Кіріспе

Чиппава – Онтарио провинциясындағы Ниагара шарлауы қаласының құрамындағы елді мекен. Ауыл 1850 жылы негісталған, ал 1970 жылы біріктіру арқылы Ниагара шарлауы қаласының бір бөлігіне айналды. Ниагара өзенінің канадалық жағалауында, Ниагара шарлауынан шамамен 2 км жоғары орналасқан. Велланд өзені (жергілікті жерде Чиппава арнасы немесе Крик деп те аталады) оны екіге бөліп өтеді. Тарихи құжаттарда ауыл мен өзеннің атауы кейде Чиппева немесе Чиппевей деп жазылған.

Алғашқы халықтар

Бұл аймақта, әрине, мыңдаған жылдар бойы алғашқы халықтар өмір сүрген, бірақ еуропалықтар келгенге дейінгі кезең туралы мәліметтер өте аз. Француздар солтүстіктегі күшті және ұрысшыл Хурон тайпасы мен оңтүстіктегі Ирокездер арасында қоныстанған, соғыстарына қатыспаған (деректерде тіркелген уақытта кем дегенде) бір топ адамдарға тап болды және оларды «Бейтарап Үндістер» деп атады. Бірақ, ақырында Ирокездер Бейтарап тайпасын жойып жіберді және олардың мәдениетінен көбісі жойылды – олар өздерін қалай атағандары белгісіз. Бейтараптарды жоюдан кейін, Ирокездер бұл аймақты тастап кетті, ал Чиппева тайпасының бір бөлігі қоныстанды, осылайша өзеннің бұрынғы және кейіннен ауылдың атын алды. Миссиссауга, Оджибва тайпасының бір тармағы, британдықтар бұл аймақты алғаш рет отарлаған кезде болған тайпа еді және қазіргі Канадада британ үкіметімен келісімге қол қойған алғашқылардың бірі болды, бұл келісім британдықтарға Ниагараның батыс жағалауындағы бір шақырымдық жерге кіруге мүмкіндік берді, бұл Жаңа Англия колониялары британдық биліктен бөлінгеннен кейін шығыс жағалауда жоғалған жерді алмастыру үшін жасалды. Оджибвелер Атлантика аймағынан көшіп келе жатқанда бұл аймақты тоқтау орнының бірі етіп алды. Ниагара-он-Лейкке Ұлыбритания империясының адалдары толғаннан кейін, британдықтар 18 ғасырдың соңында жер беріп, Ұлыбритания және британдық ардагерлерге қоныстандыруды бастады. Бейтараптардың басты ауылының аты – Онгиара (қазіргі Ниагара-он-Лейк орналасқан жерде) Чиппевалар оны Ньягеа деп, ал еуропалықтар Ниагара деп қате айтқан, осылайша бұл сөз Бейтарап мәдениетінің қалдықтарының біріне айналды.

Алғашқы қоныстанушылар

Еуропадан шыққан алғашқы тұрақты қоныстанушы қазіргі Чиппауа жерінде Томас Каммингс болды. Ол Нью-Йорк штатының Албани қаласынан шыққан, 1783 жылы Велланд өзенінің оңтүстік жағына қоныстанған Біріккен Империяның адал қолдаушысы болды. Кейін сол жылы Джон Бёрч Велланд өзенінің солтүстік жағына қоныстанды, ал 1786 жылы Ниагара өзені бойында ағаш кесетін және астық шабатын диірмендер салды.

Чиппауа бекінісі

1791 жылы Портаж жолының оңтүстік жағын және Король көпірін (Көлік бөлімінде талқыланғандай) қорғау мақсатында бекініс салынды (қазіргі Кингс Бридж саябағы орналасқан жерде). Бұл бекініс Велленд форты деп те белгілі болды және айналасы қоршаумен қоршалған ағаштан жасалған блокхаустан тұрды.

1812 жылғы соғыс

Usshers Creek (Чиппавадан оңтүстікке қарай шамамен 2 км жерде, кейін Streets Creek деп аталған) 1814 жылғы 5 шілдеде Чиппава шайқасы болған орын, сондай-ақ 1814 жылғы 25 шілдедегі Ландидің жолы шайқасынан кейін американдық әскерлердің шегінген лагерінің орны болды. 1812 жылғы соғыстан кейін Чиппава Лора Секордтың да мекені болды, ол Бивердам шайқасы алдында американдықтардың ілгерілеуі туралы британдықтарға хабар жеткізгенімен есте қалады. Ол 93 жасқа толғанша осы ауылда өмір сүрді.

Навигация және Портаж жолы

Чиппава – Жоғарғы Ниагара өзенінде кеме қатынасының шегі. Велленд каналын салуға дейін барлық жүк пен жолаушылар түсіріліп, Онтарио көліне жету үшін құламаның төменгі жағына жер арқылы тасымалдау қажет болды. Америка Тәуелсіздік соғысына дейін барлық жүк өзеннің американдық жағымен тасымалданды. Содан кейін британдықтар өз аумақтарында маршрут салуды қажет етті. 1790 жылы жасалған зерттеуде Чиппава мен Квинстон (Онтарио) арасындағы бір тізбектей кеңдіктегі жолақ қоғамдық жол ретінде сақталды, ол Портаж жолына айналды. Бұл жолдың көп бөлігі бүгінге дейін сақталған, бастапқы қисық жолымен Ниагара шарлауығының басқа көшелерінің тікбұрышты торынан өзгеше. 1790 жылы салынған Король көпірі – Велланд өзенінің үстіндегі алғашқы көпір. Ол Ниагара өзенінің сағасына жақын орналасқан. Леди Симко (лейтенант-губернатор Джон Грейвс Симконың әйелі) мен пошта басшысы Джордж Гериот жасаған суреттерде ағаш декімен өзенге қадалған тіреулерден тұратын көпір бейнеленген. Көпір өзеннен өтетін жалғыз орын болғандықтан, әскери маңызы зор болды. Брок университетінің арнайы коллекциясындағы зерттеулер бұл көпірдің ашылатын көпір болғанын көрсетеді. Сондай-ақ, сол зерттеуде қазіргі көпір орнында жаңа көпір салынғаны көрсетілген. Велленд каналы жұмыс істеген алғашқы жылдары ол тікелей Эри көліне жетпеді. Барлық каналдық трафик Порт-Робинсон (Онтарио) маңындағы Велланд өзеніне түсіріліп, содан кейін Чиппаваға бағытталды, Ниагара өзені арқылы Эри көліне жетті. Ниагара өзеніне кіретін және одан шығатын кемелер күшті ағымға бұрылуда қиындыққа тап болды. Велланд өзені Ниагараға қарай қисайды, ал осы тұстан бұрылатын кемелер құламаға түсіп кету қаупінде болды. Бұл мәселе 1829 жылы Чиппава кесімін салу арқылы шешілді. Бұл қысқа канал кемелерге Ниагара өзеніне тікелей жоғары ағысқа бұрылуға және ең күшті ағымдардан аулақ болуға мүмкіндік берді. Бұл кесім жоғарыда аталған зерттеуде көрсетілген. 1830-жылдардың ортасына қарай Велленд каналы Онтариодағы Порт-Колборн қаласында Эри көліне дейін ұзартылды, бірақ өзендегі коммерциялық кеме қатынасы тағы шамамен бір ғасырға созылды. 1843 жылы 100-ден астам бу кемелері жолаушылар мен жүктерді Нью-Йорк штатының Буффало қаласынан Ниагара өзені арқылы Чиппаваға, Велланд өзеніне, Порт-Робинсонда Велленд каналына қосылып, содан кейін Фидер каналы арқылы Онтарио штатының Даннвилл қаласына және Гранд өзенімен Брантфорд қаласына дейін тасымалдады. Чиппавада коммерциялық кеме қатынасы тоқтатылғанмен, демалыс үшін жүзу жалғасуда, ал мариналық жабдықтарды ауылдың батысындағы Лион сағасынан табуға болады. Батысқа қарай сауда кемелерінің дәуірінен қалған Монтроз айналмалы көпірі әлі де өзен үстінен теміржол жолын алып өтеді, бірақ ол шамамен 75 жылдан бері кеме үшін ашылмаған.

Эри және Онтарио темір жолы

1830 жылдары Велланд каналы көлдер арасында қатынас құрғанмен, порттау жолы әлі де көптеген адамдар мен жүктерді тасымалдауды жалғастырды. Каналды басып өтуге 24 сағаттан астам уақыт кетті және сол кездегі ең ірі кемелерді қабылдай алмады. Ниагара шарлауы маңындағы қозғалысты жеңілдету үшін темір жол салынуы заңдылыққа айналды. 1839 жылы Эри және Онтарио темір жолы қозғалысқа ашылды. Ол ағаш рельстерден және үстіне төселген темір жолақтардан тұрды, ал жылқылармен тартылды. Бұл Ниагара түбегіндегі алғашқы темір жол болды. 1854 жылы жылқылардың орнына бу күші қолданыла бастады. Бір жыл өткен соң темір жол Ниагараға (қазіргі Ниагара-он-де-Лейк) дейін, ал 1860 жылдары Ниагара өзенінің бастауындағы Форт-Эриге дейін созылды. Бұл желі енді "Эри және Ниагара" деп аталды. Бұл бағыт Канаданың Оңтүстік темір жолының Ниагара бөлімшесіне айналып, 20 ғасырға дейін жұмыс істеді. Бүгінде Уэлланд өзенінің солтүстік жағында аяқталатын қысқа бөлігі өнеркәсіптік желі ретінде пайдаланылуда. Бұл Чиппауадағы жалғыз қолданыстағы темір жол, онда жолаушылар тасымалы жоқ. Бұрын бұл темір жолды Велланд өзені арқылы айналмалы көпірмен өткізген тас тіректері әлі де сақталған.

Ниагара шарлауығы паркі мен өзен темір жолы

Ниагара шарлауығы паркі мен өзен темір жолы 1893 жылы Чиппава мен Куинстон арасында Ниагара өзені бойында салынған троллейбус желісі болды. Бұл желі Велленд өзенінен Каммингс-Лейндегі көпірден өтіп, шамамен 1,5 км оңтүстікке қарай Слейтер докына (сонымен қатар Чиппава Landing деп те аталады) дейін жетті, онда Буффалодан келетін кемелермен байланыс жасады. Темір жол жолаушыларды Куинстонға дейін тасымалдады, онда Торонто, Онтарио және Онтарио көлінің басқа да аймақтарына кемелермен байланыс орнатылды. Бұдан бөлек, ол туристерді шарлауға жеткізіп, Ниагара, Сент-Катаринес және Торонто темір жолымен байланысты, ол Сент-Катаринес, Онтариоға қалааралық қызмет көрсетті. Буффалодан кемелермен қызмет көрсетудің азаюы және тікелей теміржол байланысының орнауымен бірге, 20-ғасырдың басында Слейтер докына дейінгі желі тоқтатылып, қызмет Чиппава ауылына дейін қысқартылды. Бұл желінің көп бөлігі Америка жағындағы параллель маршрутпен біріктіріліп, 1932 жылға дейін Ниагара бұғазы темір жолы (сонымен қатар Ұлы бұғаз жолы немесе Ниагара белдеуі желісі деп аталды) ретінде сақталды. Ұлы бұғаз жолының буклеттері мен жарнамаларында қызмет тек Ниагара шарлауығына дейін көрсетілгенімен, аймақтың тарихи карталарында Велленд өзенінің солтүстік жағына дейін жететін жолдар кем дегенде 1934 жылға дейін көрсетілген.

Заманауи жол қатынасы

Чиппауа негізгі тас жолдардың ешқайсысында орналасқан емес. Ауылға апаратын төрт негізгі көше бар, олардың бәрі Велланд өзені үстіндегі көпірде түйіседі. Ниагара саябағы ауылға солтүстік және оңтүстік жақтан қол жеткізуді қамтамасыз етеді. Ауыл шегінен тыс Лайонс Крик жолына айналатын Басты көше, 6 км қашықтықтағы Королева Елизавета тас жолымен ең тікелей байланысты ұсынады. Ал соңғы басты бағыт – Ниагара шарлауының іскерлік аймағына жалғасатын Портаж жолы.

Велосипед және жаяу жүргіншілер жолдары

Ниагара мұра жолы Чиппауаның шығыс жиегімен өтеді және Велланд өзенін Ниагара өзенімен қосылатын жердегі бақылау бөгеті арқылы кесіп өтеді. Бұл асфальтталған жаяу және велосипед жолы Ниагара-он-де-Лейк қаласынан Форт-Эриге дейін созылады. Сонымен қатар, Лион Крик жолында велосипедшілерге арналған асфальтталған иектер бар, ал өзеннің солтүстік жағындағы Чиппава тас жолы асфальтталған және велосипедпен немесе жаяу жүруге өте ыңғайлы.

Қоғамдық көлік

Ниагара шарлауығының көлік қызметі ауыл мен Ниагара шарлауығының басты бөлігі арасындағы жергілікті автобус тасымалын жүзеге асырады. 106, 112 және 206 маршруттары айналасындағы аудандарға қызмет көрсетеді.

Тарихи өнеркәсіп

1840 жылға дейін өзеннің екі жағасында кеме жасау саласы құрылды. Дәл сол кезде қазандықтар мен қозғалтқыштарды шығаратын құю зауыты салынды. Чиппавада ірі дистилляциялық зауыттардың бірімен қатар, астық ұнтақтау, ағаш кесу, тері өңдеу және темір, мыс, қалайы өндірісі де болды. Кейіннен Нортон компаниясы Чиппавада абразивтер өндіруді бастады.

Қазіргі заманғы өнеркәсіп

Norton Abrasives зауыты әлі де жұмыс істейді, қазір Saint Gobain корпорациясының құрамында. Бұл Чиппава ауданындағы ең ірі өндіріс кәсіпорны. Тұрғындар күнделікті тағамдарын жергілікті Foodland дүкенінен алуға болады.

Су электр қуаты

Ниагара шарлауының үстінде орналасқан Чиппава, шарлаудың төменгі жағында орналасқан электр станцияларына су тартатын жер. Велленд өзені Ниагара өзенінен су алып, ауылдың батысынан бастау алатын электр каналын қуаттандыру үшін пайдаланылады, ол Куинстонның үстіндегі Ниагара тіктемесіндегі су сақтағыштарына жеткізеді. Бұл су бұру Велленд өзенінің табиғи ағысынан кері қарай ағуына және Ниагара өзенінен суды алуға себеп болады. Велленд өзенінің сағасын осы мақсатқа қарай қайта жабдықтау Чиппава кесігін, сондай-ақ оның құрамындағы аралды (Хогс немесе Хогг аралы деп аталған) толығымен жойды. Бұрынғы өзен арнасы да жойылды және қазір Король көпірі саябағының бір бөлігі болып табылады. Ауылдың солтүстігінде, Ниагара тас жолының бойында екі алып құрылысты – суды генерациялық станцияларға жеткізетін туннельдерге кіретін қақпаларды көруге болады.

Туризм

Чиппава аймағы гольф алаңдарына, саябақтарға, Чиппава шайқасының тарихи даласына, сондай-ақ әдемі архитектура мен тыныш атмосфераға ие. Бұл өте қарбалас Ниагара шаршымасынан аса жақын жерде орналасқан. Маринеланд та ауылдың жанында орналасқан. Чиппавада ірі қонақүйлер болмаса да, бірнеше шағын мекемелер, антиквариат дүкендері, Чиппава үйі және Чиппава қалалық әкімдігі бар.