Кіріспе
Полиакриламид (қысқаша PAM немесе pAAM) – (CH2CHCONH2) формуласы бар полимер. Оның тізбекті құрылымы сызықтық. PAM суды өте жақсы сіңіреді, сумен қаныққанда жұмсақ гельге айналады. 2008 жылы шамамен 750 000 000 кг өндірілді, көбінесе суды тазарту және қағаз, минералдық өнеркәсіп салалары үшін қолданылды.
Физикалық-химиялық қасиеттері
Полиакриламид – полиолефин. Оны алмасулы көміртек атомдарында амид тобы бар полиэтилен ретінде қарастыруға болады. Әртүрлі нейлондардан өзгешелігі, полиакриламид полиамид емес, себебі амид топтары полимер тізбегінің құрамында орналаспаған. Амид (CONH2) топтарының болуына байланысты, тізбектегі алмасулы көміртек атомдары стереогенді (жай тілде: хиралды) болып келеді. Осы себепті полиакриламид атактикалық, синдиотактикалық және изотактикалық түрлерде кездеседі, бірақ бұл мәселе жиі талқыланбайды. Полимерлену процесі радикалдармен басталады және стереорандомды деп есептеледі. Салмағы бойынша ең көп қолданылатыны – целлюлозаны өңдеу және қағаз жасауға арналған қоспалар. Полиакриламидтің шамамен 30 пайызы мұнай және минералдық салаларда қолданылады.
Топырақты кондиционирлеу
Полиакриламид топырақ жағдайын жақсартушылардың негізгі функциялары – топырақтың өңделуін, ауа өткізгіштігін және кеуектілігін арттыру, сондай-ақ тығыздалуын, шаңдануын және судың ағып кетуін азайту. Типик қолданылу мөлшері – 10 мг/л, бұл көптеген жағдайларда әлі де қымбат. Бұл техника қазіргі таңда кеңінен қабылданып, молекулалық биология зертханаларындағы стандартты процедура болып табылады. Акриламид молекулалық биология зертханаларында басқа да қолданыстарға ие, оның ішінде сызықтық полиакриламидті (LPA) тасымалдаушы ретінде пайдалану, ол аз мөлшердегі нуклеин қышқылдарының (ДНК және РНК) тұндырылуына көмектеседі. Көптеген зертханалық жабдықтарды жеткізуші компаниялар осы мақсатта LPA сатады. Сонымен қатар, белгілі бір жағдайларда нуклеин қышқылдары қоспасынан тек РНК түрлерін ғана таңдап тұндыруға болады. Бұл қасиет полиакриламидті механобиология саласында пайдалы етеді, себебі көптеген жасушалар механикалық стимулдарға жауап береді.
Арнайы мақсаттағы пайдалану
Полимер сонымен қатар Gro Beast ойыншықтарын жасауға қолданылады, олар суға салғанда кеңейеді, мысалы, Test Tube Aliens. Сол сияқты, оның бір сополимерінің сіңіру қасиеттерін дене ұнтақтарына қоспа ретінде қолдануға болады. Бұл полимер эстетикалық бет хирургиясында ботокста тері астына енгізілетін толтырғыш ретінде де пайдаланылды (Аквамидті қараңыз). Сонымен қатар, ол алғашқы Богер сұйықтығын синтездеуге қолданылды.
Қоршаған ортаға әсері
Өндірілген полиакриламидтің көлемін ескере отырып, бұл материалдар қоршаған ортаға және денсаулыққа тигізетін әсері тұрғысынан жан-жақты тексерілді. Полиакриламидтің уыттылығы төмен, бірақ оның алдындағы зат – акриламид – нейротоксин және канцероген болып табылады. Тағамдық өнімдерге жақын қолданылатын полимердегі акриламидтың іздерін жоюға көп күш жұмсалады. Полиакриламид акриламидке айналады деген жалғыз тұжырым кеңінен күмәндануға ұшырады. Полиакриламид көбінесе амидазалардың әрекеті арқылы жартылай биодеградацияланады, нәтижесінде аммиак және полиакрилаттар түзіледі. Полиакрилаттарды биодеградациялау қиын, бірақ кейбір топырақ микробы түрлерінің аэробалық жағдайда оны ыдырата алатыны көрсетілген.