Кіріспе

Геологияда грабен – планета немесе ай қабығының параллель қалыпты жарылымдармен шектелген төмендеген бөлігі.

Этимология

Грабен – неміс тілінен алынған сөз, «сай» немесе «қазба» деген мағынаны білдіреді. Геологиялық контексте бұл сөзді алғаш рет 1883 жылы Эдуард Зюсс қолданған. Көпше түрі грабен немесе грабендер.

Құрылу

Грэбен – жер блогының төмен қарай жылжуынан пайда болған, екі жағында анық тіктеуі бар аңғар. Грабендер көбінесе хорстармен бірге кездеседі. Хорст және грабен құрылымдары созу күштерін және жер қыртысының кеңеюін көрсетеді. Грабендер параллельді нормальдық жарылымдардан пайда болады, онда ілініскен қабаттың жылжуы төменге, ал табандық қабаттың жылжуы жоғарыға қарай болады. Жарылымдар әдетте екі жағынан грабеннің ортасына қарай еңкейеді. Хорстар – грабендердің арасында орналасқан параллель блоктар; хорстың шекаралық жарылымдары әдетте хорстың орталық сызығынан шетке қарай еңкейеді. Бір немесе бірнеше грабендер жарылымдық аңғарды құрайды.

Жартылай тұтқа

Көптеген жарылыстарда грабендер асимметриялық болып келеді, олардың тек бір шекарасында ғана ірі жарылыс болады, мұндайлар жартылай грабен деп аталады. Басты шектеуші жарылыстардың полярлығы (қозғалыс бағыты) жарақтың бойымен кезекпен өзгереді. Жартылай грабеннің асимметриясы синтектоникалық шөгіндіге күшті әсер етеді. Дренаж жүйелерінің астыңғы қабырғасының көтерілуіне байланысты, салыстырмалы түрде аз шөгінді басты шектеуші жарылыс арқылы жартылай грабенге еніп, толады. Бірақ, шектеуші жарылыстағы үлкен ығысуларда, релелік пандус маңызды шөгінді кіретін орын болуы мүмкін. Көптеген шөгінділер жартылай грабенге жарылыссыз ілінген қабырға жағынан кіреді (мысалы, Байкал көлі).

Көпұлттық

Шығыс Солтүстік Америка жарылыс алаптары, Канада және АҚШ.
Орта континенттік жарылыс жүйесі, Канада және АҚШ.
Солтон ойысы, Мексика және АҚШ.