Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Географиялық аймақ, бірнеше геологиялық жағынан байланысты тауларды қамтиды.
Geographic area containing several geologically related mountains
Тау тізбегі немесе төбе тізбегі – бір сызық бойында орналасқан және жоғары жерлермен байланысқан таулар немесе төбелердің тізбегі. Тау жүйесі немесе тау белдеуі – әдетте орогенезден туындаған, пішіні, құрылымы және бағыты ұқсас тау жоталарының тобы. Тау тізбектері әртүрлі геологиялық процестер арқылы қалыптасады, бірақ Жердегі маңыздыларының көпшілігі тектоникалық плиталардың нәтижесі болып табылады. Тау тізбектері Күн жүйесіндегі көптеген планеталық денелерде де кездеседі және олар көптеген құрлық планеталарының қалыпты ерекшелігі болуы мүмкін. Тау тізбектері әдетте таужоталар немесе тау өткелдері мен жазықтармен бөлінеді. Бір тау тізбегіндегі жеке таулардың геологиялық құрылымы немесе петрологиясы міндетті түрде бірдей болмайды. Олар әртүрлі орогендік көріністер мен террандардың – мысалы, итеру тақталары, көтерілген блоктар, бүктеліс таулары және жанартаулық формалардың қосындысы болуы мүмкін, нәтижесінде әртүрлі тау жыныстары пайда болады.
A mountain range or hill range is a series of mountains or hills arranged in a line and connected by high ground. A mountain system or mountain belt is a group of mountain ranges with similarity in form, structure, and alignment that have arisen from the same cause, usually an orogeny. Mountain ranges are formed by a variety of geological processes, but most of the significant ones on Earth are the result of plate tectonics. Mountain ranges are also found on many planetary mass objects in the Solar System and are likely a feature of most terrestrial planets. Mountain ranges are usually segmented by highlands or mountain passes and valleys. Individual mountains within the same mountain range do not necessarily have the same geologic structure or petrology. They may be a mix of different orogenic expressions and terranes, for example thrust sheets, uplifted blocks, fold mountains, and volcanic landforms resulting in a variety of rock types.
Негізгі диапазондар
Жер бетіндегі геологиялық жағынан жас тау жоталарының көпшілігі Тынық мұхитының алау шеңберімен немесе Альпид белдеуімен байланысты. Тынық мұхитының алау шеңбері Оңтүстік Американың Анд тауларын қамтиды, Солтүстік Американың Кордильерасы, Алеут таулары арқылы, Камчатка түбегі, Жапония, Тайвань, Филиппин, Папуа-Жаңа Гвинея арқылы Жаңа Зеландияға дейін созылады. Анд таулары ұзын және әлемдегі ең ұзын тау жүйесі деп есептеледі. Альпид белдеуі Оңтүстік Еуразияда 15 000 км-ге созылады, теңіздік Оңтүстік-Шығыс Азиядағы Жавадан бастап Батыс Еуропадағы Иберия түбегіне дейін, Гималай, Қарақорым, Хиндукуш, Альборз, Кавказ және Альп тауларын қамтиды. Гималай тауларында әлемдегі ең биік таулар орналасқан, соның ішінде Эверест тауы да бар. Осы екі жүйеден тыс тау жоталарына Арктикалық Кордильера, Аппалачи, Ұлы Бөліс жотасы, Шығыс Сібір, Алтай, Скандинавия, Цинлинг, Батыс Гат, Виндхья, Бирранга және Анамит жотасы жатады. Егер тау жотасының анықтамасы су асты тауларын да қамтитын болса, онда Океан қырқасы Жердегі ең ұзын, үздіксіз тау жүйесін құрайды, оның ұзындығы .
Most geologically young mountain ranges on the Earth's land surface are associated with either the Pacific Ring of Fire or the Alpide belt. The Pacific Ring of Fire includes the Andes of South America, extends through the North American Cordillera, the Aleutian Range, on through Kamchatka Peninsula, Japan, Taiwan, the Philippines, Papua New Guinea, to New Zealand. The Andes is long and is often considered the world's longest mountain system. The Alpide belt stretches 15,000 km across southern Eurasia, from Java in Maritime Southeast Asia to the Iberian Peninsula in Western Europe, including the ranges of the Himalayas, Karakoram, Hindu Kush, Alborz, Caucasus, and the Alps. The Himalayas contain the highest mountains in the world, including Mount Everest, which is high. Mountain ranges outside these two systems include the Arctic Cordillera, Appalachians, Great Dividing Range, East Siberians, Altais, Scandinavians, Qinling, Western Ghats, Vindhyas, Byrrangas, and the Annamite Range. If the definition of a mountain range is stretched to include underwater mountains, then the Ocean Ridge forms the longest continuous mountain system on Earth, with a length of .
Климат
Тау жоталарының орналасуы климатқа, мысалы, жаңбыр не қарға әсер етеді. Ауа массалары таулардың үстінен көтерілгенде, ауа салқындап, орографиялық жауын-шашын (жаңбыр немесе қар) пайда болады. Ауа жел соқпайтын беткейге түскенде, ол қайта жылынады (адиабатикалық градиент бойынша) және ылғалдың көп бөлігінен айырылғандықтан құрғақ болады. Көбінесе, жел соқпайтын беткейде жаңбыр көлеңкесі пайда болады. Осының салдарынан, Анд таулары сияқты ірі тау жоталары континенттерді ерекше климаттық аймақтарға бөліп жатады.
The position of mountain ranges influences climate, such as rain or snow. When air masses move up and over mountains, the air cools, producing orographic precipitation (rain or snow). As the air descends on the leeward side, it warms again (following the adiabatic lapse rate) and is drier, having been stripped of much of its moisture. Often, a rain shadow will affect the leeward side of a range. As a consequence, large mountain ranges, such as the Andes, compartmentalize continents into distinct climate regions.
Эрозия
Таулар эрозия күштерінің әсерінен үнемі тозып, құлауға ұшырайды. Эрозияға ұшыраған таулардың жанындағы алқаптар шөгінділермен толады, олар көміліп, шөгінді тау жыныстарына айналады. Таулар көтеріліп жатқанда эрозия процесі жүреді, нәтижесінде таулар төменгі төбелер мен жазықтарға дейін тозып кетеді. Колорадо штатындағы Скалисті таулардың ерте кайнозойлық дәуірдегі көтерілуі осыған мысал. Көтерілу кезінде шамамен 10000 фут (3048 метр) биіктіктегі, негізінен мезозойлық шөгінді қабаттары таудың өзегінен эрозия арқылы алынып, шығысқа қарай Ұлы жазықтарға құм мен саз ретінде таратылды. Бұл тау жыныстары тау жотасының белсенді түрде көтерілуі кезінде алынып тасталды. Осылайша, таудың өзегінен мұндай үлкен массаның алынуы, аймақ алынған салмаққа изостатикалық жауап ретінде түзетілген кезде, одан әрі көтерілуге себеп болды. Өзендер дәстүрлі түрде таулардың эрозиясының басты себебі деп есептеледі, олар тау жыныстарын кесіп, шөгінділерді тасымалдайды. Компьютерлік модельдеу көрсеткендей, тау белдеулері тектоникалық белсенділіктен белсенді емес күйге ауысқанда, судағы абразивті бөлшектердің және көшкіндердің азаюына байланысты эрозия жылдамдығы төмендейді.
Mountain ranges are constantly subjected to erosional forces which work to tear them down. The basins adjacent to an eroding mountain range are then filled with sediments that are buried and turned into sedimentary rock. Erosion is at work while the mountains are being uplifted until the mountains are reduced to low hills and plains. The early Cenozoic uplift of the Rocky Mountains of Colorado provides an example. As the uplift was occurring some 10000 feet (3048 m) of mostly Mesozoic sedimentary strata were removed by erosion over the core of the mountain range and spread as sand and clays across the Great Plains to the east. This mass of rock was removed as the range was actively undergoing uplift. The removal of such a mass from the core of the range most likely caused further uplift as the region adjusted isostatically in response to the removed weight. Rivers are traditionally believed to be the principal cause of mountain range erosion, by cutting into bedrock and transporting sediment. Computer simulation has shown that as mountain belts change from tectonically active to inactive, the rate of erosion drops because there are fewer abrasive particles in the water and fewer landslides.
Жерден тыс "Монтес"
Басқа планеталар мен Күн жүйесінің табиғи серіктеріндегі таулар, соның ішінде Ай, көбінесе оқшауланған және негізінен соқтығысулар сияқты процестер арқылы қалыптасады, бірақ Жердегілерге ұқсас тау жоталарының (немесе "Монт") мысалдары да бар. Сатурнның айы Титан мен Плутон ерекшеленеді, олардың үлкен тау тізбектері негізінен тау жыныстарынан емес, мұздан тұрады. Мысалдарға Титанның Митрим Монтесі мен Дум Монтесі, ал Плутонның Тензинг Монтесі мен Хиллари Монтесі жатады. Жерден басқа кейбір тас планеталарында да тау жыныстарынан тұратын тау жоталары бар, мысалы, Венерадағы Максвелл Монтесі Жердегі кез келген таудан биік, ал Марстағы Тартар Монтесі. Юпитердің айы Иода тектоникалық процестердің нәтижесінде пайда болған тау жоталары бар, олардың ішінде Буосаул, Дориан, Хииака және Эубоя Монтесі бар.
Mountains on other planets and natural satellites of the Solar System, including the Moon, are often isolated and formed mainly by processes such as impacts, though there are examples of mountain ranges (or "Montes") somewhat similar to those on Earth. Saturn's moon Titan and Pluto, in particular, exhibit large mountain ranges in chains composed mainly of ices rather than rock. Examples include the Mithrim Montes and Doom Mons on Titan, and Tenzing Montes and Hillary Montes on Pluto. Some terrestrial planets other than Earth also exhibit rocky mountain ranges, such as Maxwell Montes on Venus taller than any on Earth and Tartarus Montes on Mars. Jupiter's moon Io has mountain ranges formed from tectonic processes including the Boösaule, Dorian, Hi'iaka and Euboea Montes'.