Жер тілігінің жарылысынан пайда болған ойыс далалар
Rift valley
Жаралған жарықтар: Тектоникалық жарылыстардан пайда болған, таулар арасындағы ұзын, төмен жатқан аймақтар. Эрозия мен шөгінділермен толады, көлдер қалыптасады.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Тектоникалық жарылыс немесе сынық арқылы пайда болған сызықтық жазық жер.
Linear lowland created by a tectonic rift or fault
Рифті аңғар – бірнеше таулы жерлер немесе тау жоталары арасында геологиялық жарылыс әрекетінен пайда болған сызықтық пішінді жазық жер. Рифтер литосфераның экстенсивтік тектоника салдарынан бөлінуінен пайда болады. Сызықтық ойыс эрозия күштерінің әсерінен одан әрі тереңдеуі мүмкін. Көбінесе аңғар рифтің беткейлерінен және айналасындағы аймақтардан келген шөгінділермен толады. Көп жағдайда рифтік көлдер қалыптасады. Бұл процестің ең белгілі мысалы – Шығыс Африка рифті. Жер бетінде рифтер теңіз түбінен бастап, құрлықтық қабықтағы платолар мен тау жоталарына, тіпті мұхиттық қабықта да кездеседі. Олар көбінесе геологиялық тұрғыдан негізгі рифтік аңғардың бір бөлігі саналатын, іргелес қосалқы немесе кеңейтілген аңғарлармен байланысты болады.
A rift valley is a linear shaped lowland between several highlands or mountain ranges produced by the action of a geologic rift. Rifts are formed as a result of the pulling apart of the lithosphere due to extensional tectonics. The linear depression may subsequently be further deepened by the forces of erosion. More generally the valley is likely to be filled with sedimentary deposits derived from the rift flanks and the surrounding areas. In many cases rift lakes are formed. One of the best known examples of this process is the East African Rift. On Earth, rifts can occur at all elevations, from the sea floor to plateaus and mountain ranges in continental crust or in oceanic crust. They are often associated with a number of adjoining subsidiary or co extensive valleys, which are typically considered part of the principal rift valley geologically.
Жердің жарылу аңғарлары
Ең кең рифтік аңғары орта мұхит жотасы жүйесінің басында орналасқан және теңіз түбінің кеңеюінің нәтижесі болып табылады. Осы типтегі рифтік аңғарлардың мысалдары – Атлант мұхитының орта жотасы және Шығыс Тынық мұхитының үстін көтеруі. Көптеген құрлықтағы рифтік аңғарлар үштік қиылыстың сәтсіз тармағының (аулакоген) салдары, бірақ Шығыс Африка рифтісі мен Байкал рифтік аймағы қазіргі уақытта белсенді, сондай-ақ үшіншісі болуы мүмкін – Батыс Антарктика рифтік жүйесі. Бұл жағдайларда, тек жер қыртысы ғана емес, бүкіл тектоникалық плиталар да бөлініп, жаңа плиталар қалыптасады. Егер осы үдеріс жалғаса берсе, құрлықтағы рифтік аңғарлар ақырында мұхиттық рифтік аңғарларға айналады. Басқа рифтік аңғарлар көлденең қозғалыстағы (қиылысқан) жарылымдардың иілістерінен немесе үзілістерінен пайда болады. Егер осы иілістер немесе үзілістер жарылым бойымен салыстырмалы қозғалыстардың бағытына сәйкес келсе, кеңею орын алады. Мысалы, оң жаққа жылжымалы жарылымда оңға қарай иілу жарылым аймағында созуға және одан кейін шөгуге әкеледі. Көптеген геологтардың пікірінше, Өлі теңіз сол жаққа қарай үзіліс болатын сол жаққа жылжымалы Өлі теңіз жарылымында пайда болған рифтік аңғарда орналасқан. Егер жарылым екі тармаққа бөлінсе немесе екі жарылым бір-біріне жақын орналасса, олардың қозғалысының айырмашылығынан араларында жер қыртысының кеңеюі мүмкін. Осы екі типтегі жарылымдардың әсерінен кеңею көбінесе шағын ауқымда болады, мысалы, шұңқыр көлдері немесе көшкіндер сияқты нысандар пайда болады.
The most extensive rift valley is located along the crest of the mid ocean ridge system and is the result of sea floor spreading. Examples of this type of rift include the Mid Atlantic Ridge and the East Pacific Rise. Many existing continental rift valleys are the result of a failed arm (aulacogen) of a triple junction, although there are two, the East African Rift and the Baikal Rift Zone, which are currently active, as well as a third which may be, the West Antarctic Rift System. In these instances, not only the crust but entire tectonic plates are in the process of breaking apart forming new plates. If they continue, continental rifts will eventually become oceanic rifts. Other rift valleys are the result of bends or discontinuities in horizontally moving (strike slip) faults. When these bends or discontinuities are in the same direction as the relative motions along the fault, extension occurs. For example, for a right lateral moving fault, a bend to the right will result in stretching and consequent subsidence in the area of the irregularity. In the view of many geologists today, the Dead Sea lies in a rift which results from a leftward discontinuity in the left lateral moving Dead Sea Transform fault. Where a fault breaks into two strands, or two faults run close to each other, crustal extension may also occur between them, as a result of differences in their motions. Both types of fault caused extension commonly occur on a small scale, producing such features as sag ponds or landslides.
Рифтілік аңғарлар көлі
Әлемдегі ең ірі көлдердің көпшілігі рифтік аңғарларда орналасқан. Әлемдік мұра ретінде танылған Байкал көлі Сибірдегі белсенді рифтік аңғарда жатыр. Байкал әлемдегі ең терең көл және Жердегі барлық сұйық тұщы судың 20 пайызын қамтиды, сонымен қатар ең үлкен көлемге ие. Танганьика көлі, осы екі көрсеткіш бойынша екінші орында тұр, белсенді Шығыс Африка рифтінің батыс тармағы – Альбертин рифтінде орналасқан. Солтүстік Америкадағы Супериор көлі ауданы бойынша ең үлкен тұщы сулы көл болып табылады және ежелгі, қазірде белсенділігі тоқтаған Орталық континенттік рифте жатыр. Ең үлкен мұз асты көлі – Восток көлі де ежелгі рифтік аңғарда орналасқан болуы мүмкін. Канаданың Онтарио және Квебек провинцияларындағы Ниписсинг және Тимискаминг көлдері Оттава-Боннечер грабені деп аталатын рифтік аңғардың ішінде жатыр. Исландияның ең ірі табиғи көлі – Þingvallavatn де рифтік көлдің мысалы болып табылады.
Many of the world's largest lakes are located in rift valleys. Lake Baikal in Siberia, a World Heritage Site, lies in an active rift valley. Baikal is both the deepest lake in the world and, with 20% of all of the liquid freshwater on earth, has the greatest volume. Lake Tanganyika, second by both measures, is in the Albertine Rift, the westernmost arm of the active East African Rift. Lake Superior in North America, the largest freshwater lake by area, lies in the ancient and dormant Midcontinent Rift. The largest subglacial lake, Lake Vostok, may also lie in an ancient rift valley. Lake Nipissing and Lake Timiskaming in Ontario and Quebec, Canada lie inside a rift valley called the Ottawa Bonnechere Graben. Þingvallavatn, Iceland's largest natural lake, is also an example of a rift lake.
Жерден тыс жарас аңғарлары
Рифтік аңғарлар басқа планеталар мен табиғи серіктерде де кездеседі. Марстағы 4000 км-лік Валлес Маринерис планеталық геологтар тарапынан ірі жарылыс жүйесі деп есептеледі. Венерадағы кейбір нысандар, әсіресе 4000 км-лік Девана Чазма және батыс Эистланың бөлігі, сондай-ақ Альта мен Белл Регио, кейбір планеталық геологтар тарапынан рифтік аңғарлар ретінде қарастырылған. Кейбір табиғи серіктерде де айқын рифтік аңғарлар бар. Сатурн жүйесіндегі Тетис серігіндегі 2000 км-лік Итика шашмасы осыған жарқын мысал. Харонның Ностромо шашмасы Плутон жүйесінде алғаш рет расталды, бірақ Харонда байқалған 950 км-ге дейін ені бар үлкен жарықтар да кейбір ғалымдар тарапынан алып жарылыстар ретінде қарастырылып, Плутонда да ұқсас құрылымдар анықталды. Жақындағы зерттеулер бойынша, Ай бетінде ежелгі рифтік аңғарлардың күрделі жүйесі бар, оның ішінде Валлис Рейта мен Валлис Альпес кіреді. Уран жүйесінде де ірі "хазмалар" бар, олар алып рифтік аңғарлар жүйесі деп саналады, әсіресе Титаниядағы 1492 км-лік Мессина хазмасы, Ариэльдегі 622 км-лік Качина хазмасы, Мирандадағы Верона Рупес және Оберондағы Моммур хазмасы.
Rift valleys are also known to occur on other terrestrial planets and natural satellites. The 4,000 km long Valles Marineris on Mars is believed by planetary geologists to be a large rift system. Some features of Venus, most notably, the 4,000 km Devana Chasma and a part of the western Eistla, and possibly also Alta and Bell Regio have been interpreted by some planetary geologists as rift valleys. Some natural satellites also have prominent rift valleys. The 2,000 km long Ithaca Chasma on Tethys in the Saturn system is a prominent example. Charon's Nostromo Chasma is the first confirmed in the Pluto system, however large chasms up to 950 km wide observed on Charon have also been tentatively interpreted by some as giant rifts, and similar formations have also been noted on Pluto. A recent study suggests a complex system of ancient lunar rift valleys, including Vallis Rheita and Vallis Alpes. The Uranus system also has prominent examples, with large 'chasma' believed to be giant rift valley systems, most notably the 1492 km long Messina Chasma on Titania, 622 km Kachina Chasmata on Ariel, Verona Rupes on Miranda, and Mommur Chasma on Oberon.