Кіріспе
Континенттік жарық аймағы АҚШ-тың оңтүстік-батысында
Рио-Гранде жарылысы – солтүстікке қарай бағытталған континенттік жарық аймағы. Ол батыстағы Колорадо үстірті мен шығыстағы Солтүстік Америка кратонының ішкі бөлігін бөліп тұрады. Жарылыс солтүктегі Колорадоның ортасынан басталып, оңтүстіктегі Мексиканың Чиуауа штатына дейін созылады. Жарық аймағы төрт алаптан тұрады, олардың орташа ені алаптың мөлшері рифтің солтүстігіне қарай азаяды, бірақ Эспаньола шамамен солтүстік-оңтүстік және шығыс-батысқа қарай, ал Сан-Луис шамамен созылады. Бұл алаптардың ішінде кішірек бөлімдер болуы мүмкін, мысалы, Сан-Луистегі Аламоса алабы, батысында Сан-Хуан және Туса таулары, шығысында Сангре-де-Кристо тауларымен шектелген. Альбукерки алабы үш алаптың ішіндегі ең үлкені болып табылады, ол ең кең жерлерінде солтүстік-оңтүстік және шығыс-батысқа қарай созылады. Бұл үш негізгі алаптың ең көнесі және онда Палеогеннің кластикалық шөгінділері кембрийге дейінгі негізгі тау жыныстарына орналасқан. Альбукерки алабының оңтүстік бөлігінде жарылысқа дейінгі жанартаулық шөгінділер бар, ал орталық және солтүстік бөліктерінде жарылыс кезінде пайда болған жанартаулар бар. Жарылыс 35 миллион жыл бұрын басталған, көптеген шақырымдық ығысулар мен маңызды деформациялармен және жарықтармен сипатталды. Жарылыстың ең ірі көрінісі таза серпіліс механизмімен байланысты, онда жарылыстың екі жағы тең және баяу ажыратылады, төменгі қабық пен жоғарғы мантия (литосфера) тафти сияқты созылады. Бұл кеңею жоғарғы мантиядағы өте төмен сейсмикалық жылдамдықтармен байланысты, шамамен белгілі бір тереңдікте салыстырмалы түрде ыстық мантиямен және ішінара балқудың төмен деңгейімен байланысты. Астеносфераның литосфераға және континенттік қабыққа енуі Рио-Гранде жарылысымен байланысты барлық вулканизмге жауапты деп саналады. Алаптардың шөгінділері негізінен аллювиалды жаңбырлар мен базальттік жанартау ағындарынан тұрады. Ең сілкілі лава жарылыстан тыс жерде пайда болды. Жарылыс кезінде шөгінділер жиналған шөгінділер Санта-Фе тобы деп белгілі. Бұл топта құмтастар, конгломераттар және жанартаулық тау жыныстары бар. Кейбір алаптарда эолдық шөгінділер де кездеседі. Колорадо үстіртінің солтүстігінде, Колорадоның Сан-Хуан тауларында Сан-Хуан жанартаулық алаңы орналасқан. Жарылыс аймағындағы ең жас атылулар Нью-Мексикодағы Оттар аңғарында орналасқан және шамамен 5400 жылға соныпты. Сокорро, Нью-Мексико, орталық жарылыс аймағында 19 км тереңдікте магма денесіне ұқсас ортаңғы қабық силі бар, ол аймақтағы аномальды жоғары жер сілкінісі белсенділігіне жауапты, соның ішінде тарихи уақыттағы ең үлкен жарылысқа байланысты жер сілкінісі (шамамен 5,8 балдық екі оқиға) 1906 жылдың шілде және қараша айларында болды. Жердегі және ғарышқа негізделген геодезиялық өлшеулер Сокорро магма денесінің үстіндегі жер бетінің жыл сайын шамамен 2 мм-ге көтеріліп жатқанын көрсетіп тұр.
Basin size generally decreases to the north in the rift, though the Española covers approximately north–south and east–west, and the San Luis is roughly These basins may contain smaller units within them, such as the Alamosa basin within the San Luis, which is bounded by the San Juan and Tusas mountains on the west and the Sangre de Cristo Mountains in the east. The Albuquerque basin is the largest of the three basins, spanning north–south and east–west at its widest points. It is the oldest of the three major basins, and contains of Paleogene clastic sediments deposited on Precambrian basement. The southernmost Albuquerque basin contains pre rift volcanic deposits, while the central and northern portions contain volcanics erupted during rifting. Formation of the rift began with significant deformation and faulting with offsets of many kilometers starting about 35 Ma. The largest scale manifestation of rifting involves a pure shear rifting mechanism, in which both sides of the rift pull apart evenly and slowly, with the lower crust and upper mantle (the lithosphere) stretching like taffy. This extension is associated with very low seismic velocities in the upper mantle above approximately depth associated with relatively hot mantle and low degrees of partial melting. This intrusion of the asthenosphere into the lithosphere and continental crust is thought to be responsible for nearly all of the volcanism associated with the Rio Grande rift. The sedimentary fill of the basins consists largely of alluvial fan and mafic volcanic flows. The most alkalic lavas erupted outside the rift. The sediments that were deposited during rifting are commonly known as the Santa Fe Group. This group contains sandstones, conglomerates, and volcanics. Aeolian deposits are also present in some basins. Also on the Colorado Plateau but further north lies the San Juan volcanic field in the San Juan Mountains of Colorado. The youngest eruptions in the rift region are in the Valley of Fires, New Mexico, and are approximately 5,400 years old. The Socorro, New Mexico, region of the central rift hosts an inflating mid crustal sill like magma body at a depth of 19 km that is responsible for anomalously high earthquake activity in the vicinity, including the largest rift associated earthquakes in historic times (two events of approximately magnitude 5.8) in July and November 1906. Earth and space based geodetic measurements indicate ongoing surface uplift above the Socorro magma body at approximately 2 mm/year.
Геологиялық тарихы
Рио-Гранде ойысының тектоникалық эволюциясы күрделі. Солтүстік Америка тақтасының батыс шетіндегі субдукциядан трансформация шекарасына өту негізгі өзгерісі кайнозой дәуірінде болды. Фаралон плитасы кейінгі мезозой және ерте кайнозой дәуірінде Солтүстік Американың батысына кем дегенде 100 миллион жыл бойы суға батып, енгізілді. Ларамид орогенезінен туындаған қысымдық және транспрессиялық деформация Нью-Мексикода шамамен 40 млн жыл бұрын аяқталды. Бұл деформация Фаралон плитасының батып енуі мен үстіндегі Солтүстік Америка плитасының байланысының нәтижесі болуы мүмкін. Ларамид қысымынан қабықтың қалыңдауы пайда болды. Ларамид орогенезінен кейін және 20 млн жылға дейін АҚШ-тың оңтүстік-батысындағы аумақтағы ірі вулканизм кезеңі болды. Қызып тұрған магманың енуі литосфераны әлсіретіп, аймақтың кейінірек кеңеюіне жағдай жасады. Кайнозой кеңеюі шамамен 30 миллион жыл бұрын (млн жыл) басталды. Кеңеюдің екі фазасы байқалады: кейінгі олигоцен және орта миоцен. Бірінші кеңею кезеңінде кең, беткей бассейндер төмен бұрышты жарылымдармен шектелді. Бұл эпизодта қабық 50%-ға дейін кеңейген болуы мүмкін. Кайнозойдың ортасындағы кең таралған магматизм литосфераның қызып тұрғанын және сынақты-пластикалық өтпелдің салыстырмалы түрде беткей болғанын көрсетеді. Бір теория бойынша Колорадо платосы жартылай тәуелсіз микроплита болып табылады және Рио-Гранде ойысының пайда болуын түсіндірудің бір жолы – Колорадо платосының Солтүстік Америка кратонына қатысты сағат тілі бойынша 1-1,5 градусқа айналуы. Немесе тұрақты кратонның шетіндегі кішкентай масштабтағы мантиялық конвекция; артық қалың континенттік қабықтың құлауы; Солтүстік Америка плитасының батыс шеті бойындағы трансформациялық жарылымдардың пайда болуы; немесе Рио-Гранде аймағының астындағы Фаралон плитасының фрагментінің бөлінуі, бұл плита терезесіндегі астеносфераның жоғары көтерілуін күшейтті.