Кіріспе

Шотландиядағы таулар, Шотландиядағы таулар. Грампиан таулары (Ам Монад) – Шотландиядағы үш ірі тау жүйесінің бірі, олар Шотландияның шамамен жартысын алып жатыр. Қалған екі тау жүйесі – Солтүстік-Батыс жоталары және Оңтүстік жоталары. Грампиан таулары оңтүстік-батыстан солтүстік-шығысқа қарай Хайленд шекаралық жарылысы мен Ұлы Глен аралығында созылады. Бұл жүйеге Британ аралдарындағы ең биік таулардың көптегені кіреді, оның ішінде Бен Невис (оның шыңы теңіз деңгейінен жоғары Британ аралдарындағы ең биік нүкте) және Бен Макдуи (оның шыңы теңіз деңгейінен жоғары екінші биік нүкте). Грампиан тауларынан Тай, Спей, Коуи Уотер, Мачхалс, Феппи, Эльсик, Кэрни, Дон, Ди және Эск сияқты көптеген өзендер бастау алады. Аймақ көбінесе сиреп қоныстанған. Тау жүйесінің шектері туралы нақтылық жоқ, және 19 ғасырға дейін олар көбінесе бірнеше тау аймақтарынан тұратын, кең Шотландияның жоғарғы жерлерінің бір бөлігі деп есептелген. Бұл көзқарас бүгінгі күнге дейін сақталып келеді, және олардың шотланд тілінде немесе төмендік шотланд диалектісінде жалғыз атауы жоқ. Екі тілде де бірнеше атаулар қолданылады. "Грампиан" атауы Шотландияның Орталық белдеуінің солтүстігіндегі аймақтарды қамтитын ұйымдардың атауларында қолданылған, оның ішінде бұрынғы жергілікті басқару аймағы Грампиан (шотланд тіліне Roinn a' Mhonaidh деп аударылған), NHS Grampian және Grampian Television.

Атауы

Рим тарихшысы Тацит Монс Граупийді шамамен 83 жылы Гней Юлий Агриколадан жеңілген жергілікті каледониялықтардың жеңіліске ұшыраған орны ретінде тіркеген. "Граупий тауы" деген мағына беретін Монс Граупиус тауының нақты орналасқан жері тарихшылар арасында пікір таласы тудырып, көпшілігі Грампиан массивінде, мүмкін Рейдикес, Мегрей төбесі немесе Кемпстон төбесі деп есептейді. "Граупий" жазуы Тациттің "Германия" еңбегінің ортағасырлық көшірмесі – Codex Aesinas-тан алынған, ол 9 ғасырдың ортасынан сақталған деп саналады. Орта ғасырларда бұл аймақ Монт деп белгілі болды, және бұл атау қазірге дейін бірнеше географиялық нысандарға қолданылады.

Этимология

Алғаш рет 83 жылы Граупиус деп жазылған, Грампиан атауының шығу тегі белгісіз. Грампиан атауын алғаш рет 1520 жылы шотланд тарихшысы Гектор Бойс қолданған деп саналады, мүмкін бұл дұрыс емес Монс Грампиус атауының өзгеруі болған. Осылайша, бұл аймақ типографтың қателігінен атымен аталуы мүмкін. Бұл кіріспеде Вайнес Грампианды Абердиннің оңтүстігінен батысқа қарай, Атолл орманындағы Бейн Диаргқа дейін созылатын таулар тізбегі деп түсіндіреді. Сол сияқты, Адам Уотсон Кэрнгормстың аумағын анықтағанда, Ди өзенінің оңтүстігіндегі аймақты нақты айқындап шығарды: Басқа ірі төбелер тобы – батыстағы Дрюмохтерден теңізге дейін баратын ұзын тізбек. Көптеген карталар мен кітаптар оны «Грампиан» деп атайды, бірақ балалар мектепте осы атауды білсе де, үйде білмейді және жергілікті сөйлеу тілінде қолданылмайды. Кейбір картографтар осы мәселені одан әрі шатастырып, Кэрнгорм мен Страт-Дон төбелеріне де «Грампиан» деп жазып қойған! Шындығында, Вайнес пен Уотсон Грампианды Mounth тауының синонимі ретінде қарастырады. Дегенмен, Роберт Гордон 1650 жылдары жазғанда, Грампиан терминін Ди өзенінің екі жағындағы төбелерді атау үшін қолданды, осылайша Кэрнгормды да осы аймаққа қосты. Вайнес пен Уотсон екеуі де Драмхохтер асуының батысындағы аймақтарды Грампианнан шығарса, 1911 жылғы «Британ энциклопедиясы» кеңірек анықтама берді, оған батыстағы Данбартонширге дейінгі жоталар да кірді.

Геология

Грампий таулары негізінен метаморфты және магмалық жыныстардан құралған. Таулар гранит, гнейс, мәрмәр, шиста және кварциттен тұрады. Төртінші дәуірдің мұз басу кезеңі (<2,6 млн жыл бұрын) аймақты күшті эрозияға ұшыратты, ал мұздық шөгінділері, мысалы, морена, көбінесе соңғы мұз дәуірінен (<20 мың жыл бұрын) қалған.