Кіріспе

Карл Дим (24 маусым 1882 – 17 желтоқсан 1962) – неміс спорт әкімшісі, Берлин Олимпиада ойындарын ұйымдастыру комитетінің бас хатшысы және 1936 жылғы жазғы Олимпиада ойындарының бас ұйымдастырушысы. Ол 1936 жылғы Олимпиадаға дайындық шараларын ұйымдастырған кезде Олимпиадалық алау эстафетасын қалыптастырып, дәстүрге айналдырды. Сонымен қатар, ол спорт, әсіресе Олимпиада ойындары тарихындағы белгілі ғалым болды.

Өмірбаян

Жоғары орта таптық отбасында туған Дием, өспірім шағында гимнастика стиліндегі спорт түрі басым болған елде ерекше көзге түсіп, орта және ұзақ қашықтыққа жүгірумен айналысты. Ол 1899 жылы Маркоманния деп аталған алғашқы спорт клубын құрып, ұйымдастыру қабілетін ерте көрсетті. Жастығында Дием сату саласында мансап іздеді, сонымен қатар спорт газеттеріне мақалалар жаза бастады. Жиырма жасында ол Германияның жеңіл атлетика басқармасына (Deutsche Sportbehörde für Athletik, немесе DSBfA) жұмысқа орналасып, бір жылдан кейін директорлар кеңесіне сайланды. Дием Олимпиаданың қаһармандық идеалы мен халықаралық спорттың ұлттар арасындағы келісімді нығайтуға үлкен үлес қосатынына терең сенді. Осы тұрғыдан (және басқа да жайттар бойынша) ол Халықаралық Олимпиада комитетінің негізін қалаушы және қазіргі халықаралық Олимпиаданың әкесі Пьер де Кубертеннің ынталы шәкірті болды. 1906 жылы Дием Олимпиадалық мансабын бастады, неміс спортшыларының Афина ойындарына қатысуын ұйымдастырды (нақты себептері белгісіз, неміс делегациясы парадта стадионға бірінші болып кірді). 1909 жылы 1912 жылғы жазғы ойындарды Стокгольмге тапсырды, бірақ ХОК Дием мен оның ұйымдастырушылары 1916 жылғы ойындарды Берлинде өткізуге мүмкіндік алатынын нақтылады. 1912 жылы ол Стокгольм Олимпиадасында кездескен шведтік марапаттама үлгісімен неміс спорт белгісін табыс етуді бастады. Дием 1916 жылғы Олимпиадаға дайындыққа толыққанды кірісті. Оның бұл және көптеген Олимпиадалық жобаларындағы серігі, көп жылдар бойы Германия Олимпиада комитетінің төрағасы болған Теодор Левальд болды. 1914 жылдың жазында Дием мен Левальд 1916 жылғы Олимпиаданы жоспарлап жатқанда Бірінші дүниежүзілік соғыс басталды, нәтижесінде Берлин ойындары тоқтатылды. Дием неміс армиясына қатысып, Бельгия мен Францияда қызмет етті. Ол Сен-Кентенде жарақаттанды, жазылып, Шампань және Аргонн шайқастарында күресті. Соғыстан кейін Олимпиадалық шенеуніктер Германияны 1920 және 1924 жылғы ойындарға қатысудан шеттету арқылы жазалады. Дием мен Левальд спорттық ұйымдастырушылық қызметтеріне оралғаннан кейін, 1928 жылы Амстердамда өткен ойындарға неміс командасының қатысуына рұқсат алу үшін белсенді жұмыс істеді. Мемлекеттік қолдаумен Дием сонымен қатар спортты зерттеуге арналған Deutsche Hochschule für Leibesübungen мектебін құрды. Ол американдық спорт бағдарламаларын жоғары бағалады және 1929 жылы Левальдпен бірге бес апта бойы АҚШ-қа гастрольдік сапар жасады. Бұл сапар барысында ол 1936 жылғы Олимпиада ойындарына қатысты дау-дамайда (және Олимпиада тарихында ондаған жылдар бойы) маңызды рөл атқарған американдық Олимпиадалық шенеунік Эйвери Брунджеджбен достық қарым-қатынас орнатты. 1938 жылы Дием беделді Америка дене тәрбиесі академиясының (қазіргі Ұлттық кинезиология академиясы) корреспондент-мүшесі болып сайланды. 1955 жылы оның әйелі Лизелот Дием де Академияға корреспондент ретінде сайланды.

Берлин Олимпиадасы

Карл Дим барлық неміс спорт ұйымының (DRL) хатшысы болды, ол Nationalsozialistischer Reichsbund für Leibesübungen (NSRL) – Үшінші рейхтің спорт органының алдағы ізі болды. 1931 жылдың сәуірінде, Дием мен Левальдтың беделі мен лоббилік күш-жігерінің арқасында, Берлин 1936 жылғы жазғы ойындарды қабылдауға таңдалды, ал Дием Ұйымдастыру комитетінің Бас хатшысы болып тағайындалды. Ол 1932 жылы Лос-Анджелесте өткен Олимпиада ойындарына қатысып, төрт жылдан кейін Берлинде американдық жетістіктерге жететін немесе олардан асып түсетіндей, қаланың дайындықтары мен жабдықтарын мұқият бақылады. Олимпиада комитетінің президенті және ХОК мүшесі доктор Теодор Левальд Гитлер жаңа канцлер болып сайланған сайлаудан бес күн бұрын Олимпиада ойындарын ұйымдастыру комитетін құрды. 1933 жылы Адольф Гитлер билікке келгеннен кейін, Диемнің Берлин Олимпиадасы туралы арманы тағы да қауіпке ұшырады: нацизм халықаралық спортты қабылдамады, ал Гитлер Олимпиаданы «жүделер мен масондардың» жобасы деп есептеді. Жаңа министрлер ант бергеннен бес күн өткен соң, Теодор Левальд жаңа Пропаганда министрі Жозеф Геббельспен кездесті. Левальд, бұрынғы мемлекеттік хатшы, бүкіл әкімшілікте жақсы байланыстарға ие болды және кездесуге қол жеткізді. Ол Геббельстің бұл өмірде бір рет болатын үгіттеу мүмкіндігіне сендірді. Геббельс Гитлерді ойындарды қолдауға көндірді. Алты айдан кейін, спорт ареналарының құрылысын аралап көргеннен кейін, ол Диемге шығындарды Германия мемлекеті төлейтінін айтты. Нацистер Олимпиада ойындарын тек «жаңарған» мемлекеттерінің қасиеттерін мақтаудың бірегей мүмкіндігі болғандықтан ғана емес, сонымен қатар физикалық күшті мерекелеу ретінде, ойындар нацистердің жастық, дене шынықтыру және спортқа деген құштарлығымен үйлесімді болды. Сонымен қатар, нацистік нәсілдік теорияларға сәйкес, олардың арийлік «жоғарылығы» ежелгі Грекияның ұлы жетістіктерінен тараған. Нацистердің ойындарды ресми түрде қолдауына қарамастан, Диемнің ұйымдастырушы ретіндегі орны қауіпте болды, себебі оның Хохсхулесі еврей оқытушыларын жұмысқа алды және Диемнің әйелі Лизелот еврей отбасынан шыққан. Осы себептерге байланысты ол «ақ жүдей» деп саналды, бірақ соған қарамастан Дием жұмысын сақтап, нацистік демеушілерімен өзінің беделін нығайта алды. Оның бастығы Теодор Левальд 1933 жылы нацистер оны қызметтен шеттетуге үлкермес бұрын, Неміс спорт органының президенті лауазымынан бас тартты және жаңадан құрылған Ұйымдастыру комитетінің президенті болып тағайындалды. (Левальдтың әкесі белгілі заңгер болған. Левальд Ұлттық Олимпиада комитетінің жаңа президенті Ханс фон Цхаммер унд Остенмен, тіпті 1914 жылдан бері элиталық спорттан жауапты болған Ішкі істер министрі Вильгельм Фрикпен де келісуге мәжбүр болды.) Америкалық ХОК мүшесі генерал Чарльз Шеррилл Гитлермен бір сағаттық әңгімелесіп, Гитлерден автограф сұрағаннан басқа, қысқы және жазғы ойындарға неміс командаларына кем дегенде бір еврейдің қатысуын талап етті, әйтпесе ойындар тоқтатылады. Гитлер бұл «достық» кеңеске қатысты қатаң болды, егер жағдай нашарласа, Олимпиада ойындары тек немістер үшін ғана өткізілетінін айтты. Нацистік билік «арий емес» қатысушылардың жарысқа қатысуына рұқсат етілетінін әлемге хабарлау үшін барлық күшін жұмсады және еврей Олимпиада үміткерлерін ұлттық жаттығу лагерьлерінде ұстады. Америка Олимпиадалық қауымдастығы нацистердің арий емес бәсекелестерге деген ашықтығына күмәндана берді және Берлин ойындарына бойкот жариялау қозғалысы АҚШ Олимпиадалық қызметкерлерінің арасында күш алды. Диемнің ескі досы, Америка Олимпиада комитетінің президенті Эйвери Брундедж фактілерді бағалау үшін жіберілді; Берлинде Дием Брундеджді еврейлердің шеттетілмегеніне көндірді, бірақ ол басқаша білген болуы мүмкін. Брундедж АҚШ-қа оралды және бойкотты қолдағандарды жеңіп, Берлиндегі ойындарға толық американдық спорт делегациясының келуін қамтамасыз етуге көмектесті. Нюрнберг заңдарының бірінші басылымымен (1935 жылдың қыркүйегінде) еврейлерді қоғамдық өмірден шеттетумен, «жартылай еврейлерге» (жасқындық жағынан еврей тегінен төрт ата-анасының екеуінен артық емес) қоғамдық өмірде рұқсат етілді, бірақ мемлекеттік қызметте рұқсат етілмеді. Бұл Левальдқа Гитлермен бірге ашылу салтанатын өткізуге мүмкіндік берді, Руди Боллға қысқы ойындарда хоккей ойнауға мүмкіндік берді және Хелен Майердің (жазғы ойындарда күміс жүлде жеңіп) қорғасынмен айналысуына рұқсат берді. Алайда, неміс еврейлері шеттетілді. Дием Олимпиададан кейін де Үшінші рейхтің спорт ұйымында жоғары лауазымдарды иеленді, 1939 жылы Ұлттық-социалистік спорт кеңсесінің (аталған NSRL) Сыртқы бөлімінің жетекшісі болды. Осылайша ол шетелдегі неміс спортшыларының басқаруына, сондай-ақ NSRL-дің халықаралық істеріне жауапты болды. ХОК-пен жақсы қарым-қатынасының арқасында Дием 1940 жылғы қысқы Олимпиаданы Гармиш-Партенкирхенде өткізуге қол жеткізді, бұл бұрын қысқы Олимпиада өткен қала болған және Германияның сол кезде Чехословакияны басып алған кезде шешім қабылданған еді. Германияның Польшаны басып алуынан кейін 1940 жылғы қысқы Олимпиада тоқтатылды.

Шам релесі

Олимпиадалық шағын ойынды кім ойлап тапқаны туралы пікірлер қарама-қайшы. "Ресми есептеме" бойынша, жазғы ойындардың үгіт комитетіндегі үгіт министрінің әкімшісі Хаеггерт мырза, ойындарға дейін соңғы апталарда халықтың назарын аудару үшін үгіт амалын ойлап тапты, ал Диемге тек бұл мәселенің егжей-тегжейін әзірлеу тапсырылды. Ал Дием өзі бұл идеяның бастамашысы екенін мәлімдеді. 1934 жылы Грекияға Олимпиадалық конференцияға сапар барысында Дием мен Левальд неміс ойындарын ежелгі грек дәстүрімен қаптауға арналған жаңа символдық шараны жоспарлады: Грекиядан Берлинге, жалынды ұстаған жүгірушілер эстафетасы арқылы Олимпиада алауының жеткізілуі. Эстафета кейде ежелгі дәстүр деп есептелгенімен, шындығында ол Левальд пен Диемнің заманауи туындысы болды. Ежелгі ойындарда Прометейдің құдайлардан от ұрлағанын еске алу үшін рәсімдік жалын болған, бірақ шағын ойын эстафетасы болған жоқ. Дием 1910 жылдан бері ұзақ қашықтыққа жүретін эстафеталарды ұйымдастырып келді. 30 маусым күні 1936 жылы осы оқиғаны Гитлердің сүйікті режиссері Лени Рифеншталь түсірді және оны неміс индустриясының алыптарымен байланыстырды: жарық көздерін Zeiss компаниясы жасады, ал шамдарды магниймен толтырды, осылайша жаман ауа-райында сөнуіне жол бермеді. Эстафетаның соңғы кезеңін 1 тамызда неміс инженері және ұлттық чемпион Фриц Шилген аяқтады. Ол стадионға жүгіріп кіріп, Олимпиада қазандығын жағып, ойындарды ашты. Шилген бәсекеге қатыспады; оны шенеуніктер, соның ішінде Рифеншталь, жүгіру стилінің әдемілігі мен эстетикалық тартымдылығы үшін таңдады. Дием Гитлердің партиясында болды, фюрер салтанатқа төрағалық еткен кезде; Гитлер стадиондағы арнайы орынға қадам басқанда, бес жасар қыз оған гүл шоғын сыйлады. Бұл бала Диемнің қызы Гудрун еді. Олимпиада ойындарынан Грекиядан ойын қабылдаған елге шағын ойын эстафетасының дәстүрі содан бері барлық Олимпиадаларда сақталып келеді. Тіпті Гера храмының аумағында айна көмегімен жалынды тұтандыру рәсімі де эстафетаны бастаудың ресми тәсілі ретінде толығымен сақталған.

Мұра

1945 жылдың наурыз айында Қызыл Армия Екінші дүниежүзілік соғыстың соңғы апталарында Берлинге жақындаған кезде, Дием қаланың Олимпиада стадионында тағы бір шара өткізді. Мыңдаған жасөспірім Гитлер жастарын қамтитын митингке сөз сөйлеп, Дием оларды ежелгі спарталықтардың рухымен шабыттандырып, астананы өлімге дейін қорғауға үндіді. Олардың шамамен екі мыңы соңғы сәттерге дейін қарсы тұрып, Берлин түскенге дейін өздерін құрбан етті. Соғыс аяқталғаннан кейін Дием жаңа демократиялық Германия Федеративтік Республикасының қалыпты өміріне оралды. Ол Берлин университетінің дене шынықтыру кафедрасының директоры болып тағайындалды. 1938 жылы Шотландияға эмиграциялаған Бернхард Циммерман Британдық аймақтағы (Кельн) жаңа Ұлттық спорт колледжінің ректоры болуден бас тартқан соң, Дием бұл қызметке ие болды. Ол неміс спорты мен Олимпиада ойындарының тарихын зерттеумен айналысып, мансабын жалғастырды. 1960 жылы спорт тарихына арналған маңызды еңбегін жариялады. 1962 жылы Кельнде қайтыс болғаннан кейін ол қайтадан құрметті азамат ретінде танылды. Оның құрметіне Неміс спорт университетінде Карл Дием институты құрылды, оны 1989 жылға дейін әйелі Лизелот басқарды. 1992 жылы оның қайтысынан кейін институт Карл және Лизелот Дием мұражайы деп аталды. Дием Германиядағы спорт тарихының ең беделді зерттеушісі болып саналады. Диемнің нацистік аппаратпен байланысының мәні өте күрделі. Оның ұлттық спорттағы мансабы нацистік режимге ондаған жыл бұрын басталған, ал ол Гитлер Берлиндегі жарысқа өзінің ерекше белгісін қоюға шешім қабылдамас бұрын 1936 жылғы Олимпиаданы ұйымдастыруға тағайындалды. Нацистік кезеңде ол жоғары лауазымдарын сақтап, соғыс пропагандасына, соның ішінде соғыстың соңына жақын Берлинде өткен митингке қатысты. 1971 жылы жарық көрген «Нацистік Олимпиада» кітабының авторы Ричард Манделл Диемді сынаған болатын, кітаптың қайта басылымында ол өзінің позициясын қорғап, былай деп жазды: «Жақында бірнеше мұқият неміс зерттеушілері Карл Диемнің нацистермен байланысын көрсететін құжаттарды тапты. Ол нацистермен байланыста болғандықтан, бұрынғы есептерді қатыгездікпен төледі және нацистердің қатыгездігі ашылып, олардың жеңілісі баршаға анық болғаннан кейін де идеологиялық негізде нацистермен бірге болды». Дегенмен, тіпті Манделл де Диемнің «20 ғасырдағы ең ұлы спорт тарихшысы және спорттық білім берудің ең терең теоретигі» болғанын мойындады. Диемнің соңғы жылдары оның нацистермен байланысы туралы пікір таласы кеңінен өрбіді. Мысалы, 1954 жылы француз білім министрлігі Диемнің (сол кезде Кельндегі Спорт мектебінің басшысы) басшылығымен өткен делегация алдында гимнастика көрсетуді кейінге шегерді, себебі студенттер Диемнің «нацистік генералы» болғанын мәлімдеді. Екі күннен кейін студенттер өз мәлімдемелерінен бас тартып, бұл айыптаудың «ресми дәлелі» жоқ екенін мойындады. 1990 жылдары Германияда оның мұрасы және оның құрметіне аталған көшелерді нацистік жылдардың әсерінен тазалау қажеттігі туралы кең ауқымды қоғамдық пікірталас өрбіді. 1948 жылы Дием ХОК мүшесі болуға тырысқанда (Левальд 1947 жылы қайтыс болды), ХОК оның өтінімін қабылдамады. Ол кездегі ХОК стандарттары бойынша ол «әдепті адам» деп есептелмеді, өйткені ол тек жалданып жұмыс істеген және ешқашан құрметті қызметте болған емес.