Австралияның көл Эйр алабы

Кіріспе

Австралиядағы су жиналатын алап

Эйр көлінің бассейні (/ɛər/ AIR) – Австралияның барлық территориясының шамамен алтыдан бір бөлігін қамтитын су жиналатын алап. Бұл Австралиядағы ең ірі эндореялық алап және әлемдегі ең ірілердің бірі, оның ішінде Квинслендтің ішкі аймақтарының көп бөлігі, Оңтүстік Австралияның және Солтүстік Территорияның үлкен бөліктері, сондай-ақ Жаңа Оңтүстік Уэльстің батыс бөлігі кіреді. Алап сонымен қатар ең үлкен, ең аз дамыған шөлейт аймақтық алаптардың бірі болып табылады, онда өте жоғары өзгергіштік байқалады. Онда барлығы 60 000-ға жуық адам тұрады, ірі суару жүйелері, арналар немесе су тасқынынан пайдалану дамытылмаған. Жемшөптік мал шаруашылығы, жоғары деңгейде жабайы фаунаны қолдап, алаптың жалпы жерінің 82% -ын құрайды және негізгі жер пайдалану түрі болып табылады. Эйр көлінің жауын-шашын (жаңбыр суы) бассейні географиялық тұрғыдан Ұлы Артезиан бассейнінің астында орналасқан. Алап көбінесе орманмен жабылған, суға батып, қазіргіге қарағанда көптеген көлдерге ие болған жер ретінде пайда болды. Климат соңғы 60 миллион жыл ішінде ылғалдыдан шөлейтке дейін өзгерді. Эйр көлі бассейніндегі өзендердің көпшілігі қазір баяу ағып, жазық және ұзақ уақыт бойы толығымен құрғақ болады. Бассейннің солтүстігі су тасқынына ұшырағанда, су тасқыны бассейннің негізгі өзендері – Купер, Георгина және Диамантина арқылы оңтүстікке қарай, елдің ең төмен нүктесі – теңіз деңгейінен төмен орналасқан Кати Тханда Эйр көліне ағып кетеді. Су өзендердің жағалауларын асып, су тасқыны жазықтарын толтырады, су қоймаларын және батпақтарды құрайды, сондай-ақ жаңа арналарды қазып, «Арналы ел» деген атқа ие болады. Солтүстікке түскен жаңбырдың көп бөлігі 1000 км қашықтықтағы көлге жетпейді, ол тек кейде ғана толады. Аймақты басқару қиындықтарға толы, себебі ол төрт түрлі штаттың құзыретіне кіреді. Алаптың экологиялық маңызы белгілі болғаннан кейін және Мюррей-Дарлинг бассейні сияқты тағы бір австралиялық алаптың нашар басқарылуы бірнеше құрғақшылық кезеңдері кезінде анықталғаннан кейін, ағымдағы басқару мәселелерін шешу қажеттігі анықталды. 2001 жылы Эйр көлі бассейні жөніндегі үкіметаралық келісімге қол қойылды, ол Эйр көлі бассейнінің өзен жүйелерінің тұрақтылығын қамтамасыз етуге бағытталған. 2014 жылы Квинсленд үкіметі өзендер мен су тасқыны жазықтарын қорғауға қатысты заңдарды өзгертті. 2022 жылдың қазіргі уақытына дейін көмірлі газды өндірудің су тасқыны жазықтарының нәзік ортасына өте зиян келтіруі мүмкін деген қауіптер бар.

The Lake Eyre basin (/ɛər/ AIR) is a drainage basin that covers just under one sixth of all Australia. It is the largest endorheic basin in Australia and amongst the largest in the world, covering about , including much of inland Queensland, large portions of South Australia and the Northern Territory, and a part of western New South Wales. The basin is also one of the largest, least developed arid zone basins with a high degree of variability anywhere. It supports only about 60,000 people and has no major irrigation, diversions or flood plain developments. Low density grazing that sustains a large amount of wildlife is the major land use, occupying 82% of the total land within the basin. The Lake Eyre basin of precipitation (rain water) to a great extent geographically overlaps the Great Artesian Basin underneath. The basin began as a sinking landmass mostly covered by forest and contained many more lakes than now. The climate has changed from wet to arid over the last 60 million years. Most of the rivers in the Lake Eyre basin are now slow flowing, flat and completely dry for lengthy periods. When the country north of the basin floods, floodwaters drain via the main rivers of the basin, Cooper Creek, Georgina River and Diamantina River southwards towards Kati Thanda Lake Eyre, the country's lowest point at below sea level. The water overflows the river banks, across the floodplains, filling waterholes and wetlands and carving new channels, giving rise to the name Channel Country. Most of the rain which falls in the north never reaches the lake 1,000 km away, which only fills occasionally. Management of the area has been problematic as it is covered by four different states' jurisdictions. As the ecological significance of the basin has become known and mismanagement of another Australian basin, the Murray Darling Basin, became apparent during several drought cycles, it became clear that ongoing management issues had to be resolved. In 2001 the Lake Eyre Basin Intergovernmental Agreement was signed, which was set up to ensure the sustainability of the Lake Eyre Basin river systems. In 2014, the Queensland Government changed the laws protecting the rivers and floodplains. as of 2022 there are fears that mining for coal seam gas could be very detrimental to the fragile environment of the floodplains.

Геология

Бассейн палеогеннің басында (шамамен 60 миллион жыл бұрын) Оңтүстік Австралияның оңтүстік-шығысы батып, өзендер үлкен, саяз бассейнге шөгінді жинақтай бастаған кезде қалыптаса бастады. Қазіргі уақытта бассейн астындағы мантияда ежелгі мұхиттық плитаның қалдығы батып жатыр. Осы батудың сору әсері Эйр көлі бассейнінің де, Мюррей-Дарлинг бассейнінің де пайда болуына ықпал еткен болуы мүмкін. Бассейн әлі де бірте-бірте шөгіп, шөгінді жинақтап жатыр. Көптеген миллиондаған жылдар бойы Эйр көлі бассейні суға толы болып, көбінесе орманды болды. Шамамен 20 миллион жыл бұрын, 10 миллион жылға жуық аумақтың көп бөлігін жапқан үлкен, саяз көлдер пайда болды. Одан кейін Австралия солтүстікке қарай жылжығанда және климат бірте-бірте құрғақтанғанда, көлдер мен тасқын жазықтары құрғап бастады. Соңғы 2,6 миллион жылда ғана мұз дәуірінің басталуы қазіргі климаттық режимді және осыған байланысты аймақтың салыстырмалы түрде жылдам шөлдеуіне әкелді. Бассейн Австралияның шамамен алтыдан бір бөлігін құрайды және Австралиядағы ең үлкен ішкі ағын бассейні болып табылады, сонымен қатар әлемдегі ең үлкендердің қатарында. Оған Квинслендтің ішкі аймақтарының көп бөлігі, Оңтүстік Австралияның үлкен бөліктері, Солтүстік территория және Батыс Жаңа Оңтүстік Уэльстің бір бөлігі кіреді.

География

Әсіресе жауын-шашын көп болған жылдары осы кең, негізінен жазық, құрғақ және жартылай құрғақ аймақтағы барлық өзендер Оңтүстік Австралияның орталық бөлігіндегі Эйр көліне қарай (теңізге қарай емес) ағып кетеді. Эйр көлі теңіз деңгейінен төмен орналасқан және әдетте тек тұздан тұрады. Су тасқыны болған жылдары ол толып, қысқа уақыт бойы тез өсіп, құнарлылық кезеңін бастан кешіреді: ұзақ уақыт ұйықтап жатқан теңіз жануарлары көбейеді және су құстарының үлкен үйірлері су қайтадан буланып кетпес бұрын, жем-шөп алуға және балаларын өсіруге келеді. Эйр көлінің бассейніндегі жылдық орташа су ағыны әлемдегі ірі су бассейндерінің ішіндегі ең төменгі деңгейде. Эйр көлінің алабындағы өзендер мен арналардың ешқайсысы тұрақты емес: олар тек қатты жаңбырдан кейін ғана ағып өтеді – бұл Австралияның құрғақ ішкі аймағында сирек немесе өте сирек кездесетін құбылыс. Аймақтағы Эйр көлі төңірегіндегі орташа жылдық жауын-шашын мөлшері [сан] мм, ал булану жылдамдығы [сан] мм құрайды. Жылдық орташа көрсеткіштер жаңылыстырады: 1885 жылдан бері Эйр көлі бассейніндегі жылдық жауын-шашын мөлшері 1928 жылы шамамен [сан] мм-ден 1974 жылы [сан] мм-ден асып кеткенге дейін ауытқып келді. Эйр көліне жеткен судың басым бөлігі солтүстікке қарай орналасқан, жартылай құрғақ Квинслендтің өзен жүйелерінен келеді, шамамен [сан] км қашықтықта. Бассейннің аумағын ұғыну үшін, Эйр көлі бассейні Франция, Германия және Италияның біріктірілген ауданына тең. Ол Мюррей-Дарлинг бассейнінен сәл үлкен (ішкі шығыс Австралияны сумен қамтамасыз ететін және континенттің ауыл шаруашылығы өнімділігінің үлкен бөлігіне жауапты), бірақ судың мөлшері әлдеқайда аз. Дегенмен, Мюррей-Дарлинг өзенінің толық ағыны Эйр көлін толтыруға жеткіліксіз, ол тек буланумен бірге жүреді. (Қарама-қарсылығы, Миссисипи өзені Эйр көлін 22 күнде, ал Амазонка өзені үш күнде толықтыра алады.) Бассейндегі басқа көлдерге Фром көлі, Ямма-Ямма көлі және Харт көлі жатады. Бассейн сонымен қатар ең үлкен, ең аз дамыған құрғақ аймақ бассейндерінің бірі болып табылады және өте жоғары өзгергіштікпен сипатталады.

Өзендер

Купер сағасы, Финк өзені, Джорджина өзені және Диамантина өзені – бұл бассейдің төрт негізгі өзені. Басқа шөл өзендеріне Солтүстік территорияның оңтүстік-шығысынан оңтүстікке қарай ағатын Хейл өзені, Плэнти өзені және Тодд өзені кіреді. Бассейннің батыс бөлігінде Неэльс өзені мен Макумба өзені Эйр көліне құйып жатады. Бассейн ішіндегі өзендердің көлбеулігі аз, ағысы баяу, ал су сапасы табиғи түрде лайлы.

Шөлдер

Бассейнде пайда болған шөлдер, оның ішінде Штурт Тасты Шөлі, Тирари Шөлі және Стрезелецкий Шөлі, Оңтүстік жарты шардың ауадағы шаңның ең ірі көзі болуы мүмкін.

Фауна

Айр көлінің алабында 27 түрлі балық кездеседі, олардың 13-і эндемик. Балықтардың ең ірі түрі – Маккуария, оның максималды салмағы шамамен .

Дәстүрлі иелері

Ванкангурру (сондай-ақ Арабана/Ванкангурру, Вангангуру, Вангангурру, Вонкангурру) – Ванкангурру жерінде сөйленетін Австралия аборигендерінің тілі. Бұл тіл Оңтүстік Австралияның Арабана тілімен тығыз байланысты. Ванкангурру тілінің географиялық аймағы дәстүрлі түрде Оңтүстік Австралия мен Квинсленд шекаралық аймағында орналасқан, Birdsville қаласын қамтиды және оңтүстікке қарай Innamincka мен Эйр көліне дейін созылады, соның ішінде Диамантина округінің жергілікті әкімшілік аймақтары мен Оңтүстік Австралияның шөлді аймақтар қауымдастығының құзыретіне кіреді.

Менеджмент

Жергілікті австралиялықтар мыңдаған жылдар бойы жердің айналымымен бірге өмір сүрді және дәстүрлі жер иелері оның табиғи жүйелерін қорғауға мүдделі. Министрлер форумы кеңес беру және қатысушылықты ынталандыру үшін Қоғамдық кеңесшіл комитет және ғылыми және техникалық мәселелер бойынша кеңес беру үшін Ғылыми кеңесшіл кеңес құрды.

Жерді пайдалану және тау-кен өндірісі

Төмен тығыздықтағы мал жаю – бассейндегі жалпы жердің 82%-ын құрайтын басты жер пайдалану түрі. Бассейнде мұнай және табиғи газ сияқты маңызды минералдық кен орындары, оның ішінде Австралиядағы ең ірі құрлықтағы мұнай қоры бар. Эйр көлінің бассейніндегі ең үлкен экономикалық қызмет – кен өндіру және мұнай өнеркәсібі. Бассейнен опал, көмір, фосфат, гипс және уран да өндіріледі. Ағын бассейнің оңтүстігіне дейін, тіпті Эйр көліне дейін жете алады және оларды ластауы мүмкін. 2014 жылы Квинсленд үкіметі өзендер мен тасқынды жазықтарды қорғау заңдарын өзгертті, бұл, экологиялық белсенділердің пікірінше, аймақта тақтатас газын өндіруге немесе фрекингке алып келуі мүмкін.

Қорғалатын аумақтар

Кати Танта Эйр көлі ұлттық паркі, Стрзелецки аймақтық қорығы, Витжира ұлттық паркі, Стюрт ұлттық паркі, Диамантина ұлттық паркі және Симпсон шөлі ұлттық паркі – Эйр көлі алабында құрылған көптеген қорғалған аумақтардың ішіндегілері.

Өзендерді бұру жобалары

Брэдфилд схемасы 1938 жылы доктор Джон Брэдфилдтің амбициялы ұсынысы болды. Ол үлкен құбырлар, туннельдер, сорғылар және бөгеттерді пайдаланып, муссондык жаңбырмен толыған Тулли, Герберт және Бурдекин өзендерінен суды Квинсленд штатындағы Томсон өзеніне бұруды жоспарлады. 1947 жылы өткізілген қатаң сараптамадан кейін жобаға қолдау жойылды. Дегенмен, 2010 жылдары түрлі саясаткерлер арасында жаңартылған немесе өзгертілген Брэдфилд схемаларына қызығушылық арта түсті. Сонымен қатар, кейде өзен немесе теңіз суын Айр көлінің алабына бұру үшін басқа, нашар дамыған су бұру схемалары да ұсынылып тұрады.