2000 жылғы мәліметтер бойынша) неміс тілінде сөйлейді (1 040 168 адам немесе 83,4%), екінші ең көп таралған тіл – итальян тілі (49 750 адам немесе 4,0%), ал үшінші орында серб-хорват тілі тұр (21 334 адам немесе 1,7%). Француз тілінде сөйлейтін 17 685 адам, ал романш тілінде сөйлейтін 2 606 адам бар. 2000 жылы кантонда 567 573 жеке шаруашылық тіркелген, орташа алғанда әр шаруашылықта 2,1 адам тұрды. 2010 жылы кантон бойынша бос тұрғын үйлердің көрсеткіші 0,63% болды.

Дін

1519 жылы Гульдрих Цвингли Цюрихтегі Гросмюнстердің пасторы болды, көп ұзамай Цюрих реформацияланған немесе протестанттық кантонға айналды. Цвингли 1531 жылы шайқаста қаза тапқанмен, кантон келесі ғасырларда Швейцария реформатор шіркеуінің бекінісі болып қала берді. Халықтың көпшілігі протестанттар (43%), ал 2004 жылы халықтың 31%-ы рим-католиктері болды, бұл Оңтүстік Еуропадан келген қоныс аударушылардың қалдырған мұрасы. 2000 жылғы санақ бойынша 497 986 адам немесе 39,9% Швейцария реформатор шіркеуіне жатса, 380 440 адам немесе 30,5% рим-католиктері болды. Қалған халықтың ішінде 29 592 адам православие шіркеуінің мүшелері (немесе халықтың шамамен 2,37%-ы), 1435 адам (немесе халықтың шамамен 0,11%) христиандық-католик шіркеуіне, ал 70 897 адам (немесе халықтың шамамен 5,68%) басқа христиан шіркеуіне жатты. 6461 адам (немесе халықтың шамамен 0,52%-ы) еврей дінін ұстанатын болса, 66 520 адам (немесе халықтың шамамен 5,33%) ислам дінін ұстанады. Бұдан басқа 5878 буддист, 6024 индуист және 1456 адам басқа діндердің өкілдері болды. 165 324 адам (немесе халықтың шамамен 13,25%-ы) ешқандай шіркеуге жатпайды, агностиктер немесе атеисттер, ал 50 090 адам (немесе халықтың шамамен 4,01%-ы) сұраққа жауап бермеді. Үшінші сектордағы төртінші ірі сала (2008 жылы) – қаржы қызметтері, ол үшінші сектордың жалпы көлемінің 6,2%-ын құрады. 2010 жылы Цюрихтегі жұмыссыздық деңгейі 3,9% болды. 2008 жылы негізгі экономикалық секторда 12 507 адам жұмыс істесе, осы секторда 4227 кәсіпорын жұмыс істеді. Екінші секторда 143 231 адам жұмыс істеді, ал осы секторда 11 383 кәсіпорын жұмыс істеді. Үшінші секторда 655 848 адам жұмыс істеді, ал осы секторда 58 796 кәсіпорын жұмыс істейді. Жұмыс істейтін халықтың 37,4%-ы жұмысқа қоғамдық көлікпен, ал 41,8%-ы жеке көлікпен барады.

Көлік

Стандартты кеңдіктегі темір жолдар кантонның барлық маңызды аңғарларынан өтеді. Көліктің орталығы Цюрих қаласы, онда көптеген жергілікті темір жолдар ұлттық және халықаралық темір жол желілерімен байланысады. Цюрих қаласының темір жол вокзалы, Цюрих Гауптбанхоф, келіп-кететін пойыздар саны бойынша Еуропадағы ең жұмысты вокзалдардың бірі болып саналады. Цюрих басқа еуропалық қалалармен темір жол арқылы жақсы байланысқан. ICE, TGV және Cisalpino сияқты маңызды пойыздар Цюрихке келіп тұрады. Швейцариядағы алғашқы темір жол 1847 жылы Лиммат аңғарында салынды, ол Цюрих пен Баденді байланыстырды. Швейцарияның ірі әуежайы – Цюрих әуежайы, Цюрих қаласының орталығынан шамалы ғана қашықтықтағы Клотен қаласында орналасқан. Бұл Swiss International Air Lines әуе компаниясының базасы. Кантон арқылы А1, А3 және А4 тас жолдары өтеді. Кантон арқылы өтетін басқа да тас жолдар мен жылдам тас жолдарға A7, A51, A52 және A53 кіреді. Цюрих және Винтертур – маңызды көлік тораптары.

Білім

Цюрихте халықтың 493 209 адам немесе (39,5%) міндетті емес жоғары орта білімін аяқтаған, ал 212 154 адам немесе (17,0%) жоғары білім алған (университет немесе Fachhochschule). Жоғары білім алған 212 154 адамның 55,8% - швейцариялық ерлер, 25,5% - швейцариялық әйелдер, 11,6% - швейцариялық емес ерлер және 7,1% - швейцариялық емес әйелдер.