Кіріспе

45 градусқа тең немесе одан кем бұрышқа ие кері жарық түрі.

Итеру жарығы – бұл Жер қабығындағы үзіліс, оның арқылы ескі тау жыныстары жас тау жыныстарының үстіне жылжытылады.

Кері бұзылулар

Көшпелі жарық - 45 градус немесе одан аз бұрышқа ие кері жарық түрі. Жарық жазықтығының бұрышы одан да төмен болса (көбінесе көлденеңнен 15 градусқа жуық) және үстіңгі блоктың жылжуы зор болса (көбінесе километрлермен өлшенсе), онда бұл жарыққа үстірт жарық немесе үстірттік жарық деп аталады. Эрозия үстіңгі блоктың бір бөлігін жоюы мүмкін, нәтижесінде астыңғы блок салыстырмалы түрде кішкентай аумақта ғана көрінетін терезе (немесе ойық) пайда болады. Эрозия үстіңгі блоктың көп бөлігін жойғанда, төменгі блок үстінде арал сияқты қалдықтар қалады, олар клиппен (жекеше – клиппе) деп аталады.

Көзсіз алға жылжыту қателері

Егер ақаулық жазықтығы Жер бетіне жетпес бұрын тоқтаса, ол соқыр итермелі ақау деп аталады. Жер бетіндегі белгілердің болмауынан, соқыр итермелі ақауларды жарылуға дейін анықтау қиын. 1994 жылы Калифорния штатының Лос-Анджелес қаласындағы құрылыс қиратушы 1994 жылғы жер сілкінісі бұрын анықталмаған соқыр итермелі ақаудың салдарынан болды. Төмен бұрылысынан туындап, итермелі ақауларды картаға түсіруде бағалау қиын, себебі литологиялық ығысулар көбінесе айқын емес, ал стратиграфиялық қайталануды, әсіресе тегіс жазықтарда анықтау қиын.

Қисық-қайырмалы бүгілулер

Көтергіш ақаулары, әсіресе жұқа қабықты деформация стиліне қатыстылары, «пандус-жазық» геометриясы деп аталады. Көтергіштер негізінен шөгінді шынжырдағы әлсіз аймақтармен, мысалы, саз тастар немесе галит қабаттарымен бойымен өседі; осы бөліктері декольмент деп аталады. Декольменттің тиімділігі төмендесе, көтергіш стратиграфиялық деңгейді жоғарылатып, кесіп өтеді, басқа тиімді декольментке жеткенше, ол жазық төсекке параллель жалғаса береді. Екі жазықты байланыстыратын бөлік пандус деп аталады және әдетте төсекке 15°–30° бұрышпен қалыптасады. Пандус арқылы көтергіште үздіксіз орын ауыстыру рампа антиклині немесе, жалпы алғанда, ақаулық бүктелу деп аталатын ерекше бүктелу геометриясын тудырады.

Ақаулықтардың таралуы

Ақаулықтардың таралу бүгілулері, итермелік жарылыстың ұшында деколлемент бойымен таралу тоқтағанда, бірақ жарылыс ұшының артындағы орын ауыстыру жалғасқанда пайда болады. Үздіксіз орын ауыстыруды асимметриялық антиклиналь-синклиналь бүгілу жұбының қалыптасуы қамтамасыз етеді. Орын ауыстыру жалғасқан сайын, итермелік жарылыстың ұшы синклиннің осі бойымен тарала бастайды. Мұндай құрылымдар сонымен қатар ұшқыр сызық бүгілулері деп те аталады. Соңында, таралатын итермелік жарылыстың ұшы тағы бір тиімді ажырату қабатына жете алады, нәтижесінде ақаулық иілу және ақаулық таралу бүгілулерінің ерекшеліктерімен сипатталатын композиттік бүгілу құрылымы қалыптасады.

Дұплекс қозғалтқыштар

Дуплекстер екі декольмент деңгейінің шөгінді шынжырда бір-біріне жақын орналасуынан пайда болады, мысалы, салыстырмалы түрде күшті құмтас қабатының үсті және төменгі жағы, екі салыстырмалы түрде әлсіз сазтас қабатымен шектелгенде. Төменгі жарылым бойымен тараған, "еденге қарай жылғатын" күш, жоғарғы жарылымға, "шатырға қарай жылғатын" күшке жеткенде, күшті қабаттың ішінде пандус (көлбеу) қалыптастырады. Күштің жалғасуы кезінде, ақаудың иілуінен пандустың табанында жоғары кернеулер туындайды. Бұл "еденге қарай жылғатын" күштің қайта таралуына әкелуі мүмкін, содан кейін ол қайтадан "шатырға қарай жылғатын" күшке қосылады. Одан әрі жылжу жаңадан құрылған пандус арқылы жүзеге асырылады. Бұл процесс көп рет қайталанылып, имбрикаттар немесе аттар деп аталатын, ақаулармен шектелген итермелі тілімдердің тізбегін қалыптастырады, олардың әрқайсысы шағын жылжудың ақау иілу қатпарларының геометриясына ие. Соңғы нәтиже әдетте алмаз тәрізді дуплекс болып табылады. Көптеген дуплекстерде аттар арасындағы шекаралық ақауларда орын ауыстырулар шағын болады және олар алдыңғы жаққа қарай еңкейеді. Кейде жеке аттардағы орын ауыстыру маңыздырақ болып, әрбір ат бірінің үстіне тік немесе дерлік тік орналасады; мұндай жағдай антиформальді үйме немесе имбрикатты үйме деп аталады. Жеке жылжулар одан да көп болса, аттар алдыңғы жаққа қарай еңкейеді. Дуплекстеу – бұл қабықтың қысқаруын бүктеу және деформациялау арқылы емес, қиманың қалыңдауы арқылы бейімдеудің өте тиімді механизмі.

Тектоникалық орта

Үлкен итермелеу ақаулары үлкен сығылу күштеріне ұшыраған аймақтарда кездеседі. Бұл жағдайлар екі континенттік тектоникалық соқтығысу немесе субдукция аймақтарының аккрециясы нәтижесінде пайда болған орогендік белдеулерде байқалады. Сығылу күштерінің нәтижесінде тау тізбектері қалыптасады. Гималай, Альп және Аппалач таулары – көптеген итермелеу ақаулары бар сығылу орогендерінің көрнекті мысалдары. Итермелеу ақаулары орогендік белдеулердің шетінде, алдыңғы алаптарда пайда болады. Мұнда сығылу тау құрылысына айтарлықтай әсер етпейді, оның орнына бүктелу және итермелеулердің үйіліп жатуымен шешіледі. Керісінше, итермелеу ақаулары көбінесе стратиграфиялық қиманың қалыңдауына себеп болады. Бұрын жарылған шеттерде пайда болған орогендерде итермелеулер дамыған кезде, көмілген палеожарылыстардың инверсиясы итермелеу беткейлерінің пайда болуына ықпал етеді. Алдыңғы алаптардағы итермелеулер әдетте беткей-жазық геометриясын сақтайды, яғни итермелеулер өте төмен бұрыштағы "жазықтарда" (1-5 градус) бірліктер ішінде таралады, содан кейін тік беткейлерде (5-20 градус) стратиграфиялық бірліктерді қиып өтеді. Континенттік аймақтарға жеткен кратондық жағдайларда да "алыс алаптық" деформацияға байланысты итермелеулер анықталды. Геологтар 1880 жылдардың аясында бұзылу арқылы ескі қабаттардың жас қабаттардың үстінде табылуы мүмкін деген тұжырымға дербес түрде келді. 1884 жылы Гейки осы ерекше ақауларды сипаттау үшін "итермелеу жазықтығы" терминін енгізді. Ол былай деп жазды:
Кері бұрылған ақаулар жүйесі арқылы қабаттар тобы кең аумақты алып, тіпті бір қатардағы жоғары қабаттарды жауып тұрады. Дегенмен, ең ерекше бұзылулар – біз ерекшелендіру үшін "итермелеу жазықтықтары" деп атаған құбылыстар. Бұл қатаң кері бұрылған ақаулар, бірақ олардың бұрышы соншалықты төмен, олардың жоғары көтерілген жағындағы тау жыныстары көлденең бағытта итерілгендей сезіледі.