Кіріспе

Пруссия Корольдігінің князі, Пруссиялық Фредерик Генрих Людовик (18 қаңтар 1726 – 3 тамыз 1802) – пруссиялық генерал, мемлекет қайраткері және дипломат. Ол Пруссия королі Фредерик Вильгельм I және Ганновер ханшайымы София Доротеяның ұлы, сондай-ақ Ұлы Фредериктің кіші інісі болды. Генрих князь Силезия соғыстарында және Жеті жылдық соғыста пруссиялық армияға басшылық етті, және соңғысында ешбір шайқаста жеңіліс танытпады. 1786 жылы ол АҚШ-та монарх лауазымына үміткер ретінде қарастырылды.

Өмірбаян

Генрих Берлинде дүниеге келген, ол Пруссия королі Фредерик Вильгельм I мен Ганновер ханшайымы София Доротеяның 13-ші баласы еді. Ол 14 жасында, 1740 жылы Фредерик патша болғаннан кейін 35-ші жаяу әскер полкінің полковнигі болып тағайындалды, бұл Генрихке алғашқы екі Силезия соғысына қатысуға мүмкіндік берді. Генрихтің үлкен ағасы, Пруссия королі Фридрих II-мен болған қақтығыстары туралы көптеген аңыздар бар. Әсіресе жас кезінде король кіші інісін әкесінің өзін қорлағандай қорлаған. Сыртқы келбеті мен талғамдары бір-біріне ұқсас болғанымен (екеуі де өнер мен француз әдебиетін жақсы көретін, екеуі де ерекше әскери қолбасшылар болған), Генрих Фридрихтің көлеңкесінде қалуын жек көреді, ал соңғысы ағаларын мемлекеттік істерге қатысты барлық шешімдерден шеттетуге тырысты. Дегенмен ол Фридрихтің тұсында ағасының сенімді серіктерінің бірі болып қызмет етті. Оның әскери жетістіктері ақырында ағасының құрметіне ие болды. Генрих шайқаста корольге қарағанда аз агрессивті болды; ол Россбах немесе Лейтен (Фридриктің ең үлкен жеңістерінің екеуі) сияқты ауқымды жеңіске ешқашан жете алмаса да, оның сақтығы оған жақсы қызмет етті, өйткені ол майданда жеңілген емес. Генрих үлкен ағасының көлеңкесінде өмір сүрді және кейде корольдің әскери стратегиясын және сыртқы саясатын сынады, бірақ кейінгі жылдары ағалар жақындасты. 1753 жылы ол "Маршал Гесслер" деген псевдониммен естеліктерін жариялады. 1752 жылдың 25 маусымында Генрих Шарлоттенбург сарайында Гессен-Кассель ханшайымы Вильгельминаға үйленді, бірақ олардың балалары болмады. Генрих 1744 жылы ағасынан сыйлық ретінде алғаннан кейін Рейнсберг сарайында тұрды, ал ол 1748 және 1753 жылдар аралығында Берлинде өзіне арнап үлкен сарай салдырды (қазіргі Берлиндегі Гумбольдт университетінің бас ғимараты). Ол өзінің ағасының сотына және жақын маңдағы Сансучиге үнемі қатысқандықтан, Потсдамдағы қалалық сарайында пәтері болды. Некеге қарамастан, ол басқа ерлерге деген құмарлығын жасырмады және актер Пьер Жан Фромэнтин де Блейнвилльмен және француз эмигрант граф Ла Рош Эймонмен жақын достық қарым-қатынас жасады. 1758 жылдан бастап оның көмекшісі және басты сүйіктісі Фридрих Адольф, граф фон Калкрейт, кейіннен фельдмаршал болды, бірақ 1766 жылы олар ханзаданың әйеліне қатысты дауласты. Оның көптен бері сүйіктісі майор фон Кафенгст, ханзаданың оған деген қызығушылығын пайдаланып, Рейнсбергтен алыс емес жердегі Шлосс Месбергте бос, ысырапшыл өмір сүрді, Генрих 1774 жылы оған сатып алған, оның үшін Екатерина Ұлына өзінің жинағынан 29 картинаны сатты. 1784 жылы Генрих Кафенгсттің қарызын төлеу үшін Францияда 130 000 талер қарыз алуға мәжбүр болды; Франция королі Людовик XVI оған жеке кепілдік берді. Бірақ ол сүйіктісінен ажырасты. Корольдің өзі гомосексуал болған деп есептелінеді, ағасының махаббат істеріне төзімділік танытты, кейде тіпті оларды қызғанышпен іздеді, бірақ Кафенгстті жек көріп, полковникке көтерілуден бас тартты, содан кейін соңғысы кетіп қалды. Генрих үшінші Силезия соғысында (1756–1763, Жеті жылдық соғыстың бөлігі) прус армиясын генерал ретінде сәтті басқарды. Ол ағасының Прага шайқасындағы жеңісі кезінде ерекше көзге түсті және пруссиялықтардың Колиндегі жеңілісі кезінде шайқасты. Куннерсдорф шайқасында Пруссия әскерінің бірлескен Ресей мен Австрия әскерлерінің бір қанатына қарсы алғашқы табысынан кейін Генрих өзінің бауыры Фридрихті шабуылдауды тоқтатуға шақырды. Берлинге жеңіс туралы хабар жіберген король шабуылға кірісті. Күн Пруссия әскері іс жүзінде жойылып, Пруссия Корольдігі қорғаныссыз қалды, ал Ресей-Австрия күштері толық жеңіске жетті. Кейін Генрих жеңілген прус әскерін қайта ұйымдастырды. Фридрих өзінің ағасына, шығыстағы прус әскерлерінің қолбасшысы ретінде сенді. Генрих 1762 жылы Фрайбергте ең әйгілі жеңіске жетті, бұл Австрия мен Пруссия арасындағы соғыстың соңғы шайқасы болды; кейінгі бейбіт келіссөздер кезінде Фридрих оған: "Австрияның дұрыс еместігін бұзу құрметі сізге ғана тиесілі" деп жазды. Замандастарының айғақтары корольдің ағасы Жеті жылдық соғыста ешқандай қателік жасамаған жалғыз генерал болды деген аңызға толы мақтауға толы. Жеті жылдық соғыстан кейін Генрих Стокгольм мен Санкт-Петербургке сапармен Польшаның бірінші бөлінуін жоспарлауға көмектескен ақылды дипломат ретінде жұмыс істеді. Бавария мұрагерлік соғысы кезінде ол пруссиялық екі бас әскердің бірін басқарды, бірақ шайқасқа қатыспады. 1780-ші жылдары ол Францияға екі дипломатиялық сапар жасады. Ол Жан Луи Фавьердің досы болды. Король оған жомарт қарағанмен, бұл Генрихтің ақша тапшылығына ұшырауына кедері келтірмеді, ол өзі үшін княздыққа ие болуға тырысты және екі рет Польша королі болуға тырысты, бірақ наразы Фридрих қарсы болды. Король Генрихтің Екатерина II Ресей жоспарлаған Валахиядағы корольдікке ие болу әрекетіне кедері келтірді.

АҚШ-тың короліне ұсыныстар

1786 жылы Континенттік конгресс президенті Натаниел Горхам немесе Континенттік армияда қызмет еткен прус генералы Фридрих Вильгельм фон Штубен Александр Гамильтонға Генридің Америка Құрама Штаттарының монархы болуын ұсынды, бірақ ханзада бас тартты және жаңа мемлекет монархияны қолдау көрсетпеді.

Соңғы жылдар

Фридрих 1786 жылы қайтыс болғаннан кейін Генрих, Пруссияның жаңа королі Фридрих Вильгельм II-нің кеңесшісі ретінде пруссиялық үкіметте ықпалды болуға үміттенді. Ол үміттенгендей ықпалды болмаса да, Генрих өмірінің соңғы жылдарында 1797 жылы таққа отырған король Фредерик Вильгельм III-ге кеңес беруде маңызды рөл атқарды. 1784 жылы Генрих бірнеше айға Парижге сапар жасады; 1788 жылдың қазан айында ол екінші рет сонда болып, Версаль сарайына жиі барып, астананың саяси ықпалды топтарымен кездесті, сондай-ақ Орель герцогымен (жақын арада «Филипп Эгалит» атанғанмен) Шато-дю-Ренсиде кездесті. 1789 жылдың наурыз айында Бастилияға шабуыл басталғанға дейін ол Рейнсбергке уақытында оралды. 1798 жылдан 1801 жылға дейін Генрих тамыз айында бірнеше аптасын әкесінің аң аулау үйі және бала кезіндегі демалысын өткізген сүйікті орны болған Кёнигс-Вюстерхаузен сарайында өткізді. Кіші інісі Фердинанд онымен бірнеше рет сонда болды. Вольтер Фредерикті «философ патшаның» бейнесі деп санады. Генрих, іс жүзінде, Вольтердің «Ақыл-ойының дәуірінен» тууы тиіс деген үмітін орындаған адам болды. Швеция елшісі, корольдің қатал қарсыласы Карл Густав Тессин 1760 жылы былай деп жазды: «Принц Генрих соғыс өнерінде патша ағасымен тең, ізгілікте одан да жоғары. Көп Генрихтер әлемді бақытты ете алады, ал екі Фредерик оны құрта алады». Генрих 1802 жылдың 3 тамызында Рейнсберг сарайында 76 жасында қайтыс болды.