Кіріспе

Тлемсен (تلمسان) – Солтүстік-батыс Алжирдегі Ораннан кейінгі екінші ірі қала және Тлемсен провинциясының орталығы. Қалада былғары, кілем және тоқыма өнеркәсібі дамыған, олар Рахгун порты арқылы экспортталады. 2008 жылғы халық санауы бойынша қала халқы 140 158 адамды құрайды. Бұрынғы Орталық Мағриб астанасы Тлемсен қаласы бербер, араб, Андалусия, Осман және еуропалық мәдениеттердің әсеріне толы. Осы мәдениеттердің әртүрлілігінен қала Алжирдегі Андалусия өнерінің астанасы деп аталады. Қалаға «Мағрибтің інжуы», «Африка Гранадасы» және «Батыстың Мединасы» сияқты атақтар да берілген.

Этимология

Тлемсен (Тилимсан) атауын заянид патшасы Яхмурасен ибн Зян берген. Бұл туралы 1875 жылы Густав Мари Блейхердің Бодген үңгірлерінде жылтыратылған балқыларды тауып алғаны куәландырды. Аймақта үш маңызды тарихқа дейінгі орны бар: Ремшиден оңтүстікке қарай бір шақырым жерде орналасқан Карар көлі; Магниядан солтүстікке қарай 5 шақырым жердегі Муилахтың жартас үңгірлері; және Айн-Эль-Хуттан батысқа қарай 2 шақырым жердегі "д'Оузидан" деп аталатын шөгінді. Муилах және Бодгенде табылған үңгірлер тарихқа дейінгі кезеңде адамдар ұзақ жылдар бойы қоныстанғанын көрсетеді.

Ежелгі дәуір

17 жылы Такфарин Гаэтули тайпаларын римдіктерге қарсы көтеріліске жетектеді. Тлемцен 2-ші ғасырда Помария деген атпен Ежелгі Римнің әскери бекінісіне айналды. Ол кезде ол Солтүстік Африкадағы Рим-католик шіркеуінің маңызды қаласы болды және діни округтің орталығы еді. Оның епископы Виктор 411 жылғы Карфаген соборында көрнекті өкіл болды, ал епископы Хонорат 484 жылы вандал патшасы Хунерик ариандықтан бас тартқаны үшін жер аударылды. 708 жылы арабтар басып алғаннан кейін де көптеген ғасырлар бойы қала ірі христиан халқының орталығы болып қалды.

Ерте ислам кезеңі

VIII ғасырдың аяғы мен IX ғасырда қала Суфри Хариджиттік бағытындағы Бану Ифран патшалығына айналды. Осы бербер хариджилері Сахараның әртүрлі шағын оазистерін дамыта бастады және оларды Тлемценде аяқталатын тұрақты транссахаралық керуен жолдарымен байланыстырды, бұл процесс Тлемценнің келесі мыңжылдықтың басым бөлігіндегі тарихи рөлін анықтады. 8 ғасырдың аяғында бұрынғы римдік Помария орнында Агадир есімді елді мекен болған. Идрис I шамамен 790 жылы мұнда қауымдық мешіт, Агадирдің Ұлы мешітін салды (қазір сақталмаған). 1081 немесе 1082 жылы әлморавид басшысы Юсуф ибн Ташфин Агадирдің батысында Таграрт ("бербер тілінде "лагерь") қаласын құрды. Таграрт пен Агадир елді мекендерінің бірігуі уақыт өте келе қазіргі Тлемценге айналды. Ол қасына Қаср әл-Қадим ("Ескі сарай") деп аталатын билеушінің резиденциясын салды. XII ғасырдың ортасында аймақтың билігі әлморавидтерден әлмохад халифатына көшті. Оны бағындырғаннан кейін, әлмохад билеушісі Абд әл-Му'мин 1145 жылы қаланы қабырғамен қоршап, жаңа цитадель салдырды. 1209 шамасында Тлемцен төңірегіндегі аймақ әлморавид әскерлерінің шегінуі салдарынан қирады, бұл олардың 1210 жылы Джебель-Нафуса шайқасында әлмохадтардан соңғы жеңіліске ұшырағанға дейін болды. Тлемценнің бұрынғыдан әлсіз болған ауыл шаруашылығы негізінің жойылғанына қарамастан, Тлемцен әлмохадтардың келесі билігі кезеңінде аймақтағы маңызды сауда және әкімшілік орталыққа айналды.

Зайянидтер дәуірі

1230 жылдары Альмохад билігінің аяқталуынан кейін Тлемцен үш мемлекеттің бірі – Тлемцен Зайянидтер патшалығының (1236–1554) астанасы болды. Зайянид билеушісі Ягмурасен Ибн Зян Агадир мен Таграртты біріктіріп, бір қала етіп, оған Тлемцен деген ат берді. Бастапқыда Ягмурасен Каср әл-Кадимде тұрды, бірақ көп ұзамай биліктің орталығын 13 ғасырдың ортасында Мешуар деген жаңа қамалға көшірді. Орта ғасырларда Тлемцен Магриб арқылы «жағалау» жолын Сахара арқылы өтетін керуен жолдарымен байланыстыратын сауда қаласы ғана емес, сонымен қатар Африка мен Еуропа саудагерлерін байланыстыратын еуропалық сауда орталығы – фундук болды. Африка алтыны Сахараның оңтүстігінен Сиджилмаса немесе Тагаза арқылы Тлемценге келді және еуропалықтардың қолына түсті. Осының салдарынан Тлемцен Еуропаның қаржы жүйесіне ішінара енді. Мысалы, генуэздік вексельдер, кем дегенде, діни тыйымдарға бағынбайтын (немесе олардан қашқан) саудагерлер арасында айналымда болды. XIV ғасырдың бірінші жартысындағы өркендеу кезеңінде Тлемценде шамамен 40 000 адам тұрды. Онда бірнеше белгілі медреселер мен көптеген бай діни қорлар орналасқан, ол Орталық Магрибтің маңызды интеллектуалды орталығына айналды. Ұлы мешіттің маңындағы базарда саудагерлер Шығыстан жүн маталар мен кілемдерді, Сахарадан құлдар мен алтынды, жергілікті қыш және былғары бұйымдарын, сондай-ақ корсарлардың Тлемценге «қайта бағыттаған» Жерорта теңізінен әкелінген тауарларды сатты. Тлемсендегі «Аль-Маккари» сияқты сауда үйлері Мали және Судан елдерінде тұрақты филиалдар ашты. Кейін, XIV ғасырда қала екі рет Маринид сұлтаны Әбу әл-Хасан Әлидің (1337–1348) және оның ұлы Әбу Инанның билігіне қарады. Екі рет те Маринидтер жергілікті қарсылыққа қарсы тұра алмайтындықтарын түсінді. Дегенмен, осы оқиғалар ақыр соңының басталуын білдірді. Келесі екі ғасыр бойы Зайянид Тлемценің вассалдық тәуелділігі Ифрикияға (Хафсид әулеті басқарған), Магриб әл-Ақсаға (Маринид әулеті басқарған) немесе Арагонға ауысып отырды. 1509 жылы испандықтар Зәйянидтерден Оран қаласын басып алғаннан кейін, берберлердің үздіксіз қысымы испандықтарды 1543 жылы Тлемценге қарсы шабуыл жасауға итермеледі, бұл шабуылды паптық шіркеу крест жорығы деп санады. Испандықтар алғашқы шабуылда қаланы ала алмады, бірақ Тлемценнің стратегиялық осалдығы патшалықтың салмағын Алжирдегі қауіпсіз және нығайтылған корсарлық базаға қарай ықпалдады. Тлемцен билеушісіне еврей вице-патшасы Ибраһим кеңес бергені айтылады. Ибраһим Торкемаданың тақымын кезінде Испаниядан қашқан еврей және мұсылман қашқындарына қаланың қақпаларын ашты, оларды жеке қаржысымен және Тлемцен патшасының төзімділігімен қолдады.

Кейінгі жылдар

1551 жылы Тлемцен Тлемцен жорығынан кейін Осман билігіне қарады. Тлемсен және Алжир провинциялары 1671 жылы өз іштеріндегі мәселелерде тиімді тәуелсіздікке ие болды, бірақ Тлемсен бұрынғыдай үкімет ордасы болмай қалды. 1792 жылы испандықтар Ораннан қуылды, бірақ отыз жыл өткен соң оларды француздар алмастырды, олар Алжирді басып алды. 1830 жылы француз флоты Алжирді бомбалады, сол кезде дей француз колониялық үкімділігіне бас иді; Тлемсендегі халықтың кең коалициясы қарсылық көрсетуді жалғастырды. Тлемсен Алжирдегі француз қоныс аударушылары үшін демалыс орны мен тынығуға арналған жер болды, олар оны Оран мен Алжирден гөрі әлдеқайда қолайлы деп тапты. Қала бейімделіп, өнер мен мәдениетке ерекше көзқараспен, көпұлттылыққа айналды, ал оның архитектурасы мен қалалық өмірі осы жаңа сезімге қалыптасты. ХХ ғасырдың ортасындағы тәуелсіздік қозғалыстарында ол салыстырмалы түрде тыныш болды, бұл қаланың Алжирдегі алабұдынан алшақтығын көрсетеді. 1943 жылы Тлемсен қарапайым теміржол аялдамасы еді. 13 қаңтарда британдық және американдық пойыз тобы Африка корпусының шегініп бара жатқан әскерлерімен қақтығысты. АҚШ армиясы Мароккодан шығысқа қарай жылжығанда, британдық 8-ші армия батысқа қарай жылжып, немістерді Тунис маңындағы эвакуациялық аймаққа тығып отырды. 1942–1943 жылдары Италияға аттанғанға дейін АҚШ армиясының медициналық корпусы Тлемсенде екі стационарлық аурухана құрды: 9-шы эвакуациялық (станция ретінде), 1942 жылдың 12–26 желтоқсаны, 750 төсек және 32-ші станция, 1943 жылдың 28 ақпаны – 28 қарашасы, 500 төсек. Тлемсенге барлық діндердің қажылық сапарлары үшін ең маңызды орын – қала сыртындағы еврей зираты болды. Бұл жерге әлемнің түкпір-түкпірінен 10 000-ға дейін адам келді. Дегенмен, діни бостандыққа қарамастан, олардың қауымдастығының саны 20 ғасырда 5000–6000-нан аспады, ал 1881 жылдан бері кемсітушілік заңдар қолданылып келді. 1962 жылы Алжир тәуелсіздік алғаннан кейін еврей халқының көп бөлігі Францияға көшіп кетті. Бербер тайпалары тарихи түрде яһуди дінін ұстанды. Олар колониялық кезеңде француз армиясында қызмет етті. Alliance Israélite Universelle француз еврейлері жергілікті еврей мектебіне қаржы жұмсады, ол 1934 жылы, мүмкін фашизмнің күшеюіне байланысты жабылды. 2009 жылы Иорданиялық дереккөздер Алжир үкіметі тарихи зираттағы зақымдалған еврей қабірлерін қалпына келтіруді жоспарлап отырғанын хабарлады.

Климат

Тлемценде ыстық жазды Жерорта теңізі климаты (Кеппен климаттық жіктелімі Csa).

Демография

Тлемцен халқы хадарлар (морилерден тараған орта тап) және кулуглилер (түріктер мен бербер әйелдерінің ұрпақтары) деп екіге бөлінеді.

Мәдениет

Осы қалада ғасырлар бойы қалыптасқан бай тарихы мен мәдениеті оны ерекше музыка мен өнердің орталығына айналдырды. Оның маталары мен қолөнері, бербер және андалус мәдениеттерінің талғамды үйлесімі, сондай-ақ таулардағы салқын климат Алжирдегі маңызды туристік орталыққа айналдырды. Мұнда Сиди Бумедиеннің әсем қабірі орналасқан, ол мешітке жапсарлас. Тлемсеннің Ұлы мешіті 1136 жылы салынған және Альморавид сәулетінің сақталған ең таңғажайып мысалы деп есептеледі.

Көлік

Ол халықаралық Zenata – Messali El Hadj әуежайы арқылы қызмет көрсетеді.