Кіріспе

Швейцария кантоны Швиц (Швиц кантоны; ; ) – Орталық Швейцарияда, оңтүстікте Альп таулары, батыста Люцерн көлі және солтүстікте Цюрих көлі арасында орналасқан кантон. Ол Швейцарияның негіз қалаушы кантондарының бірі; Швейцарияның аты осы кантонның атынан шыққан, ал Швейцарияның туы – оның елтаңбасынан алынған. Атының тарихы туралы «Швиц» бөлімін қараңыз. Швейцарияның Федералдық хартасы Швицте көрсетіліп тұр. Швиц қаласының солтүстік-шығысында Эйнсиделн аббаттығы орналасқан.

Рим дәуірінен бұрынғы кезең

Швицтегі адамдардың ең алғашқы іздері Жоғарғы Палеолит және Ерте Мезолит кезеңдеріне, яғни шамамен 12 500 ж.б.д. жатады. Муотатал (Мюта өзені) аңғарындағы карст үңгірлерін қазу барысында көптеген орындар табылды, олардың кейбіреулері Жас Дриас кезеңіне (шамамен 10 000 ж.б.д.) дейін соққан. Альпілік жайлаулардағы Бёдмерен, Тварренен және Сильберен тас дәуіріндегі аңшы-жинаушылар лагерлері орналасқан. Ибекс пен қызыл бұғының сүйектері, сондай-ақ көмір қалдықтары осы лагерьлерде жануарлар сойылып, пісірілгенін көрсетеді. 2009 жылы кантонның алғашқы тас дәуірі құралы – тас бұрғысы табылды. Хурден орындары батыс Кортайллод мәдениетімен (шамамен 4500–3500 ж.б.д.) байланысты. Лютзелау аралы мен Фрайенбах жағалау аймағындағы орындар шығыс Пфин мәдениетіне (4000–3300 ж.б.д.) және Сымды керамика мәдениетіне (2750–2450 ж.б.д.) жатады. Қола дәуірінде Рапперсвильдегі Эндинген мүйісі мен Хурдендегі елді мекендер арасында бірнеше көпірлер салынған. 200 000-нан астам тіректер мен жеті көпір, сондай-ақ бірнеше елді мекендер мен қасиетті орындар табылған. Көлдің Швиц жағында б.з.д. 4300–2700 жылдар аралығындағы он түрлі елді мекен анықталған. Ол көп ұзамай бүгінгі Швиц кантонының аумағынан тыс жатқан көптеген жерлерді бақылауға алды. Кантонның сыртқы, көл жағалауындағы бөліктері Санкт-Галлен, Пфеферс, Рути және Шенис монастырларымен қатар Габсбург, Тоггенбург және Рапперсвилл иелерінің билігінде болды. Пфаффикон және Альт Рапперсвилл қалашықтары осы жер иелері өздерінің жерлерін басқару үшін салған. Швейцария таулы аймағында жергілікті дворяндар мен рыцарьлар аймақтық графтар үшін кең аумақтарды иеленгенімен, Швицте жергілікті дворяндар аз болды. Олар, әдетте, монастырлардың өкілдеріне және жергілікті мал шаруашылығының басшыларына қарағанда кедей және аз маңызды болды. Швицтің ішкі бөлігіндегі егіншілік және жайылымдық жерлердің көп бөлігі жеке меншік емес, жалпы қолданыстағы жерлер еді. Жерді басқару үшін жергілікті ұжымдар бірнеше қалалар мен ауылдарды қамтитын аймақтық ұжымдарға айналды. Ұжымдар аңғардағы шаруалар мен ауылдарда бірлік сезімін қалыптастырып, тәуелсіздік дәстүрін дамытты.

Мәңгілік одақ

1291 жылдың 1 тамызында Швиц, Ури және Унтервальден кантондары мәңгілік одаққа бірікті: осы одақ ақырында Швейцария Конфедерациясы болды. 1291 жылғы Федералдық хаттама, ықтимал, 15 шілдеде Габсбург әулетінен Рудольф I-нің қайтыс болуына байланысты жасалды және қорғаныс одағын құрды. Рутлишур (Рутли анттары) шамамен 1308 жылы Орман кантондары арасындағы тағы бір одақ болды және кантондарды жақындастырды. Швиц кантоны конфедерацияда ертеден бастап жетекшілік етті. 1320 жылы кантонның атауы бүкіл конфедерацияға қолданыла бастады. Дегенмен, Швейцарияның ресми атауы 1803 жылы ғана Швиц кантонынан шыққан «Швейцария» атауы болды. Швейцарияның туы Швиц кантонының байрағынан алынған. Мәңгілік одақпен үш кантон саяси тәуелсіздігін сақтап, мүшелер арасындағы дауларды шешу үшін орталық кеңес құрды және әскери көмек көрсетуге уәде берді. Кантондар Габсбургтерден тәуелсіздік алды, дәл сол кезде Габсбургтер Орман кантондарына кеңейуге тырысып жатқанда. Швиц пен Эйнзидельн аббаттығы арасындағы бір ғасырлық дау 1314 жылы Швицтің аббаттыққа шабуыл жасауына әкелді. Габсбургтер, аббаттықтың қамқоршылары ретінде, оларға қарсы әскери шаралар қабылдауға мүмкіндік алды. 1315 жылдың 15 қарашасында Австрияның Леопольді басқарған үлкен әскер бүлікші конфедераттарды талқандау үшін келді, олар Эгери көлі мен Моргартен жолы арқылы оңтүстіктен күтпеген шабуыл жасауды жоспарлады және бүлікші шаруаларға толық жеңіске қол жеткізеді деп есептеді. Иоганн фон Винтертурдың шайқасқа қатысты жылнамасында Австрия әскерінің саны 20 000-ға жетеді делінген, бірақ бұл сан әрине, арттырылған. Дельбрюк австриялық әскердің құрамында 2000-3000 адам болғанын, олардың көп бөлігі рыцарьлар екенін айтады. Швиц конфедераттары, өзінің автономиясы үшін қорқып, Ури конфедераттарының қолдауына ие болды, бірақ Унтервальден конфедераттары қолдау көрсетпеді. Олар Арт ауылының жанындағы армияны күтіп отырды, онда олар бекіністер салған еді. Конфедерация әскерінің саны да даулы, кейбір жылнамаларда оның саны 1500, ал басқаларында 3000-4000 деп көрсетілген. Моргартен шайқасындағы жеңістен кейін 1315 жылдың 9 желтоқсанында Орман кантондары Брунненде өзара әскери көмек көрсету туралы уәделерін жаңарту үшін кездесті. Осы кездесуден шыққан Бруннен келісімі прагматикалық қорғаныс одағын толыққанды конфедерацияға айналдырды. Келесі қырық жыл ішінде бес жақын қала (Люцерн 1332 жылы, Цюрих 1351 жылы, Гларус және Цуг 1352 жылы және Берн 1353 жылы) келісімге қосылып, Ескі Швейцария Конфедерациясының өсуіне бастама берді.

Ескі Швейцария Конфедерациясы

Конфедерация кеңейген сайын, Швиц жаңа ұйымда жетекші рөлге ие болды. Швицтің агрессивті, экспансионистік сыртқы саясаты оның атын бүкіл Конфедерацияға қолдануға әкелді. Тіпті 14 ғасырда да айналасындағы елдердің жылнамаларында Конфедерацияны Швайцер немесе Швейцер (қазіргі немісше атауы) деп атаған. Швиц шайқастан аумақ алған жоқ, бірақ Берн мен Люцерн Габсбургтардың есебінен маңызды аумақтарды иеленді. 1402/3 жылы Швиц Сент-Галл аббаттығынан тәуелсіздік іздеген Аппенцельмен одаққа қол қойды. 1403 жылдың мамырында аббат пен Габсбургтар бүлікші Аппенцельдерді жеңу үшін күш жіберді, ал Швиц пен Глар одақтастарын қорғауға әскер жіберді. 1403 жылдың 15 мамырында аббат әскері Шпайхерге апаратын өткелге кірді және Вогелинзегг ауылынан тыс жерде Аппенцель әскерімен кездесті. 80 шамасындағы Аппенцель сарбаздарының жасағы шабуылды аңғардың үстіндегі төбеден бастады, ал 300-ге жуық швицтік және 200 гларлық сарбаз әскердің қанаттарына қарай жылжыды. Лиганың атты әскері төбеге шабуыл жасағанда, 2000 Аппенцель сарбазымен кездесіп, кері шегінуге мәжбүр болды. Шегіну кезінде Аппенцель әскері 600-ға жуық атты әскерді және 5000 жаяу әскердің көп бөлігін өлтірді. Лига Арбонда Аппенцельмен бейбіт келісімге келді, бірақ бейбітшілік ұзаққа созылмады. Аппенцель Габсбургтарға қарсы одақ құрды – Bund ob dem See, оған Брегенц сияқты бірнеше қалалар кірді. 1408 жылы Габсбургтар Брегенцті қоршады, ал Bund, оның ішінде Швиц, Брегенцті қолдауға аттанды. Бірақ Габсбургтармен кездескенде Bund жеңіліске ұшырап, тарап кетті. Швиц Габсбургтарға шабуылдан қорғану үшін төледі, ал Аппенцель біршама тәуелсіздігін сақтап, ақырында Конфедерацияның серігіне айналды. 1440–1446 жылдары Швиц пен тағы алты кантон Цюрих пен Габсбургтарға қарсы соғысты. Соңғы бейбіт келісім Цюрихті Конфедерацияға қайтарды және оларды австриялықтармен жасалған келісімді жоюға мәжбүр етті. Соғыстан кейін Швиц Воллерау және Пфаффикон ауылдарын (қазіргі Фрайенбах) сатып алды және Гларспен бірге Узнах пен Гастерді (қазіргі Санкт-Галлен) иеленді. Соғыс сондай-ақ Конфедерацияның соншалықты жақын саяси одаққа айналғанын көрсетті, ол енді бір мүшенің сепаратистік талпыныстарын көтере алмады. 15 ғасырда Швиц Ури мен Нидвальденге қосылып, Готтард өткелінің оңтүстігіне кеңейіп, өткел арқылы саудадан түскен табысқа қол жеткізуге тырысты. 16 ғасырға қарай олар федералдық кондоминиум ретінде Риверия аңғары, Бленио аңғары, Маггия аңғары және Беллинзона, Лугано, Мендрисио және Локарно қалаларын бақылады. 1529 жылы Тагсацзун сәтті арадастық жасағанмен, бұл жолы реформация жетекшісі Гульдрих Цвингли әскери қақтығысқа құштар болғандықтан, бұл әрекет сәтсіз аяқталды. Католик кантондары 1531 жылдың 9 қазанында Цюрихке соғыс жариялады. 1531 жылдың 11 қазанында Швиц, Ури және Цуг Цвингли әскерін жеңді. Жүздеген сарбаздар, соның ішінде Цвинглидің өзі де қаза тапты. Швиц соғыстан кейін де католиктік діни ұстанымын берік сақтады. Цюрих әскерлері Рапперсвиллді қоршауға алды, ал католик әскерлері Цюрихті Берннен бөліп, 1656 жылдың 24 қаңтарында Вильмергеннің бірінші шайқасында берндіктерді жеңді. 20 ақпанда жаулық тоқтады және 7 наурыздағы Вильмерген келісім-шарты жаулық басталғанға дейінгі статус-квоны қалпына келтірді, онда әр кантон барлық тұрғындарының дінін анықтай алатын болды. Алайда діни шиеленіс күшейе берді. Сент-Галлен аббаты Гларустың протестанттық бөлігін Цюрихтен оқшаулап, Швицтен Австрияға дейін «католиктік» жол салуды ұсынғанда, протестанттық кантондар аббатқа қарсы соғыс жариялады. Вильмергеннің екінші шайқасында протестанттардың жеңісінен кейін Конфедерацияда діни теңдік орнатылды. Ескі Швейцария Конфедерациясының барлық кезеңінде Швицтегі Ландсгеймде тікелей демократия кантон мен кантонның муниципалитеттеріндегі ең маңызды саяси институт ретінде қарастырылды. Ландсгеймде әдетте сәуір айының соңғы жексенбісінде жиналатын. Қала әкімдері мен басқа да мемлекеттік қызметкерлер сайланды, жаңа заңдар талқыланып, дауыс берілді және дәстүрлі құқықтар қайта расталды. Ландсгеймде әдетте Швиц қаласынан тыс жердегі Ибахта өткізілетін, бірақ бірнеше баламалы орындар болды. Қалаларда Ландсгеймде жер иеленген еркектерден немесе азаматтардан тұратын. 16 ғасырда бұл топ элиталық топқа айналып, Ландсгеймдеге басшылық етуге және мэр болып тағайындалуға бейімделді. Азаматтардан төмен тұрған тұрғындар тобы болды, оларға ортақ жерді пайдалануға рұқсат етілді, бірақ олардың құқықтары мен саяси билігі шектеулі болды. 16 ғасырда тұрғын азаматтыққа сатып алуға мүмкіндік болды, бірақ 17 ғасырға қарай бұл мүмкіншілік жоғалып кетті. Вильмергеннің екінші шайқасын қаржыландыру үшін Швиц тұрғындарға азаматтыққа қайтадан сатып алуға рұқсат берді. Ландсгеймде жиналыстары кейде күйреп, бүліктерге әкелді. Көптеген партиялар өкілдік етілді және одақтар мен топтар жылдам және болжамсыз өзгерді. Швиц католицизмінің өте берік болуымен және Ландсгеймдедегі саяси хаостың салдарынан жиі «enfant terrible» деп сипатталды. Ішкі кантондардың саяси билігін әлсірету үшін Ури (Левентинасыз, бірақ Урсеренмен), Швиц (Марш пен Хёфесіз), екі жартылай кантон Үнтервальден, Цуг, Герсау Республикасы және Энгельберг аббаттығы Waldstätten кантонына біріктірілді. Жаңа кантон Тагсацзунда бұрынғыдан гөрі 16 орынның орнына бар болғаны 4 орынға ие болды. Жеңіске жеткен француз әскері бастапқыда Швиц кантонының ескі ядросын жеңіл басып алды, бірақ Эйнсидельн аббаттығын тонады. Бірақ 1798 жылдың күзінде Нидвальденде сәтсіз көтерілістен кейін Швиц барлық қаруларын тапсыруға және француз әскерін жабдықтауға және орналастыруға мәжбүр болды. Басып алушы француз әскерінің ауыр талаптары 1799 жылдың сәуір айында болған Hirthemmli соғысына әкелді. Француздар осы көтерілісті басып тастағаннан кейін Waldstätten кантонының астанасын Цугқа көшірді.

География

2011 жылғы мәліметтер бойынша, Швицтің ауданы – . Осы ауданның 41,0% ауыл шаруашылығына арналған, 33,7% орманмен жабылған, 5,4% құрылыстар мен жолдарға бекітілген, ал 20,0% өнімсіз жерлерді құрайды.

Федералды сайлау нәтижесі

Кантонның федералдық сайлауындағы партиялар бойынша жалпы дауыс үлесі 1971 2015 Партия Идеологиясы 1971 1975 1979 1983 1987 1991 1995 1999 2003 2007 2011 2015 FDP. Либералдар Классикалық либерализм 20.4 21.3 28.0 26.0 24.3 25.9 24.0 19.1 15.4 16.7 15.5 20.6 CVP/PDC/PPD/PCD Христиан демократиясы 38.5 46.4 49.4 46.6 36.9 32.8 27.4 27.3 23.4 20.1 20.6 19.5 SP/PS Әлеуметтік демократия 29.0 29.3 22.6 21.0 14.3 19.4 19.9 16.4 17.6 13.9 15.7 13.1 SVP/UDC Швейцариялық ұлтшылдық * 3.0 * 6.5 7.6 9.2 21.5 35.9 43.6 45.0 38.0 42.6 EVP/PEV Христиан демократиясы * * * * * * * * * 0.9 1.1 * GLP/PVL Жасыл либерализм * * * * * * * * * * * 2.8 BDP/PBD Консерватизм * * * * * * * * * * 3.4 * GPS/PES Жасыл саясат * * * * * * * * * 3.4 3.8 1.4 SD/DS Ұлттық консерватизм * * * * * * 3.1 * * * * * Басқалары 12.1 * * * 12.0 12.7 1.3 1.4 * * 1.9 * Дауыс беруге қатысу % 45.0 53.3 48.6 43.6 41.6 40.5 35.1 41.0 48.2 52.3 50.5 53.7 FDP 2009 жылға дейін, FDP. Либералдар 2009 жылдан кейін "*" партияның осы кантонда сайлау бюллетенінде болмағандығын көрсетеді.