Кіріспе
Америкалық штаттардағы сот судьяларын іріктеу әдісі. Миссури жоспары (алғашқыда Миссури партиялық емес сот жоспары, сондай-ақ, қабілеттілік жоспары немесе оның түрлері деп аталады) – судьяларды таңдау әдісі. Бұл 1940 жылы Миссури штатында пайда болды және АҚШ-тың көптеген штаттары қабылдады. Басқа елдерде де осыған ұқсас әдістер қолданылады. Жоспар бойынша, бос лауазымға үміткерлерді партиялық емес комиссия қарастырады. Комиссия губернаторға ең білікті деп санайтын үміткерлердің тізімін жібереді. Губернатордың тізімнен үміткерді таңдауға алпыс күні бар. Егер губернатор алпыс күн ішінде таңдау жасамайтын болса, комиссия таңдайды. Бір жыл қызмет еткеннен кейін кезекті жалпы сайлауда судьяны қайта сайлауға ұсыну керек. Егер көпшілік дауыс беруде қайта сайлауға қарсы болса, судья лауазымынан алынады және процесс қайта басталады. Әйтпесе, судья толық мерзімге жұмыс істейді. 2016 жылға қарай 38 штаттың судьяларын таңдау және қайта сайлау әдісінің бірнеше түрі бар. 25 штаттың жоғары соттарындағы барлық үміткерлерді іріктеу үшін арнайы комиссиясы бар. Қалалық саяси көсемдердің жемқорлығына байланысты қабілеттілік бойынша таңдауға қолдау артты. Миссури штатының сайлаушылары 1940 жылдың қараша айында бірнеше даулы сот сайлауларынан кейін, Том Пендергасттың саяси машинасының ықпалынан кейін, бастамалық петиция арқылы осы жүйені қабылдады. Сол сияқты, Клей және Платт округтеріндегі (Канзас-Ситидің бөліктері), Сент-Луис округіндегі және Грин округіндегі (Спрингфилд) сайлаушылар осындай судьяларды партиялық емес жүйе бойынша тағайындауға шешім қабылдады. Миссури штаты судьяларды таңдаудың осы әдісін қабылдағаннан кейін, тағы бірнеше штат оны толық немесе ішінара қабылдады. Миссури партиялық емес сот жоспары сот лауазымдарының бір бөлігін немесе барлығын толтыру үшін қабілеттілік бойынша таңдауды қолданатын тағы 34 штат үшін үлгі болды. 23 штат жоғары соттарда осы әдісті немесе оның нұсқасын қолданады. Калифорния штатында кеңінен өзгертілген нұсқа қолданылады, онда губернатор теориялық тұрғыдан он жыл тәжірибесі бар кез келген Калифорния адвокатын тағайындауы мүмкін. Бірақ содан кейін үміткер Калифорния штатының адвокаттар алқасының Сот үміткерлерін бағалау комиссиясының (JNE) бағалауынан өтуі керек, ол губернаторға міндетті емес бағалауды жібереді. Жоғары сот лауазымдарына қатысты губернатор JNE есебін алғаннан кейін тағайындауға құқылы. Апелляциялық сот лауазымдары үшін губернатор кандидатураны Сот тағайындау комиссиясына ұсынады, оған Бас судья, Бас прокурор және тиісті апелляциялық сот округінің төрағасы (немесе Жоғарғы сотқа үміткерлер үшін ең жоғары лауазымды төраға) кіреді. CJA қоғамдық тыңдау өткізеді, JNE комиссиясынан есеп алады, содан кейін үміткерді бекіту туралы шешім қабылдайды. Бекітілгеннен кейін судья лауазымға кірісе алады, бірақ содан кейін ол қайта сайлаудан өтуі керек (соттың әр деңгейі үшін әртүрлі мерзімдерде).
The Missouri Plan (originally the Missouri Nonpartisan Court Plan, also known as the merit plan, or some variation) is a method for the selection of judges. It originated in Missouri in 1940 and has been adopted by many states of the United States. Similar methods are used in some other countries. Under the Plan, a non partisan commission reviews candidates for a judicial vacancy. The commission then sends to the governor a list of candidates considered best qualified. The governor then has sixty days to select a candidate from the list. If the governor does not make a selection within sixty days, the commission makes the selection. At the next general election after the completion of one year's service, the judge must stand in a retention election. If a majority votes against retention, the judge is removed from office, and the process starts anew. Otherwise, the judge serves out a full term. As of 2016, 38 states have a form of merit based selection and retention method for some or all judges. Twenty five states have a nominating commission to screen all candidates of the state courts of last resort. Support for merit selection increased due to the perceived corruption of urban political bosses. Missouri voters adopted the system by initiative petition in November 1940 after several very contentious judicial elections, which were heavily influenced by the political machine of Tom Pendergast. Similarly, the voters in Clay and Platte counties (parts of Kansas City), St. Louis county, and Greene County (Springfield) have elected to appoint such judges under the nonpartisan system. After Missouri adopted this method for selecting judges, several other states adopted it, either in full or in part. The Missouri Non Partisan Court Plan has served as a model for thirty four other states that use merit selection to fill some or all judicial vacancies. 23 states use the method or a variant for the state supreme court. California uses a heavily modified version in which the Governor can theoretically nominate any California attorney who has practiced for ten years. But then the nominee must undergo an evaluation by the Commission on Judicial Nominees Evaluation (JNE) of the State Bar of California, which then forwards a nonbinding evaluation to the Governor. For superior court positions, the Governor can make an appointment after receiving a report from JNE. For appellate court positions, the Governor submits the nomination to the Commission on Judicial Appointments, consisting of the Chief Justice, the Attorney General, and the presiding justice of the affected Court of Appeal district (or the most senior presiding justice for Supreme Court nominations). The CJA holds a public meeting, and receives the report from the JNE Commission, then decides whether to confirm the nominee. Once confirmed, the judge can take office but then must go through retention elections (at different intervals for each level of the judiciary).
Сын
Миссури жоспары сынға ұшырайды. Басқа штаттарда сот лауазымдарын толтырудың бірнеше балама жолдары қолданылады. Оларға тікелей сайлау (партиялық немесе партиялық емес), штаттық заң шығарушы орган арқылы сайлау, немесе губернатордың кеңесімен және штаттық сенаттың келісімімен тағайындау кіреді. Міссури бұрын 1940 жылы партиялық емес сот жоспарын қабылдағанға дейін осы әдістердің барлығын қолданған.
Адвокаттардың шамадан тыс ықпалы
«Миссуридің жақсы соттары» қазіргі жоспардағы кемшіліктер сот төрешілерін таңдауды элиталық сот адвокаттарына тым көп бақылау береді деп мәлімдеді. Ұйымның атқарушы директорының сөзіне қарағанда, «олар өз мүдделерін қорғайтын шағын, жабық топ. Олар процеске үлкен үлес қоса алады, бірақ олардың процеске үстемдік етуі керек деп есептемейміз (және олар Миссури халқына ешқандай жауапкершілікте емес)». Канзас университетінің профессоры Стивен Уэр Миссури жоспары туралы: «Адвокаттар қоғамның элиталық бөлігі болғандықтан, адвокаттарға өз азаматтарынан гөрі көп билік берген штаттарды элиталық деп санау орынды» деп жазды. Уэр сөзін жалғастырды:
«Тіпті комиссия жүйесі де комиссия мүшелері халық сайлаған лауазымды тұлғалармен тағайындалғандықтан, демократиялық заңдылыққа ие. Алайда, комиссия мүшелері «адамдардың аз бөлігі, яғни өз аймақтарындағы адвокаттар» таңдағанда демократиялық принциптер бұзылады. Бұл, әрине, Миссури жоспарының мәні – адвокаттар алқасына комиссия мүшелерін таңдауға рұқсат беру және кейіннен адвокаттар алқасының билігін сенат немесе басқа да халық сайлаған органның бекітуімен теңестіруден бас тарту. Міне осы мәні Миссури жоспарын демократиялық заңдылықтан айырады. 2008 жылдың ақпан айында өткен баспасөз конференциясында Уолтон Миссури адвокатурасының президенті, афроамерикалық Чарли Харристі Миссури жоспарының қара нәсілділерге тигізетін әсерін назарға алмағаны үшін айыптады. Уолтон атап көрсеткендей, Миссури адвокатурасының апелляциялық сот комиссиясының үш орнының біріне ешқандай афроамерикалық сайланбаған, бірақ көптеген судьялар тағайындалған. Сондай-ақ, ол Харрис мырзаның мұндай жоспарды қолдағаны үшін «өзіне ұялуы керек» екенін айтты. Теннесси штатының губернаторы Фил Бредесен осы штаттың Миссури жоспарының ұқсас себептермен сынға алды.
Саяси араласу
"The Wall Street Journal" газетінде: "Соңғы қақтығыстардың көрсеткені, Миссури штаттарының соттары басқа штаттардағыдай саяси тартысқа түсіп жатыр. Айырмашылығы, Миссуриде бұл процестер жасырын түрде жүзеге асырылады". Осыған ұқсас, Вандербильт университетінің профессоры Брайан Т. Фицпатрик Миссури жоспары бойынша сот таңдауында саясаттың сөзсіз рөлі бар екенін айтып, былай деп жазды: "Қысқасы, мен қадір-қасиетімен таңдау сот таңдауынан саясатты жояды дегенге сенбеймін. Керісінше, қадір-қасиетімен таңдау сот таңдауы саясатын адвокаттардың идеологиялық бағыттарымен сәйкестендіруі мүмкін". Фицпатрик атап көрсетеді: "Егер адвокаттар сот шешімдерінің нәтижелеріне қызығушылық танытатыны және бұл нәтижелер судьялардың идеологиялық бағыттарымен байланысты екенін қабылдасақ, онда қадір-қасиет комиссиялары судьяларды қоғамның емес, адвокаттардың идеологиялық бағыттарымен келісетіндей етіп таңдайды деп күтуге болады".