Кіріспе

Демография – халық және олардың құрылымын, статистикалық және теориялық тұрғыдан зерттейтін ғылым. Бұл ғылым халық санының, құрамының (мысалы, этникалық топ, жас) статистикалық зерттелуін, сондай-ақ олардың құнарлылық (туыс), өлім-жітім (өлімдер) және көші-қонның өзара әрекеті арқылы қалай өзгеретінін қарастырады. Демографиялық талдау халықтың мөлшері мен динамикасын зерттейді және өлшейді; ол бүкіл қоғамдарды немесе білім, ұлты, діні және этникалық ерекшеліктері сияқты белгілі бір критерийлер бойынша анықталған топтарды қамтуы мүмкін. Білім беру мекемелері демографияны көбінесе социологияның бір саласы ретінде қарастырады, бірақ тәуелсіз демографиялық кафедралар да бар. Бұл әдістер негізінен адам популяцияларын зерттеу үшін жасалған, бірақ зерттеушілер әлеуметтік субъектілердің популяциясы туу, өлім және көші-қон процестері арқылы уақыт өте келе қалай өзгеретінін білгісі келетін түрлі салаларға да қолданылады. Адамның биологиялық популяциясы тұрғысынан демографиялық талдау халықтың тәуелсіз бағалауын жасау үшін әкімшілік деректерді пайдаланады. Демографиялық талдаудың нәтижелері кез келген уақытта жиналған санақ ақпаратының дұрыстығын бағалау үшін сенімді стандарт саналады. Еңбек нарығында демографиялық талдау жұмыс күшінің мөлшері мен ағынын бағалау үшін қолданылады; ал популяциялық экологияда назар тірі организмдер популяциясындағы туу, өлім, көші-қон және иммиграцияға аударылады, сондай-ақ әлеуметтік ғылымдарда фирмалар мен институционалдық формалардың қозғалысын қарастыруға болады. Демографиялық талдау кең ауқымда қолданылады. Мысалы, ол бизнес-жоспарларда бизнестің орналасқан жеріне байланысты халықты сипаттау үшін жиі қолданылады. Демографиялық талдау әдетте DA деп белгіленеді. 2010 жылғы АҚШ халық санағы үшін АҚШ халық санағы бюросы DA санаттарын кеңейтті. Формалды демография өзінің зерттеу объектісін халық процестерін өлшеумен шектейді, ал әлеуметтік демография немесе халықты зерттеудің кең ауқымы халыққа әсер ететін экономикалық, әлеуметтік, институционалдық, мәдени және биологиялық процестер арасындағы байланыстарды да талдайды.

Тарих

Демографиялық ойлар ежелгі заманға дейін жетеді және көптеген өркениеттер мен мәдениеттерде, мысалы, Ежелгі Грекияда, Ежелгі Римде, Қытайда және Үндістанда кездесетін. "Демография" термині "демо" префиксі мен "графия" суффиксінен құралды, ол халықты жан-жақты зерттеуді білдіреді. Ежелгі Грекияда осы туралы Геродот, Фукидид, Гиппократ, Эпикур, Протагор, Полус, Платон және Аристотельдің еңбектерінде айтылған. Бартоломей Луккалық, қазіргі заманғы ең алғашқы демографиялық зерттеулердің бірі – Джон Гранттың "Өлім-жітім туралы тізімдерде жасалған табиғи және саяси байқаулар" (1662 ж.) еңбегінде өмір кестесінің алғашқы нысаны бар. Зерттеу нәтижелерінің бірі – Лондонның үштен бірі балалар он алты жасқа толмай қайтыс болған. Эдмонд Галлей сияқты математиктер өмір кестесін өмірді сақтандыру математикасының негізі ретінде дамытты. Ричард Прайс 1771 жылы жарық көрген өмірлік тәуекелдер туралы алғашқы оқулықтың авторы ретінде танымал, ал кейіннен Август Де Морган "Өмірлік тәуекелдерге ықтималдықтарды қолдану" (1838 ж.) туралы жазды. 1755 жылы Бенджамин Франклин "Адамзаттың өсуі, елдердің халқы және т.б. туралы байқаулар" атты мақаласын жариялады, онда британдық колонияларда экспоненциалды өсуді болжады. Оның еңбегі 18-шы ғасырдың соңында жазған Томас Роберт Мальтусқа әсер етті, ол егер тежелмесе, халық санының өсуі азық-түлік өндірісінің өсуінен асып кетеді деп қорқып, бұл аштық пен кедейліктің күшеюіне әкеледі (Мальтус катастрофасына қараңыз). Мальтус халық санының артуы және өсудің шектелуі туралы идеялардың зиялылық әкесі саналады. Кейіннен Бенджамин Гомперц және Верхулст одан да күрделі және реалистік модельдерді ұсынды. 1855 жылы бельгиялық ғалым Ахилл Гийяр демографияны адам тектесінің табиғи және әлеуметтік тарихы немесе халықтардың математикалық білімі, олардың жалпы өзгерістері және олардың физикалық, азаматтық, интеллектуалдық және моральдық жағдайы деп анықтады. 1860–1910 жылдар аралығы демографияның статистикадан жеке ғылым саласы ретінде қалыптасқан кезең ретінде сипатталады. Бұл кезеңде Адольф Кетле (1796–1874), Уильям Фарр (1807–1883), Луи Адольф Бертильон (1821–1883) және оның ұлы Жак (1851–1922), Джозеф Кёроси (1844–1906), Андерс Николас Кайер (1838–1919), Ричард Бёк (1824–1907), Эмиль Дюркгейм (1858–1917), Вильгельм Лексис (1837–1914) және Луиджи Бодио (1840–1920) сияқты халықаралық "үлкен демографтар" демографияның дамуына және демографиялық талдау әдістері мен техникаларының құралдарына үлкен үлес қосты.

Әдістер

Демография – адам халқының саны, құрамы және географиялық таралуын, сондай-ақ осы сипаттамалардың уақыт өте қалай өзгеретінін статистикалық және математикалық тұрғыдан зерттеу ғылымы. Деректер халық санағы және тіркеулер арқылы алынады: туу, өлім, көші-қон, неке, ажырысу, аурулар және жұмыспен қамту сияқты оқиғалар туралы жазбалар. Мұны істеу үшін, олардың қалай есептелетінін және төрт негізгі ұғымға қатысты сұрақтарға жауап беретінін түсіну қажет: халықтың өзгеруі, халық санының нормативтік көрсеткіштері, демографиялық теңдеу және халық құрамы. Деректерді жинаудың тікелей және тікелей емес екі түрі бар, олардың әрқайсысының бірнеше әдістері бар.

Тікелей әдістер

Тікелей деректер барлық туулар мен өлім-жітімдерді, сондай-ақ неке, ажырасу және көші-қон (тұрғылықты жерді тіркеу) сияқты құқықтық мәртебедегі белгілі бір өзгерістерді тіркеуге алатын маңызды статистика тізілімдерінен алынады. Жақсы тіркеу жүйесі бар дамыған елдерде (АҚШ және Еуропаның көп бөлігі сияқты) туу мен өлім санын бағалаудың ең жақсы әдісі осы тізілімдер болып табылады. Халық санағы – демографиялық деректерді жинаудың тағы бір жалпы тікелей әдісі. Халық санағын әдетте ұлттық үкімет жүргізеді және елдегі әрбір адамды санауға тырысады. Маңызды статистикалық деректер әдетте үнемі жиналып, жылдық қорытындылар түрінде ұсынылатын болса, халық санағы көбінесе 10 жылда бір рет ғана өткізіледі, сондықтан туу және өлім туралы деректердің ең жақсы көзі болып табылмайды. Халық санағынан кейін қаншалықты артық немесе кем санау болғанын анықтау үшін талдаулар жүргізіледі. Бұл талдаулар санақ деректеріндегі жыныс арақатынасын табиғи көрсеткіштермен және өлім-жітім деректерінен алынған бағалы мәндермен салыстырады. Халық санағы тек адамдарды санаумен шектелмейді. Ол отбасылар немесе үй шаруашылықтары туралы, сондай-ақ жас, жыныс, неке жағдайы, сауаттылығы/білімі, жұмыспен қамту деңгейі, кәсібі және географиялық орналасуы сияқты жеке тұлғаның сипаттамалары туралы ақпаратты жинайды. Сондай-ақ, көші-қон (немесе туған жері немесе бұрынғы тұратын жері), тіл, дін, ұлты (немесе этникалық тобы немесе нәсілі) және азаматтығы туралы деректер жинау мүмкін. Тіркеу жүйесі толық емес елдерде халық санағы туып-өну және өлім-жітім туралы тікелей ақпараттың маңызды көзі ретінде қолданылады. Мысалы, Қытай Халық Республикасының халық санағы санақ жүргізілгенге дейін алдыңғы 18 айда болған туулар мен өлімдер туралы ақпаратты жинайды.

Жанама әдістер

Толық деректер қолжетімді емес елдер мен кезеңдерде, мысалы, дамып келе жатқан әлемнің көп бөлігінде және тарихи демографияның көп бөлігінде деректерді жинаудың тікелей емес әдістері қажет. Қазіргі заманғы демографиядағы осындай әдістердің бірі – әпкелер әдісі, онда зерттеушілер әйелдерден қанша әпкесі қайтыс болғанын немесе бала туғанын және қандай жаста болғанын сұрайды. Осы сауалнамалар арқылы зерттеушілер бүкіл халық үшін туылу немесе өлім-жітім көрсеткіштерін тікелей емес жолмен бағалай алады. Қазіргі демографиядағы басқа да тікелей емес әдістерге адамдардың бауырлары, ата-аналары және балалары туралы сұрақтар кіреді. Тарихи демографияда да басқа тікелей емес әдістер қажет. Халық процестерін модельдеу үшін демографиялық әдістердің әртүрлі түрлері бар. Оларға өлім-жітім модельдері (өмір кестесі, Гомперц модельдері, қауіп модельдері, Кокс пропорционалды қауіп модельдері, көп азайту өмір кестелері, Брасс қатынастық логиттері), құнарлылық (Гермес моделі, Коул-Труссел модельдері, теңдік прогрессиясы), неке (Некедегі орташа жас, Пейдж моделі), мүгедектік (Салливан әдісі, көп күйлі өмір кестелері), халықты болжау (Ли-Картер моделі, Лесли матрицасы) және халықтың инерциясы (Кейфиц) кіреді. Ұлыбританияда төрт ұлттық туылу когорталық зерттеулер сериясы бар, алғашқы үшеуі 12 жылдық интервалмен жүргізілді: 1946 жылғы Денсаулық және даму жөніндегі ұлттық зерттеу, 1958 жылғы Балалар дамуы жөніндегі ұлттық зерттеу, 1970 жылғы Британдық когорталық зерттеу және 2000 жылы басталған Мыңжылдық когорталық зерттеу. Бұл зерттеулер көптеген жылдар бойы адамдардың өмірін қадағалап (әдетте әр зерттеуде шамамен 17 000 адамнан басталады) және олар әлі де жалғасуда. Ұлттық өкілдікпен алынған үлгілердің арқасында осы зерттеулерден британдықтардың төрт әртүрлі буыны арасындағы денсаулық, білім, көзқарастар, бала туу және жұмыспен қамту үлгілеріндегі айырмашылықтар туралы қорытынды жасауға болады. Тікелей емес стандарттау халықтың мөлшері оқиғалар санының (туылу, өлім және т.б.) өте аз болған жағдайларда қолданылады. Мұндай жағдайда стандартталған өлім-жітім көрсеткішін (SMR) немесе стандартталған аурудың таралу деңгейін (SIR) есептеу үшін әдістерді қолдану қажет.

Халық санының өзгеруі

Халық санының өзгеруі бір халықтың мөлшері мен екіншісінің арасындағы айырманы өлшеу арқылы талданады. Әлемдік халық санының артуы демография үшін халық санының өзгеруін маңызды компонент етеді. Бұл, екі санақ арасындағы халық санының айырмасын есептеу арқылы анықталады. Халық санының өзгеруін өлшеудің ең тиімді тәсілі – санаралық пайыздық өзгерісті қолдану. Санаралық пайыздық өзгеріс – екі санақ арасындағы халықтың абсолютті өзгеруінің, ескі санақтағы халық санына бөлінуі. Содан кейін, осы нәтижені жүзге көбейту арқылы пайыздық көрсеткіш алынады. Осы статистиканың нәтижесінде, әртүрлі мөлшердегі екі немесе одан көп елдердің арасындағы халық өсімін дәл өлшеуге және зерттеуге болады.

Халық санының стандартталуы

Мағыналы салыстыру болуы үшін, зерттеліп отырған халықтың мөлшеріне қарай сандар өзгертілуі керек. Мысалы, туылу деңгейі бала тудыру жасындағы әйелдерге шаққандағы туған балалар санының, осы жастағы әйелдердің жалпы санына қатынасы ретінде есептеледі. Егер осы түзетулер жасалмаса, біз жоғары туылу немесе өлім-жітім көрсеткішіне ие елде бала тудыру жасындағы әйелдердің саны көп пе, әлде әрбір әйелге шаққанда туған балалардың саны көп пе, біле алмаймыз. Стандарттау саласында екі негізгі тәсіл бар: тікелей стандарттау және жанама стандарттау.

Ортақ мөлшерлемелер мен қатынастар

Шикі туылу көрсеткіші, 1000 адамға шаққандағы тірі туғандардың жылдық саны. Жалпы ұрпақ беру көрсеткіші, бала тудыру жасындағы 1000 әйелге шаққандағы тірі туғандардың жылдық саны (әдетте 15-тен 49 жасқа дейін, бірақ кейде 15-тен 44 жасқа дейін). Жасқа қарай ұрпақ беру көрсеткіштері, нақты жас топтарында (әдетте 15-19 жас, 20-24 жас және т.б.) 1000 әйелге шаққандағы тірі туғандардың жылдық саны. Шикі өлім көрсеткіші, жыл сайынғы өлім саны 1000 адамға шаққанда. Сәбилер өлімі көрсеткіші, 1000 тірі туғанға шаққанда 1 жасқа дейінгі балалардың өлімінің жылдық саны. Өмір күтілуі (немесе өмір ұзақтығы), белгілі бір жастағы адамның қазіргі өлім көрсеткіштері деңгейінде қанша жыл өмір сүретінінің күтілуі. Жалпы ұрпақ беру көрсеткіші, егер әйелдің әр жастағы бала тууы қазіргі жасқа қарай ұрпақ беру көрсеткіштерін көрсететін болса, оның репродуктивтік өмірін аяқтағандағы тірі туған балаларының саны. Ұрпақты ауыстыру деңгейі, әйелдердің келесі ұрпақ үшін халықты ауыстыру үшін орташа қанша бала тууы керек. Мысалы, АҚШ-тағы ұрпақты ауыстыру деңгейі 2,11-ге тең. Жалпы өсім көрсеткіші, қазіргі жасқа қарай ұрпақ беру көрсеткіштерінде әйелдің толыққанды репродуктивтік өмірінде туатын қыздардың саны. Таза ұрпақ беру коэффициенті – жаңа туған болашақ анаға шаққанда, бала туу жасына жететін және одан кейін тірі қалатын қыздардың күтілетін саны. Тұрақты халық – ұзақ уақыт бойы тұрақты туылу және өлім көрсеткіштеріне ие болған, нәтижесінде әр жас тобындағы адамдардың үлесі тұрақты болып қалатын халық, немесе, басқаша айтқанда, халық пирамидасының құрылымы өзгермейтін халық. Тұрақты халықтың мөлшері міндетті түрде тұрақты болуы керек емес. Ол өсе де, азая да қоюы мүмкін. Жалпы алғанда, негізгі демографиялық теңдеу анықтама бойынша дұрыс болғанымен, іс жүзінде оқиғаларды (туылу, өлім, көші-қон, эмиграция) тіркеу және санау, сондай-ақ жалпы халық санының есептелуі қателіктерге ұшырауы мүмкін. Сондықтан халық санының мөлшері мен өзгеруін есепке алғанда, негізгі статистикадағы қателіктерді ескеру қажет. Бұл бөлімдегі сурет 2150 жылға дейінгі әлем халқының соңғы (2004 жылғы) БҰҰ (Біріккен Ұлттар Ұйымы) ДДСҰ болжамдарын көрсетеді (қызыл = жоғары, күйдіргін = орташа, жасыл = төмен). БҰҰ-ның «орташа» болжамы бойынша 2075 жылға қарай әлем халқы шамамен 9 миллиардқа жетеді. Австриядағы Халықаралық қолданбалы жүйелерді талдау институтының демографтары тәуелсіз жұмыс істеп, 2070 жылға қарай әлем халқының саны 9 миллиардқа жетеді деп күтеді. XXI ғасыр бойы халықтың орташа жасының артуы мүмкін.

Халықты зерттеу

Халық үш процесс арқылы өзгеруі мүмкін: туылушылық, өлім-жітім және көші-қон. Туылушылық – әйелдердің тудыратын балалар саны, ал одан әлдеқандай әйелдің бала туғызу мүмкіндігін білдіретін ұрықтандыру қабілеті ерекшеленеді. Өлім-жітім – халық мүшелерінің өліміне әсер ететін процестердің себептерін, салдары мен өлшемдерін зерттеу. Демографтар өлім-жітімді көбінесе өмір кестесі арқылы зерттейді, ол халықтың өлім-жітім жағдайлары (әсіресе, орташа өмір сүру ұзақтығы) туралы статистикалық мәліметтер береді. Көші-қон – адамдардың белгілі бір саяси шекараны кесіп, тұрақты мекенінен басқа жерге қозғалысы. Көші-қон зерттеушілері бұл қозғалысты тұрақты болмаса, «көші-қон» деп санамайды. Сондықтан демографтар туристер мен саяхатшыларды көшіп-қонғандар деп есептемейді. Көші-қонды зерттейтін демографтар көбінесе тұрғылықты жері бойынша жүргізілетін санақ деректерін пайдаланады, бірақ салық декларациялары мен еңбек ресурстарын зерттеу сияқты деректердің жанама көздері де маңызды. Демография бүгінде әлемнің көптеген университеттерінде оқытылады және әлеуметтік ғылымдар, статистика немесе денсаулық сақтау саласында алдын ала дайындықтан өткен студенттерді қызықтырады. Социология, экономика, эпидемиология, география, антропология және тарих сияқты ғылымдардың тоғысқан жерінде орналасқан демография, халық мәселелерін шешу үшін әртүрлі құралдар ұсынады. Бұл құралдар пәннің негізгі бөлігін құрайтын техникалық сандық тәсілдерді әлеуметтік және басқа ғылымдардан алынған әдістермен үйлестіреді. Демографиялық зерттеулер университеттерде, ғылыми-зерттеу институттарында, статистикалық басқармаларда және халықаралық ұйымдарда жүргізіледі. Халықты зерттеу институттары CICRED (Демографиялық зерттеулерді үйлестіру жөніндегі халықаралық комитет) желісіне мүше, ал демографиялық зерттеулермен айналысатын ғалымдардың көпшілігі Халықты ғылыми тұрғыдан зерттеу жөніндегі халықаралық одақтың, АҚШ-тың Халық қауымдастығының немесе Канаданың Канадалық демографтар федерациясының мүшесі болып табылады.

Халықтың құрамы

Халықтың құрамы – жас, нәсіл, жыныс немесе отбасылық жағдай сияқты ерекшеліктерімен сипатталатын халықтың құрамына сипаттама беру. Мұндай сипаттамалар тарихи және салыстырмалы зерттеулердегі әлеуметтік үдерістерді түсіну үшін қажет болуы мүмкін. Бұл деректер көбінесе халық пирамидасы арқылы салыстырылады. Халықтың құрамы тарихи зерттеулердің өте маңызды бөлігі болып табылады. Бірнеше ғасыр бұрын алынған мәлімет әрқашан құнды болмайды, себебі деректерге қолжетімді адамдардың саны маңызды ақпаратты (мысалы, халық саны) қамтамасыз етпеуі мүмкін. Алғашқы деректерді жинау әдістемесі туралы ақпараттың жетіспеуі деректердің сапасын дұрыс бағалауға кедерілдіреді.

Еңбек нарығы

Еңбек нарығының демографиялық талдауы халық санының баяу өсуін, халықтың қартаюын және иммиграцияның маңыздылығының артуын көрсетуге пайдаланылуы мүмкін. АҚШ Халық санағы бюросы келесі 100 жылда Америка Құрама Штаттарында айқын демографиялық өзгерістер болатынын болжауда. Халықтың өсуі бұрынғыдан да баяулап, қартаю қарқыны артуы күтілуде, ал ел иммигранттар еліне айналады. Бұл иммиграция ағыны келесі ғасырда арта түседі деп күтіледі, себебі жаңа иммигранттар мен олардың балалары АҚШ халқының жартысынан астамын құрайтын болады. Бұл демографиялық өзгерістер экономикада, әсіресе еңбек нарығында маңызды бейімделулерге әкелуі мүмкін.

Айлық айналым және ішкі еңбек нарықтарында

Адамдар көптеген себептермен, мысалы, жақсы жұмыс, қанағаттанбаушылық және отбасылық мәселелер сияқты ұйымдардан кетуді шешеді. Қызметкер алмасу себептерін екі жеке факторға бөлуге болады: біреуі ұйым мәдениетімен байланысты, ал екіншісі – барлық басқа факторлармен. Мәдениетті толыққанды қабылдамаған адамдар өз еркімен кете алады. Сонымен қатар, кейбір адамдар белгілі бір ұйымға сай келмегендіктен немесе өздерін өзгертпегендіктен кетеді.

Ұйымдардың популяциялық экологиясы

Халықтық экологияның негізгі анықтамасы – организмдердің таралуы мен санының артуын зерттеу. Ұйымдар мен демография саласында, ұйымдар өздерінің үздіксіз өмір сүруі үшін түрлі тәуекелдерге тап болады. Ауруханалар, басқа да ірі және күрделі ұйымдар сияқты, қызмет ететін ортаның ықпалына ұшырайды. Мысалы, Флорида штатындағы жедел жәрдем көрсететін ауруханалардың жабылуына қатысты зерттеу жүргізілді. Зерттеу осы ауруханалардың әсер ету деңгейін, жасын және нишалық тығыздығын қарастырды. Халықтық теория бойынша, ұйымдық нәтижелер көбінесе қоршаған орта факторларымен анықталады. Теорияның көптеген факторларының ішінде аурухана жабылу мысалына қатысты төрт фактор бар: ұйымның мөлшері, жасы, ұйымдар жұмыс істейтін нишалардың тығыздығы және ұйымдар құрылған нишалардың тығыздығы.

Кәсіпкерлік ұйымдар

Демографтар бизнес ұйымдарына көмекке шақырылатын мәселелер – филиалдық дүкеннің немесе қызмет көрсету орталығының аумағындағы ең қолайлы орнын анықтау, жаңа өнімге деген сұранысты болжау және компанияның қызметкер құрамының белгілі бір өзгерістерін талдау. Банк филиалы үшін жаңа орынды таңдау, жаңа супермаркет ашуға арналған аумақты анықтау, банк несие маманымен кеңесуде белгілі бір орын автожуу салуға тиімді болады деген кеңес беру, сондай-ақ мегаполис аймағында қай сауда аймағын сатып алып, қайта құру дұрыс екенін анықтау – демографтардың көмегіне жүгінуге болатын мәселелердің қатарына жатады. Стандарттау – бизнес талдауында қолданылатын пайдалы демографиялық техника. Оны әртүрлі нарықтарды салыстыру үшін түсіндіру және талдау құралы ретінде пайдалануға болады.

Коммерциялық емес ұйымдар

Бұл ұйымдар өз клиенттерінің саны мен ерекшеліктеріне қызығушылық танытады, осы арқылы өнімдерін сатуды, өздерінің ықпалын күшейтуді немесе билік, қызметтер және игіліктерінің мақсаттарына жетуді максималды деңгейге көтеруге тырысады.