Кіріспе

Компас, немесе компас жұбы деп те аталады, шеңберлер мен доғалар салуға арналған техникалық сызу құралы. Ол қашықтықты белгілеуге, әсіресе карталарда, бөліш ретінде де қолданылады. Компас математика, сызу, навигация және басқа да мақсаттар үшін пайдаланылуы мүмкін. Компьютерлер пайдалануға дейін компастар мен қолмен сызуға арналған басқа құралдар әртүрлі алмастырылатын бөліктері бар жиынтық ретінде сатылатын. ХХ ғасырдың ортасына қарай, шеңбер үлгілері компастардың қолданылуын толықтырды. Бүгінде мұндай мүмкіндіктер көбінесе компьютерлік жобалау бағдарламалары арқылы қамтамасыз етіледі, сондықтан физикалық құралдар геометрия, техникалық сызу сияқты пәндерді оқытуда дидактикалық мақсатта негізгі қызмет етеді.

Құрылымы мен бөлшектері

Компас әдетте металдан немесе пластиктен жасалады және шарнирмен қосылған екі "аяқтан" тұрады, ол шеңбердің радиусын өзгертуге мүмкіндік береді. Көбінесе бір аяғында бекіту үшін ұшы бар, ал екінші аяғында қарындаш, қарындаш графитінің қысқа бөлігі немесе кейде қалам сияқты сызу құралы орналасқан.

Тұтқа

Тұтқа, шарнирдің үстіндегі кішкентай тірелмелі таяқша, әдетте жарты дюйм шамасында болады. Пайдаланушылар оны көрсеткіш саусағы мен бас бармағы арасында ұстай алады.

Аяқтары

Компас аяғының екі түрі бар: тік немесе тұрақты аяқ және реттелетін аяқ. Олардың әрқайсысының өзіндік мақсаты бар; тұрақты аяқ ине ұшының негізі немесе тірегі болып табылады, ал реттелетін аяқ әртүрлі өлшемдегі шеңберлер салу үшін өзгертіледі.

Шеңбер

Бұранда шаршы арқылы екі аяқ бекітіледі. Шаршыны қалауынша қаттырақ немесе жұмсақ етуге болады; бұранданы қанша тығызрақ бұрасаңыз, компастың дәлдігі сонша артады. Сапалырақ компастар металдан жасалған, оларды әдетте аяқтардың арасында орналасқан кішкентай тісті дөңгелек арқылы мұқият реттеуге болады (жоғарыда көрсетілген "компасты пайдалану" анимациясын қараңыз), сондай-ақ оның шаршыны қамтитын (өте күшті) серіппесі бар. Мұндай компастар көбінесе "серіппелі доғалы компастар" деп аталады.

Иіннің ұшы

Ине ұшы тұрақты аяқта орналасқан және сызылатын шеңбердің орталық нүктесі қызметін атқарады.

Қарындаш қорғасын

Қарындаш графиті белгілі бір қағаз немесе материал бетінде шеңбер салады. Балама ретінде, техникалық қаламның қаламұшы немесе қосымша жабдығы қолданылуы мүмкін. Жоғары сапалы, металдан жасалған циркульдің қарындаш графиті қалыпты ұшқа емес, "төртбұрышты жиекке" арнайы кестеленеді.

Түзеткіш түйіршік

Бұл карандаш сызығын немесе қаламды бекітеді.

Қолданылуы

Компас аяғының бірін қағазға инемен басып, қарындашты қағазға қойып, аяқтардың бұрышын сақтап, қарындашты қоздыру арқылы шеңбер салуға болады. Кейбір адамдар бұл қимылды қиындықпен жасайтындықтан, компасты қозғалмай тұрып, қағазды айналдырады. Көзге көрінер шеңбердің радиусын екі аяқ арасындағы бастапқы бұрышты реттеу арқылы өзгертуге болады. Картада қашықтықты өлшеу үшін екі инесі бар компас, сондай-ақ бөлу компасы (немесе жай ғана "бөлгіш") қолданылады. Бұл компастың білігі сондай етіп орнатылған, картадағы инелер арасындағы қашықтық нақты қашықтықты көрсетеді, ал картадағы екі нүкте арасында компас неше рет сыйып келетінін өлшеу арқылы осы нүктелер арасындағы қашықтықты есептеуге болады.

Компас және тік жиек

Компас пен түзу сызық құралымдары жазық геометрия принциптерін көрсету үшін пайдаланылады. Нақты компас жұбы көзге көрінетін суреттерді салу үшін қолданылса да, дәлелдемелерде қолданылатын идеалдық компас – бұл мінсіз шеңберлерді құратын абстрактілі құрал. Осы абстрактілі құралдың ең қатаң анықтамасы – "құлау компасы"; белгілі бір радиусы бар белгілі бір нүктеден шеңбер салғаннан кейін ол жоғалады; оны басқа нүктеге жылжытып, сол радиустағы басқа шеңбер салуға болмайды (нағыз компастардан өзгеше). Евклид өзінің бірінші кітабының екінші теоремасында (Элементтерде) мұндай құлау компасын қашықтықты көшіру үшін қолдануға болатынын көрсетті, осылайша құлау компасы нақты компастың істей алатын барлық нәрсені істей алатынын дәлелдеді.

Нұсқалар

Сәулелі циркуль – ағаш немесе мыс арқалығы және жылжымалы ұялары, курсорлары немесе тіреуіштері бар, әдеттегі циркульдерден үлкен шеңберлер салу және бөлу үшін қолданылатын құрал. Жазу циркулі – ағаш өңдеушілер және басқа да шеберлер қолданатын құрал. Кейбір циркульдерді шеңберлер салуға, бұрыштарды екіге бөлуге және осы жағдайда сызықты жүргізуге болады. Бұл циркулінің ең қарапайым түрі. Екі тармағы да жалғанған металдан жасалған. Бір тармағында қаламсап ұстағышы бар, ал екінші тармағының ұшынан жіңішке ұшы шығып тұрады. Ілмектегі қанатты бұранда екі мақсатқа қызмет етеді: біріншіден, ол қаламсапты бекітеді, екіншіден, қанатты бұранданы сағат тілі бойынша бұрғанда қажетті арақашықтықты сақтайды. Бос аяқталған қанатты циркульдер толығымен соғылған болаттан жасалған. Қаламсап ұстағышы, бас бармақ бұрандалары, мыс тірегі және тармақтары жақсы сапалы. Олар шеңберлерді жүргізу және қайталама өлшемдерді белгілі бір дәлдікпен белгілеу үшін қолданылады. Азайту циркулі немесе пропорционалды циркульдер бұрыштарды сақтай отырып, үлгілерді кішірету немесе үлкейту үшін қолданылады. Эллипс салу циркульдері эллипс салу үшін қолданылады.

Символ ретінде

Компас жұбы жиі дәлдік пен ажырату қабілетінің символы ретінде қолданылады. Сондықтан ол логотиптер мен символдарда, мысалы, еркін зияткерлердің шаршысы мен компасы және түрлі компьютерлік белгішелерде кездеседі. Ағылшын ақыны Джон Донн "Қайғыға тыйым салатын қоштасу" (1611) өлеңінде компасты көркемдік бейне ретінде пайдаланған.