Кіріспе

Ерекше салыстырмалылық теориясындағы массаның мағыналары

Ерекше салыстырмалылық теориясында "масса" сөзі екі мағынада қолданылады: инвариантты масса (немесе тыныштықтағы масса) – барлық бақылаушылар үшін, барлық есептеу жүйелерінде өзгермейтін шама, ал релятивистік масса бақылаушының жылдамдығына байланысты өзгереді. Масса-энергия эквиваленттілігі принципіне сәйкес, инвариантты масса тынығу энергиясына тең, ал релятивистік масса релятивистік энергияға (немесе жалпы энергияға) тең. "Релятивистік масса" термині бөлшектер және ядролық физикада сирек қолданылады, сондай-ақ ерекше салыстырмалылық теориясы туралы жазатын авторлар көбінесе оны қолданбай, денеге қатысты релятивистік энергияға сілтеме жасайды. Керісінше, "инвариантты масса" тынығу энергиясынан гөрі көбінесе артықшылыққа ие. Белгілі бір есептеу жүйесіндегі дененің өлшенетін инерциясы және кеңістік-уақыттың бұрылуы оның тек инвариантты массасымен ғана емес, сонымен қатар релятивистік массасымен анықталады. Мысалы, фотондардың тынығу массасы нөлге тең, бірақ олар оларды қамтитын кез келген жүйенің инерциясына (және гравитациялық өрістегі салмағына) үлес қосады. Бұл тұжырымдама жалпы салыстырмалылық теориясында массаға қатысты кеңейтілген.

Қалған масса

Масса термині арнайы салыстырмалылық теориясында әдетте объектінің тынығу массасына сілтеме жасайды, ол объектімен бірге қозғалатын бақылаушы өлшеген Ньютон массасы болып табылады. Инвариант масса – жеке бөлшектердің тынығу массасының тағы бір атауы. Көбірек жалпы инвариант масса (күрделірек формуламен есептеледі) шамамен «жүйенің» «жалдама массасына» сәйкес келеді. Осылайша, инвариант масса – импульс орталық шеңберінен (COM шеңбері) қаралатын жүйелер үшін қолданылатын табиғи масса бірлігі, себебі кез келген жабық жүйе (мысалы, ыстық газдың бөтелкесі) салмақталғанда, өлшеу жүйенің жалпы импульсі жоқ импульс орталық шеңберінен алынуы керек. Мұндай жағдайларда инвариант масса релятивистік массаға тең (төменде талқыланады), ол жүйенің жалпы энергиясының c² (жарық жылдамдығының квадраты) бөлінген шамасына тең. Дегенмен, инвариант масса тұжырымы бөлшектердің байланысқан жүйелерін талап етпейді. Сондықтан, оны жоғары жылдамдықпен салыстырмалы қозғалыстағы байланыссыз бөлшектердің жүйелеріне де қолдануға болады. Осы себепті, ол бөлшектер физикасында кеңінен бөлінген жоғары энергиялы бөлшектерден тұратын жүйелер үшін жиі қолданылады. Егер мұндай жүйелер бір бөлшектен туындаған болса, онда мұндай жүйелердің инвариант массасын есептеу, ол өзгермейтін шама, бастапқы бөлшектің тынығу массасын береді (өйткені ол уақыт бойынша сақталады). Есептеулерде көбінесе жүйенің инвариант массасы COM шеңберінен (мұнда, анықтама бойынша, жүйенің импульсі нөлге тең) алынған жүйенің жалпы энергиясына тең болады. Алайда, кез келген жүйенің инвариант массасы барлық инерциялық шеңберлерде бірдей шама болғандықтан, ол көбінесе COM шеңберінен есептелген жалпы энергияны, содан кейін жүйенің энергиясын және басқа шеңберлердегі импульстарын есептеу үшін қолданылады, онда импульстар нөлге тең емес, ал жүйенің жалпы энергиясы міндетті түрде COM шеңберінен өзгеше болады. Энергия және импульс сияқты, жүйенің инвариант массасын жоюға немесе өзгертуге болмайды, сондықтан ол жүйе барлық сыртқы ықпалдардан оқшауланғанша сақталады. (Техникалық термин – оқшауланған жүйе, яғни жүйенің айналасына идеалданған шекара салынды және одан масса/энергия өткізілмейді.)

Релятивистік масса мен тыныштықтағы масса

Релятивистік масса және тыныштықтағы масса физикадағы дәстүрлі ұғымдар болып табылады, бірақ релятивистік масса жалпы энергияға сәйкес келеді. Релятивистік масса – жүйенің массасы, ол таразыда өлшенгендей, бірақ кейбір жағдайларда (мысалы, жоғарыдағы қорапта) бұл факт тек жүйенің орташа есеппен тынышталуы керек болғандықтан ғана дұрыс болады (оның жалпы импульсі нөлге тең болуы керек, яғни өлшеу оның импульс шеңберінің орталығында жасалуы тиіс). Мысалы, егер циклотрондағы электрон релятивистік жылдамдықпен шеңбер бойымен қозғалса, циклотрон+электрон жүйесінің массасы электрондардың тыныштықтағы массасымен емес, электрондардың релятивистік массасымен артады. Бірақ, электрон қораптың ішінде жоғары жылдамдықпен серпілсе, электрон мен қорап сияқты кез келген жабық жүйеде де осы жағдай орын алады. Тек жүйедегі жалпы импульстің болмауы (жүйенің импульстерінің қосындысы нөлге тең) электронның кинетикалық энергиясын «өлшеуге» мүмкіндік береді. Егер электрон тоқтатылып өлшенсе, немесе таразы оның артынан жіберілсе, ол таразыға қатысты қозғалмайды, және қайтадан релятивистік және тыныштықтағы массалары бір электрон үшін бірдей болады (және кішірек болады). Жалпы, релятивистік және тыныштықтағы массалары тек жалпы импульсі жоқ және жүйенің массалық орталығы тынышталып тұрған жүйелерде ғана тең болады; әйтпесе олар әртүрлі болуы мүмкін. Инвариантты масса бір анықтамалық жүйедегі жалпы энергияның мәніне пропорционал, яғни нысан толығымен тынышталып тұрған жүйеде (массалық орталығы бойынша төменде анықталған). Сондықтан инвариантты масса жеке бөлшектердің тыныштықтағы массасына тең. Алайда, инвариантты масса көптеген бөлшектерден тұратын жүйелер үшін массалық орталығы тынышталып тұрған кезде өлшенген массаны да көрсетеді. Бұл жағдай орын алатын ерекше анықтамалық жүйе импульс орталығы деп аталады және ол нысанның массалық орталығы тынышталып тұрған инерциялық жүйе ретінде анықталады (бұл жүйенің бөліктерінің импульстерінің қосындысы нөлге тең дейтін тағы бір жол). Күрделі нысандар үшін (көптеген кіші нысандардан тұрады, олардың кейбіреулері қозғалуы мүмкін) және байланыссыз нысандар жиыны үшін (олардың кейбіреулері де қозғалуы мүмкін), нысанның релятивистік массасы оның тыныштықтағы массасына тең болуы үшін жүйенің тек массалық орталығының тынышталуы қажет. Массасыз бөлшек (мысалы, фотон немесе теориялық гравитон) барлық анықтамалық жүйелерде жарық жылдамдығымен қозғалады. Бұл жағдайда бөлшекті тыныштандыруға мүмкіндік беретін ешқандай түрлендіру жоқ. Мұндай бөлшектердің жалпы энергиясы бір бағытта жылдамдағанда азая береді. Сондықтан олардың тыныштықтағы массасы жоқ, өйткені оларды ешқашан тыныш күйде өлшеуге болмайды. Осы қасиетінің арқасында олар «массасыз» деп аталады. Алайда, тіпті массасыз бөлшектердің де релятивистік массасы бар, ол әртүрлі анықтамалық жүйелерде байқалатын энергиясына байланысты өзгереді.

Массаның ерекше салыстырмалылық теориясындағы сақталуы мен өзгермеушілігі

Жалпы энергия – жүйелерде және бөлшектер арасындағы әрекеттесулерде (бір бақылаушы үшін) қосылатын сақталатын шама, бірақ тыныштықтағы масса (бөлшектердің тыныштықтағы массаларының қосындысы ретінде қарастырылса) бөлшектердің тыныштықтағы массасы кинетикалық энергия сияқты басқа энергия түрлеріне айналатын құбылыс кезінде сақталмауы мүмкін. Жеке бөлшектердің тыныштықтағы массаларының қосындысын анықтау үшін бірнеше бақылаушылар қажет, әр бөлшектің тыныштықтағы инерциялық қабаты үшін біреуі, және бұл бақылаушылар жеке бөлшектердің кинетикалық энергиясын ескермейді. Сақталу заңдары бір бақылаушы мен бір ғана инерциялық қабатты талап етеді. Жалпы алғанда, оқшауланған жүйелер үшін және бір бақылаушы үшін релятивистік масса сақталады (әр бақылаушы оны уақыт өте тұрақты деп қабылдайды), бірақ инвариант емес (яғни, әртүрлі бақылаушылар әртүрлі мәндерді көреді). Дегенмен, өзгермейтін масса сақталады және инвариант болып табылады (барлық жеке бақылаушылар бірдей мәнді көреді, ол уақыт өте өзгермейді). Релятивистік масса энергияға сәйкес келеді, сондықтан энергияның сақталуы автоматты түрде релятивистік масса кез келген бақылаушы мен инерциялық қабат үшін сақталады дегенді білдіреді. Алайда, бұл шама, бөлшектің жалпы энергиясы сияқты, инвариант емес. Бұл реакция кезінде кез келген бақылаушы үшін сақталғанымен, оның абсолюттік шамасы бақылаушының қабатына және әртүрлі қабаттардағы әртүрлі бақылаушылар үшін өзгереді дегенді білдіреді. Керісінше, жүйелер мен бөлшектердің тыныштықтағы массасы және инвариант массасы сақталады және сонымен қатар инвариант болып табылады. Мысалы: энергияға да жабық газға толы ыдыс жүйелік «тыныштықтағы массаға» ие, яғни оны ішінде қозғалатын компоненттері болған кезде де тыныш таразыда өлшеуге болады. Бұл масса – инвариант масса, ол тек импульс орталығының қабатында өлшенгенде ғана ыдыстың жалпы релятивистік энергиясына (газдың кинетикалық энергиясын қоса алғанда) тең болады. Жеке бөлшектер сияқты, мұндай газға толы ыдыстың есептелген «тыныштықтағы массасы» қозғалғанда өзгермейді, бірақ оның «релятивистік массасы» өзгереді. Ыдыс тіпті жалпы жылдамдық беретін күшке ұшырауы мүмкін, немесе (эквивалентті түрде) оны жалпы жылдамдығы бар инерциялық қабаттан қарауға болады (яғни, техникалық тұрғыдан алғанда, оның массалық орталығы жылдамдыққа ие қабаттан). Бұл жағдайда оның жалпы релятивистік массасы мен энергиясы артады. Алайда, мұндай жағдайда ыдыстың жалпы релятивистік энергиясы мен жалпы импульсі ұлғайса да, бұл энергия мен импульс ұлғаюы инвариант массасының анықтамасы бойынша өтеді, сондықтан қозғалмалы ыдыстың инвариант массасы сол шамамен есептеледі, егер ол тыныш күйде өлшенсе, таразыда.

Жабық (яғни, толығымен оқшауланған) жүйелер

Арнайы салыстырмалылық теориясындағы барлық сақталу заңдары (энергия, масса және импульс үшін) оқшауланған жүйелерді талап етеді, яғни уақыт өте келе жүйеге масса-энергияның кіруіне немесе шығуына мүлдем жол берілмейтін жүйелерді. Егер жүйе оқшауланған болса, онда жүйедегі жалпы энергия мен жалпы импульс кез келген инерциялық аяқтағы кез келген бақылаушы үшін уақыт өте келе сақталады, бірақ олардың абсолюттік шамалары әртүрлі инерциялық аяқтағы әртүрлі бақылаушыларға байланысты өзгереді. Жүйенің инвариантты массасы да сақталады, бірақ әртүрлі бақылаушылар үшін өзгермейді. Бұл бір бөлшектермен байланысты жағдай: барлық бақылаушылар бірдей бөлшектің тыныш массасын (инвариантты массаның ерекше жағдайы) оның қозғалысына қарамастан (қай инерциялық аяқты таңдаса да) есептейді, бірақ бірдей бөлшектің әртүрлі жалпы энергиясын және импульсын әртүрлі бақылаушылар көреді. Инвариантты массаның сақталуы үшін жүйе жабық болуы керек, сондықтан жылу мен сәулелену (және демек, инвариантты масса) жүйеден шыға алмайды. Жоғарыдағы мысал сияқты, физикалық жабық немесе байланысты жүйе оның массасы тұрақты болу үшін сыртқы күштерден толығымен оқшауланған болуы міндетті емес, себебі байланысты жүйелер үшін олар тек жүйенің немесе бақылаушының инерциялық аясын өзгертеді. Мұндай әрекеттер байланысты жүйенің жалпы энергиясын немесе импульсын өзгерте алғанымен, бұл екі өзгеріс өзара теңеседі, сондықтан жүйенің инвариантты массасы өзгермейді. Бұл бір бөлшектердегідей нәтиже: олардың есептелген тыныш массасы олардың қаншалықты жылдам қозғалғанына немесе бақылаушының оларды қаншалықты жылдам қозғалғанын көргеніне қарамастан, тұрақты болып қалады. Ал байланысы жоқ жүйелер үшін жүйенің "жабылуы" идеалды бет арқылы қамтамасыз етілуі мүмкін, яғни сынақ көлеміне немесе одан масса-энергияның кіруіне немесе шығуына уақыт өте келе рұқсат етілмейді, егер осы уақыт аралығында жүйенің инвариантты массасы сақталса. Егер күш мұндай байланысы жоқ жүйенің тек бір бөлігіне ғана әсер етсе (жұмыс істесе), бұл жүйеге энергияның кіруіне немесе одан шығуына тең болады, ал масса-энергияға "жабылу" шарты (толық оқшаулау) бұзылады. Мұндай жағдайда жүйенің инвариантты массасының сақталуы да бұдан былай сақталмайды. Энергияны алып тастаған кезде жүйелерде тыныш массаның жоғалуы, мұндағы E – алынып тасталған энергия, ал m – тыныш массаның өзгеруі, массаның энергияға "айналуы" емес, энергияның қозғалысына байланысты массаның өзгеруін көрсетеді.

Жүйенің инвариант массасы жүйе бөліктерінің жеке тыныштықтағы массасына қарағанда

Тағы да, арнайы салыстырмалылық теориясында жүйенің тыныштықтағы массасы құрамындағы бөлшектердің тыныштықтағы массаларының қосындысына тең болуы міндетті емес (бұл химиядағы жалпы масса сақталуымен салыстырылатын жағдай). Мысалы, массивті бөлшек фотондарға ыдырай алады, олардың әрқайсысының массасы жоқ, бірақ (жүйе ретінде) оларды тудырған бөлшектің инвариантты массасын сақтайды. Сондай-ақ, өзара әрекеттеспейтін қозғалатын бөлшектерден (мысалы, фотондар немесе идеал газ) тұратын қораптың инвариантты массасы, оны құрайтын бөлшектердің тыныштықтағы массаларының қосындысынан артық болады. Өйткені жүйедегі барлық бөлшектер мен өрістердің жалпы энергиясын есепке алу қажет, және бұл шама, импульс центрінде өлшеніп, бөлінген кезде, жүйенің инвариантты массасын көрсетеді. Арнайы салыстырмалылық теориясында масса энергияға "айналмайды", себебі энергияның барлық түрлері өздеріне тән массасын сақтайды. Арнайы салыстырмалылық теориясында энергия да, инвариантты масса да жойылмайды, және олардың әрқайсысы жабық жүйелерде уақыт өте келе жеке сақталады. Сондықтан жүйенің инвариантты массасы тек инвариантты массаның шығуы арқылы ғана өзгеруі мүмкін, мысалы, жарық немесе жылу түрінде. Демек, реакциялар (химиялық немесе ядролық) жылу және жарық түрінде энергияны шығарғанда, егер жылу мен жарықтың шығуына рұқсат берілмесе (жүйе жабық және оқшауланған болса), энергия жүйенің тыныштықтағы массасына үлес қосуын жалғастырады, ал жүйенің массасы өзгермейді. Тек энергия ортаға шығарылғанда ғана масса жоғалады, себебі оған байланысты масса жүйеден шығып, қоршаған ортаның массасына қосылады.