Кіріспе
Джон Генри Паттерсонның кітабы "Цавоның адам жегіштері" – ағылшын-ирландтық әскери шенеунік және аңшы Джон Генри Паттерсонның жартылай автобиографиялық кітабы. 1907 жылы жарық көрген бұл кітапта 1898 жылы Кениядағы Цаво өзені арқылы салынып жатқан теміржол көпірінің құрылысын бақылаған кездегі Шығыс Африкадағы тәжірибелері баяндалады. Кітап атын Паттерсон атып өлтіргенге дейін тоғыз ай бойы құрылысқа үрей келтірген, адам жеген екі арыстанның есімімен аталады. Оның осы оқиғаны айтуы оған даңқ әкелді және бүгінге дейін пікірталас тудырып келеді. Бұл кітап көптеген фильмдерге негіз болды, ең белгілісі – Вал Килмер мен Майкл Дуглас қатысқан "Арапат пен қараңғылық" (1996) фильмі.
The Man eaters of Tsavo is a semi autobiographical book written by Anglo Irish military officer and hunter John Henry Patterson. Published in 1907, it recounts his experiences in East Africa while supervising the construction of a railroad bridge over the Tsavo river in Kenya, in 1898. It is titled after a pair of man eating lions that terrorized the undertaking for nine months until they were shot by Patterson. His recounting of this incident projected him to fame, and it remains the subject of debate to this day. It has also been the basis of numerous films, the best known being The Ghost and the Darkness (1996), starring Val Kilmer and Michael Douglas.
Шолу
Арыстандардың өлімінен кейін кітапта көпірдің, қосымша қиындықтарға (мысалы, қатты су тасқынына) қарамастан аяқталуы туралы, сондай-ақ жергілікті фауна (басқа арыстандарды қоса), жергілікті тайпалар, адам жегіштер үңгірінің табылуы және түрлі аң ауру экспедициялары туралы көптеген оқиғалар баяндалады. Кітаптың қосымшасында Британдық Шығыс Африкаға саяхаттайтын спортшыларға арналған кеңестер берілген. Кітапта Паттерсонның сол кезде түсірген фотосуреттері де бар, онда теміржол құрылысы, жұмысшылар, жергілікті тайпалар, ландшафттар мен жануарлар, сондай-ақ адам жегіштер бейнеленген. Паттерсонның баяндамасы Саво арыстандарының адам жеуі туралы көптеген жарияланымдар мен зерттеулерге түрткі болды. Кітап үш рет фильмге бейімделді: 1950 жылдардағы қара-ақ фильм, 1952 жылғы 3D фильм "Bwana Devil" және 1996 жылғы түсті нұсқасы "The Ghost and the Darkness", онда Вал Килмер Саво арыстандарын аулайтын батыл инженер рөлін сомдады.
Адам жегіштер туралы оқиғаның тарихилығы
Виктория стиліндегі проза бүгінде тым әрі кеткендей көрінуі мүмкін; алайда, 1986 жылғы қайта басылымның редакторлық түсіндірмесінде фактілер кейбір мәліметтер, мысалы, Хаслемнің өлімі сияқты, шындығында азайтылғанын көрсетеді. Кітапта 1898 жылы Британдық Шығыс Африка арқылы өтетін Уганда теміржолын салушы жұмысшыларға екі адам жейтін арыстанның шабуыл жасағаны және Паттерсонның оларды қалай өлтіргені сипатталады. Адам жегіштердің бір жыл ішінде 135 адамды өлтіргені таң қалдырды, бірақ Паттерсон оларды өлтіре алды (бұл сан күмәндалса да, жоққа шығарылмады). Паттерсонның 1907 жылғы кітабында «олар екеуі [арыстандар] 28 үнді кулиін, сондай-ақ, ресми тіркелмеген көптеген бақытсыз африкалықтарды» өлтіргені айтылған. Кейінгі мәліметтер бұл санды үлкейтіп көрсетті: 135 «үнді және африкалық шеберлер мен жұмысшылар» (Паттерсон, 1925), «135 қарулы адам» (Паттерсон және Нейбургер, 2000) және 140 (Капуто, 2000). 2001 жылы Джулиан Кербис Питерханс және Том Гноске арыстандардың адам жеу әрекеттері туралы толық зерттеме жариялады, оның ішінде Цаво жағдайына ерекше назар аударылды. Олар 28-ден 31-ге дейін құрбандықтарды анықтады. Бұл аз сан доктор Брюс Паттерсонның «Цаво арыстандары: Африканың әйгілі адам жегіштерінің мұрасын зерттеу» атты толық кітабында расталды. Ол арыстандарға тағылған жоғары көрсеткіштің себебін 1925 жылы полковник Паттерсон жазған кітапшаға байланыстырды, онда «осы екі қатыгез айбан ең қорқынышты жағдайларда 135 үнді және африкалық шеберлер мен жұмысшыларды өлтіріп, жеген» делінген. Арыстандардың терілерін Чикагодағы Табиғат тарихы мұражайында табуға болады.
Орнату
Кітап Шығыс Африкада өтеді. Адам жегіш шабуылдарына ең жақын үлкен қала – Момбаса, сол кездегі ең ірі қала және қазіргі Кениядағы екінші ірі қала. Саволық адам жегіш шабуылдары Уганда теміржолын салу кезінде болды. Теміржол Виктория көліне Флоренция портына, қазіргі Кисумуға жетті, ол кезде бұл аймақ Уганданың құрамында болған. Бұл теміржол Шығыс Африкадағы басқа да теміржол құрылыстарынан бөлек болды, мысалы, немістер басқарған Танганьикадағы құрылыстардан. Теміржол жобасы көп дау тудырды, британдық баспасөз оны "Есілді экспресс" деп атады, себебі сыншылар оны қаржыны бекер жұмсау деп есептеді, ал жақтастары оның тауарларды тасымалдау үшін қажет екенін айтты.
Сюжет
Полковник Джон Паттерсон Шығыс Африкада (кейін Кения) көпір салуға міндетті. Ол осы жұмысты істеп жатқанда, екі адам жейтін арыс пайда болады. Олар адам еті үшін ешнәрседен де қайтармайды, ал оларды аңдып, тұтқындауға немесе лагерьден қууға жасалған алғашқы әрекеттер сәтсіз аяқталады. Олар лагерь ауруханасына шабуыл жасап, бір науқасты өлтіреді. Аурухана көшірілгеннен кейін де бір арыс, оны қорғау үшін салынған тікенді, қалың "бома" деп аталатын қоршаудан өтіп, су тасымалдаушыны сүйреп алып, өліміне себеп болады. Осы арыстарды аулау барысында Паттерсон қызыл түкіретін кобраға, қарақұйрыққа, бегемотқа, жабайы иттің тобына, өлімін сақтаған гнуға және алты тұтқынға алған зебра тобына кездеседі. Ол сондай-ақ жаңа антилопа түрін атып өлтіреді. Ақырында, алғашқы арыс байланған есекпен жемделгенде жеңіледі, ал Паттерсон биік тұрақтан бақылайды, бірақ бірнеше шиеленіскен сәттерде Паттерсон өзі аңға айналады. Паттерсон мен Махина екінші арысты жазықта аулайды. Олар оны тауып, атып тастағанда, арыс оларға шабуыл жасайды және оны құлату үшін бірнеше рет ату қажет болады. Көпір жобасын аяқтаудағы жалғыз қиындық арыстар емес. Жергілікті жұмысшылар мен Британдық Шығыс Үндістаннан жұмыс істеуге әкелінген сикхтер арасындағы шиеленіс жобаны тоқтату қаупін тудырады. Бір күні Паттерсон арыстардан да қауіпті топан суға тап болады. Ол ағаштарды темір арқалықтармен қаптап, оларды сымдай бүктейді. Жұлынып түскен ағаштар көпірді қиратуға тырысатын шамшырақтар сияқты әрекет етеді. Бірақ салынған көпір бұзылмайды. Бұл қиындық көпірде жұмсалған жылдың бекер кетпегенін дәлелдейді. Паттерсон көпірді аяқтағаннан кейін біраз уақыт өткен соң, өзінің досы, теміржол полициясының бастығы Чарльз Х. Райалдың қазасы туралы біледі. Райал Кима станциясында теміржол қызметкерлеріне шабуыл жасаған адам жейтін арыс туралы, әсіресе станцияның шатырын бұзуға тырысқан оқиға туралы білген. Ол екі серігімен бірге арысты қайтадан шабуыл жасамас бұрын атып өлтіру үшін Кимаға барады. Райал өзінің жеке теміржол вагонынан тұзақ құрды, бірақ ештеңе көрмеді, және, бәлкім, арыс пайда болмайды деп шешіп, түнде демалысқа шықты. Сол түні адам жегіш Райлдің вагонына кірді. Үш аңшы басты бөлімде болды, ал көршілес бөлімде белгісіз саны кулилер болды. Арыс бірден Райлға шабуыл жасап, оған жету үшін серіктерінің бірінің үстіне тұрды. Үшінші адам, басқа бөлімге жету үшін, арыстың арқасына секіріп, есікті ашуға тырысты. Есікті жабық ұстап тұрған кулилер оны ашып, оған жеткілікті кеңістік берді, содан кейін қайтадан байлады. Содан кейін арыс Райлмен бірге терезеден секіріп шығып, қалған аңшыны станцияда баспана іздеуге қалдырады. Кейін теміржол қызметкерлері арысты тұтқындап, бірнеше күн бойы тірі ұстап, кейін атып өлтірді. Арыстанның кішкентай арбаға ұқсас көлік құралы - "гари" бортында жүргенінде тағы бір арысқа жақын кездесу орын алады. Тағы бір жолы, пойыз бекетіне қайтып келе жатқанда, Паттерсон арысқа атқан емес досымен әңгімелеседі. Бірнеше жүз метр қашықтықта Паттерсон бір жұп арысты көрсетіп, досына оларды атуға кеңес береді. Біріншісі бірінші оқтан қашып кетеді, бірақ ол екінші арысты сәтті атып өлтіреді. Кітаптың соңында досы өлтірген арыстың суреті бар. Паттерсонның кететін уақыты келгенде, кейбір кулилер мен жергілікті тұрғындар онымен бірге кетуге ниетті. Алайда Паттерсон олардың Африкадан тыс жерлерде аурулармен күресуге қабілетті иммундық қорғаныс жүйесінің жоқтығын біледі. Сондықтан ол әдеппен бас тартады және Африкадан бірнеше жылға кетеді. (Ол кейінірек Африкаға қайта оралады, бірақ оның өмірінің бұл бөлігі осы кітапта жазылмаған.)