Кіріспе

Синайдағы қала, Египет. Ариш Уди эль Ариш [ru] сағасында, ұзақ мерзімдік су арнасының аузында орналасқан. Аззараниқ қорығы Ариштің шығыс жағында жатыр.

Этимология

Қаланың қазіргі атауының пайда болуына бірнеше гипотетикалық мүмкіндіктер бар, ол бірінші рет 9 ғасырда айтылған. Бір мүмкіндік – бұл атау бұрыннан бар болған топонимнің араб фонетикалық транскрипциясы болуы мүмкін. Алайда, Иероклдің Ариза (Αριζα) атауын қоспағанда, мұндай атау толыққанды айқындалған жоқ, оны түсіндіру қиын. Тағы бір мүмкіндік – ель-Ариш атауы Византия кезеңінде бар болған қалаға берілген. Дегенмен, араб деректерінде осы аймақтағы қандай да бір қаланың аты өзгергені туралы мәлімет жоқ, сондай-ақ бұл өзгеріс үшін нақты түсінік те табылмады. Үшінші мүмкіндік – el Arish атауы 7 немесе 8 ғасырда біраз "шатырлардың" (عرش) жаңа қонысы құрылған кезде пайда болған. Риноколура қаласы 7 ғасырдың бірінші жартысында қирап, жаңа қауым пайда болған болуы мүмкін, ал жаңа тұрғындары нашар тұрмыс жағдайларына байланысты оны el Arish деп атаған. М. Игнаций де Росси арабша атауды египет тілінен шығарған, ол грекше Rinocorura-ның аналогы. 1616 жылға жатқан араб-копт колофонында "Мохонон қаласынан Михаилдың ұлы Шорпоның Сүлеймен" (ⲥⲱⲗⲟⲙⲟⲛ ⲛϣⲱⲣⲡⲟ ⲡϣⲏⲣⲓ ⲙⲓⲭⲁⲏⲗ ⲛⲧⲉ ⲡⲟⲗⲓⲥ ⲙⲟϩⲟⲛⲟⲛ) жазушысы туралы айтылады; араб нұсқасында жазушы "эль-Ариштен" деп көрсетілген. Тимм Шорпоның el Arish-тің тағы бір аты болуы мүмкін деген пікірді білдіреді.

Тарих

Геродот Сербон көлі мен Кадитис арасында орналасқан Иенисос (Ιηνυσος) атты қала туралы сипаттайды. Иенисос Риноколураның алдағы қаласы болуы мүмкін, бірақ осы есімдердің сәйкестігін нақты растайтын дәлел жоқ.

Қор

Қаланың негізі оның атауының этимологиясымен тығыз байланысты. Классикалық авторлардың түсіндіруінше, ол «мұрын» (ῥίς) және «қырқу, кесу» (κολούω) сөздерінің бірігуінен туындаған. Осылайша, қазіргі ғалымдар Сенеканың айтуынша, б.з.д. 4 ғасырда Парсы патшасы – болжам бойынша, Артаксеркс II немесе Артаксеркс III – Сирияда жорық жүргізіп, бір тайпаның немесе адамдардың мұрындарын кесіп жазалаған. Нәтижесінде, осы адамдардың туған жерлеріне немесе көшіп келген жерлеріне олардың деформациясын көрсететін жаңа атаулар берілді. Грек тіліндегі Риноколура атауы бастапқыда болған болуы мүмкін, бірақ ол басқа тілдегі ұқсас мағынадағы атаудың аудармасы болуі де мүмкін. Қала Птолемей империясының құрамына кірген кезде, египеттік дәстүр пайда болды, ол Парсы патшасын Актисан есімді эфиопиялық патшаға айналдырған болуы мүмкін. Б.з.д. 4 ғасырда жазылған Абдералық Гектейдің «Египет туралы» (Aegyptiaca) еңбегіне сүйенген Диодор алғаш рет Актисанның патша Амазис тұсында Египетті бағындырғанын айтқан. Ол Египетті әділдік пен мейірімділікпен басқарды және сотталған қылмыскерлерді өлім жазасына кесудің орнына, олардың мұрындарын кесіп, шөлдің шетіндегі, Египет пен Сирия шекарасына жақын қалаға көшірді.

Ежелгі дәуір

Птолемейлік Мысырда Ринокорура Сириямен шекарадағы Мысырдың соңғы қаласы саналды. 168 жылдың көктемінде Антиох IV-тің екінші шабуылы кезінде Птолемей VI-ның елшілігі оны Риноколура маңында кездестірді, ал шамамен б.з.б. 79 жылы ол Александр Жаннеудің Иудея патшалығының билігіне көшті. 40 жылы Герод I Пелусийге жолында Риноколурада пана тапты, онда оның інісінің қазасы туралы хабар алды. Оксиринх папирусы, дәстүрлі түрде «Изис дұғасы» немесе «Грек Изис литаниясы» деп аталады, Траян немесе Адрианның тұсында жазылған деп есептеледі, бірақ оның құрамы 1-ші ғасырдың соңына дейін сақталып қалған. Бұл мәтінде Изисқа көптеген дұғалар бар және Риноколура есімді жер туралы айтылады, онда ол «барлығын көруші» (παντόπτιν) деп аталады. Қаланың ішінде және айналасында «Ешкім мәңгілік емес» (ούδείς άθάνατος) деген қайталамалы көңіл жайлау формуласы бар бірнеше жерлеу тас тақталары табылды. Риноколураға қатысты ең ерте сенімді христиандық сілтеме Афанасийдің «Epistula ad Serapionem» атты еңбегінде кездеседі, онда Соломон 339 жылы Риноколура епископы болып тағайындалды. Созомен де 5 ғасырдың ортасында Риноколураға сілтеме жасайды, қаланың солтүстігіндегі шөлде медитация мектебі (φροντιστήριον) бар екенін, май шамдарымен жарықтандырылған шіркеу және қаланың барлық дін қызметкерлері бірге тұратын және тамақтанатын епископ үйі бар екенін айтады. Иеронимнің мәлімдемесіне сәйкес, 5 ғасырдың басында Риноколура және оның маңындағы қалалардың тұрғындары сирия тілінде сөйлескен. Алайда, аймақта табылған эпитафиялардың көпшілігі грек тілінде, ал біреуі копт тілінде жазылғандықтан, Иеронимнің қай халық тобын айтқаны белгісіз. Иоанн Никиудың айтуынша, 610 жылы генерал Боносостың әскері Атрибиске бара жатқанда Ринокорурадан (бұзылған атауы Бикуран) өтті.

Мысыр бұрқағы

Иерусалимнің Хесикиосының тарихы Риноколураның жанындағы вадидің бар екенін аңғартады. Бір жағдайда, Септуагинта (Ишая 27:12) Израильдің оңтүстік шекарасын көрсететін «Мысыр өзені» терминін Риноколура деп аударады, бұл аудармашылар қала маңындағы ұқсас «өзеннің» бар екенін білген болуы мүмкін екенін көрсетеді. Дегенмен, Риноколура мен «Мысыр өзені» арасындағы байланыс, 8-шы ғасырдан бері оңтүстікке қарай жылжыған Мысыр мен Сирия арасындағы заманауи саяси шекарамен байланысты болуы ықтимал.

Арабтардың басып алуынан кейін

Орта ғасырларда саяхатшылар қажылыққа келгендер бұл жерді Киелі кітаптағы Суккот деп жаңылысқан. Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде форт британдық бомбалаушылардың шабуылынан қирады. Кейін бұл орында Палестина жорығында жарақат алғандарды емдеген 45-ші жылжымалы госпиталь орналасты. Онда көз жұмғандардың мәйіттері кейін Кантара зиратына көшірілді.

ХХ ғасырдан ХХІ ғасырға дейін

1916 жылы желтоқсанда Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде Анзак атты дивизиясы және басқа да Британ империясының бөлімшелері Осман әскерлерінен 'Ариш аймағын басып алды. Австралиядағы Квинсленд штатындағы Эль-Ариш қаласы осы оқиғаның құрметіне аталды. Роберт Лоример жобалаған Эль-Ариш әскери бейіттері 1919 жылы Бірінші дүниежүзілік соғыста қаза тапқан Достас елдерінің әскери қызметшілері үшін салынды. RAF El Arish деп аталған Корольдік әуе күштерінің әуежайы Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде әуе және теңіз құтқару операцияларының базасы болды. 'Ариш 1948 жылғы Палестина соғысы мен 1956 жылғы Суэц соғысы кезінде қысқа мерзімге Израиль әскерлерінің бақылауында болды. 1958 жылдың 8 желтоқсанында 'Ариш үстінде Египет және Израиль әуе күштері арасында әуе шайқасы болды. 1967 жылғы Араб-Израиль соғысының нәтижесінде 'Ариш Израильдің оккупациясы астына өтті; 1979 жылы Египет-Израиль бейбіт шарты қол қойылғаннан кейін Мысырға қайтарылды. 2017 жылдың 24 қарашасында Синайдағы мешітке жасалған шабуылда, 'Ариштің батысындағы әл-Раудадағы мешітте бомба мен оқ жарылысынан 305 адам қаза тапты. 2021 жылдың 9 ақпанында ИМ террористерінен алты жергілікті тұрғын қаза тапты.

География

Ариш Синайдың солтүстігінде, Газа секторымен Рафах шекаралық өткелінен шамамен [қашықтық] қашықтықта орналасқан. Солтүстік Синай – Мысыр үкіметі жоспарлаушыларының халық өсуін Нил дельтасының жоғары тығыздығынан ауыстыру мақсатындағы аймағы. Инфрақұрылым, көлік және суару жобаларын аяқтау арқылы Солтүстік Синайға үш миллион мысырлықты қоныстандыру жоспарлануда. Ариш – Бардавил көліне ең жақын қала.

Климат

Оның Кёппен климаттық жіктелуі ыстық шөл (BWh), бірақ басым Жерорта теңізі желдері оның температурасын жұмсартады, бұл Мысырдың солтүстік жағалауының қалған бөлігіне тән. Ең жоғары температура 2003 жылғы 29 мамырда , ең төменгі температура 1994 жылғы 8 қаңтарда тіркелген.

Көлік

Қалаға Эль-Ариш халықаралық әуежайы қызмет көрсетеді. Солтүстік жағалау тас жолы Суэц каналындағы Эль-Кантарахтан Ариш арқылы Газа секторының Рафах шекаралық өткізу пунктіне дейін созылады. Каирден басталатын темір жол желісі қайта құрылуда, құрылыс жұмыстары Арыштан батысқа қарай Бір әл-Абедке дейін ғана аяқталған. Бұл маршрут бұрын Бірінші және Екінші дүниежүзілік соғыстар кезінде Египетті Түркиямен байланыстырған Палестина теміржолының бір бөлігі болған. Темір жол Израиль мемлекеті құрылған кезде үзіліп қалған. Қалада Синай түбегіндегі жалғыз терең су порты орналасқан, ол 30 000 тоннаға дейін салмағы бар кемелерге қызмет көрсете алады. Оның негізгі экспорт тауарлары – цемент, құм, тұз және мәрмәр. Синай ақ цемент компаниясының зауыты қаланың оңтүстігінде орналасқан.